حیکمەت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە پیتۆڵیەوە)
Jump to navigation Jump to search

حیکمەت چەمکێکی زۆر گرنگە لە دین و لە فەلسەفەدا کە بەکورتی بریتییە لە زانایییەکی ھاوڕێ لەگەڵ کردەوە (عیلم + عەمەل). [١] وشەکە زیاتر وەک بەرامبەری ڕۆژھەڵاتی-ئیسلامیی وشەی یۆنانیی «فەلسەفە» بەکار ھاتووە.[٢][٣]

وشەکە[دەستکاری]

حیکمەت وشەیەکی عەرەبییە لە ڕیشەی ح ک م. ھەموو ئەو وشانەی لەم ڕیشەیەوە سەریان ھەڵداوە، وەکوو حاکم، حکوومەت، حوکم و، حەکەم، ماناکەیان بەسراوە بە داوەریکردن و بڕیاردان و فەرماندانەوە.[٤] جەمال نەبەز وشەی «پیتۆڵی» بە ھاوسەنگی کوردیی وشەی حیکمەت دادەنێ و ئەڵێ «پیتۆڵ بە مانای فەیلەسووف و بلیمەت و قسەزانە و، لە پیت بە مانای حەرفەوە دێ و، عەرەب پێ ئەڵێ حەکیم». [٥] بەڵام، ھەژار لە وەرگێڕانی قورئاندا لە بەرانبەر حیکمەتدا «کارزانی» و «لەکارزانی»ی بەکار ھێناوە. بۆ نموونە، ئایەتی ٢٦٩ی سوورەتی بەقەرەی ئاوەھا وەرگێڕاوەتەوە «لەکارزانی دەدا بە ھەر کەس بیەوێ. بە ھەر کەسیش لەکارزانی بدرێ، ئەوە خێری زۆری پێدراوە. ئامۆژگاریش بەھرە نادا مەگین بۆ خاوەن ئاوەزان.»[٦] [٧] یان وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ [٨]ی ئاوەھا کردووە بە کوردی «سوێند بە قوڕئان، کە سەرلەبەر کارزانییە.»[٧]

ڕوانگەی فەلسەفە[دەستکاری]

یۆنانیانی دێرین حیکمەتیان بە فەزیلەتێکی گەورە ئەزانی و لە کەسایەتیی خواژنەکانیاندا، بەتایبەت میتیس و ئاتینا، شێوەیان پێ دابوو.[٩] بە لای سوقرات و ئەفلاتوونەوە، مانای ڕاستەقینەی فەلسەفە حیکمەتدۆستی (فیلۆ "خۆشویستن" + سۆفیا "حیکمەت") بووە. ئەمە تەنانەت لە دیالۆگەکانی ئەفلاتوونیشدا خۆی ئەنوێنێ. بەتایبەت لە کۆماردا کە بڕیارە میران و ڕێبەرانی یوتۆپیاکەی فەیلەسووفان بن، حاکمانێ کە چاکە ئەناسن و ئەو بوێرییەیان تێدایە کە بە گوێرەی بجووڵنەوە. ئەرەستوو، لە میتافیزیکەکەیدا، ئەڵێ حیکمەت تێگەیشتن لە سەبەبە (ھۆ)، واتە زانینی ئەوەی کە شتەکان بۆچی وان، نەک تەنیا زانینی ئەوەی کە شتەکان وان.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ مالیک حوسەینی، سەیدعەلی تاڵەقانی. چەمکی حیکمەت. زانستنامەی جیھانی ئیسلام. سەردانی ڕێکەوتی ٢٠١٨/١١/١١.
  2. ^ ئۆلیڤەر لیمان. چەمکی فەلسەفە لە ئیسلامدا. وێبگەی www.muslimphilosophy.com. سەردانی ڕێکەوتی ٢٠١٨/١١/١١.
  3. ^ حیکمەت. زانستنامەی گەورەی ئیسلامی.
  4. ^ ح ك م. wiktionary.org.
  5. ^ نەبەز، جەمال. وشەنامەی ئیتیمۆلۆژیای زمانی کوردی. پەڕەکان ٢٥٨. 
  6. ^ عەرەبییەکەی ئەمەیە «يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ»
  7. ^ a b ھەژار. «قورئانی پیرۆز بە کوردی/٢». ڤەژین بوکس. www.vejinbooks.com. سەردانی ڕێکەوتی ٢٠١٨/١١/٢٧.
  8. ^ ئایەتی ٢ی سوورەتی یاسین
  9. ^ "ئاتینا، خواژنی یۆنانیی حیکمەت و سەنعەت". Goddessgift.com.