پیاوسالاری
| سیستەمی باڵادەستیی نێرینە | |
|---|---|
| جۆری سیستەم | کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری |
| بنەما سەرەکییەکان | باڵادەستیی پیاو، پەراوێزخستنی ژن |
| ساڵی سەرهەڵدان | چاخی بەردینی نوێ (نزیکەی ١٠،٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا) |
| پەیوەندییەکان | ئایین، سەرمایەداری، تەکنەلۆژیا |
| ئایدۆلۆژیا جێگرەوەکان | فێمینیزم، یەکسانیخوازی |
پیاوسالاری (بە ئینگلیزی: Patriarchy) سیستەمێکی ڕێکخراوی کۆمەڵایەتی و مێژووییە کە تێیدا پیاوان دەسەڵاتی بنەڕەتییان بەدەستەوەیە و لە ڕۆڵە سیاسی، ڕەوشتی، و خاوەندارێتی ساماندا باڵادەستن.[١] ئەم چەمکە تەنها وەک ڕەفتارێکی تاکەکەسی نابینرێت، بەڵکو وەک "پێکهاتەیەکی سیستەماتیک" پێناسە دەکرێت کە تێیدا ژنان لە زۆربەی کایەکاندا دەچەوسێنرێنەوە.[٢] پیاوسالاری کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر هەموو جومگەکانی ژیان هەیە، لە زمان و ئایینەوە تا دەگاتە تەکنەلۆژیا و زانستی جێنەتیک.[٣]
١. ڕەگی بایۆلۆژی و جێنەتیک (DNA)
[دەستکاری]هەندێک لە لێکۆڵەرەوان پێیان وایە پیاوسالاری ڕەگێکی بایۆلۆژی هەیە، بەڵام زانستە مرۆییەکان ئەمە وەک پاساوێکی پیاوسالارانە دەبینن.[٤] تیۆرییەکانی داروینیزمی کۆمەڵایەتی باس لەوە دەکەن کە هۆرمۆنی تێستۆستێرۆن پیاوان هاندەدات بۆ دەسەڵاتخوازی و توندوتیژی.[٥] بەڵام، لێکۆڵینەوە نوێیەکان لەسەر دی ئێن ئەیی مرۆڤە دێرینەکان دەری دەخەن کە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان یەکسانیخواز بوون و پیاوسالاری دواتر وەک "بەرهەمێکی فەرهەنگی" سەری هەڵداوە نەک جێنەتیکی.[٦]
٢. پەیوەندی لەگەڵ ئایین و ئایدۆلۆژیا
[دەستکاری]ئایینە گەورەکان وەک یەکێک لە بەهێزترین ئامرازەکانی چەسپاندنی پیاوسالاری بینراون.[٧] زۆربەی دەقە ئایینییەکان لە ژینگەیەکی پیاوسالاردا نووسراونەتەوە و تێیدا خودا یان پێغەمبەرەکان وەک نێرینە وێنا کراون.[٨] ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی کە باڵادەستیی پیاو وەک "ویستێکی خودایی" سەیر بکرێت و هەر جۆرە ڕەخنەیەک لە پیاوسالاری وەک کفر یان لادان لە ئایین بناسرێت.[٩]
٣. پیاوسالاری و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵ
[دەستکاری]لە سەردەمی مۆدێرندا، پیاوسالاری ڕووکارێکی تەکنەلۆژی وەرگرتووە.[١٠]، لەگەڵ ئەوەی لە ئێستادا ژنان ڕۆڵیێکی گرینگ دەبینن لە زانست و تەکنەلۆژیادا، کە پێشبنی دەکرێت ئەم ڕۆڵە زیاتر گەشەبسێنێت لە نەوەی زێددا، بەڵام هێشتا زۆربەی سیستەمە تەکنەلۆژییەکان و ئەلگۆریتمەکان لەلایەن پیاوانەوە دیزاین دەکرێن، ئەمەش دەبێتە هۆی گواستنەوەی ڕق و لایەنگیریی پیاوسالارانە بۆ ناو جیهانی دیجیتاڵ.[١١] ئەمە بە ڕوونی لە سەرهەڵدانی گروپە توندڕەوەکانی وەک ئینسێل (ڕەبەنیی زۆرەملێ) دەبینرێت، کە تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێک بۆ بڵاوکردنەوەی گوتاری ڕق دژی ژنان بەکاردەهێنن.[١٢]
٤. ئینسێلیزم وەک لوتکەی پیاوسالاریی توندڕەو
[دەستکاری]بزووتنەوەی ئینسێل (Incels) بە تەواوی لەسەر بنەمای "تۆڵەکردنەوەی پیاوسالارانە" وەستاوە.[١٣] کاتێک ژنان دەبنە خاوەن ئیرادە و سەربەخۆیی سۆزداری، ئەم پیاوانە وەک "زەوتکردنی مافی نێرینە" سەیری دەکەن.[١٤] ئەم ئایدۆلۆژیایە بڕوای وایە کە پیاو مافی ڕەهای هەیە بەسەر جەستەی ژنەوە و ئەگەر ئەم مافەی پێنەدرا، توندوتیژی ڕەوایە.[١٥]
٥. ئابووری و سەرمایەداریی پیاوسالارانە
[دەستکاری]سەرمایەداری و پیاوسالاری دوو سیستەمن کە یەکتر بەهێز دەکەن.[١٦] پیاوسالاری سوود لە سەرمایەداری وەردەگرێت بۆ پەراوێزخستنی ژنان لە بازاڕی کاردا، و سەرمایەداریش سوود لە "کاری بێبەرامبەری ماڵەوە"ی ژنان وەردەگرێت بۆ بەردەوامبوونی سیستەمەکە.[١٧] ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی ژنان هەمیشە لە ڕووی ئابوورییەوە وابەستەی پیاوان بن.[١٨]
٦. کاریگەریی دەروونی و "نێرینەیی ژەهراوی"
[دەستکاری]پیاوسالاری تەنها زیان بە ژنان ناگەیەنێت، بەڵکو پیاوانیش تووشی "نێرینەیی ژەهراوی" (Toxic Masculinity) دەکات.[١٩] پیاوان ناچار دەکرێن هەستەکانیان بشارنەوە، هەمیشە توندوتیژ بن، و وەک "سەردار" دەربکەون.[٢٠] ئەم پەستانە دەروونییە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی خۆکوشتن و نەخۆشییە دەروونییەکان لە ناو پیاواندا.[٢١]
٧. زمان و هێما پیاوسالارییەکان
[دەستکاری]زمان یەکێکە لە گەورەترین مەکۆکانی پیاوسالاری.[٢٢] بەکارهێنانی ناوی "نێرینە" بۆ ئاماژەدان بە مرۆڤایەتی بە گشتی، یان بەکارهێنانی وشەی سوکایەتی کە تەنها مێینە دەکاتە ئامانج، نیشانەی باڵادەستیی نێرینەیە لەناو زماندا.[٢٣] زمان وەک ئامرازێک بۆ شەرعییەت دان بە دەسەڵاتی پیاو بەکاردێت.[٢٤]
٨. پیاوسالاری لە یاسا و دەوڵەتدا
[دەستکاری]دەوڵەتە مۆدێرنەکانیش هێشتا لەسەر بنەمای پیاوسالاری کار دەکەن.[٢٥] زۆربەی یاساکانی باری کەسێتی، تەڵاق، و پاراستنی مافی ژنان بە جۆرێک داڕێژراون کە "باڵادەستیی خێزانیی پیاو" نەڕوخێت.[٢٦] ئەمە وا دەکات توندوتیژی دژی ژنان زۆرجار وەک "کێشەیەکی خێزانی" ببینرێت نەک تاوانێکی گشتی.[٢٧]
لە سەردەمی ئێستادا، تەکنەلۆژیا وەک چەکێکی دووسەرە دەردەکەوێت؛ لە لایەکەوە پیاوسالاری دیجیتاڵ بەهێز دەکات، بەڵام لە لایەکی ترەوە بووەتە هۆی تێکشکاندنی قۆرخکاریی پیاو بەسەر زانیاریدا.[٢٨] ژنانی نەوەی زێد(Gen Z) بە بەکارهێنانی پلاتفۆرمەکانی وەک تیکتۆک و ئینستاگرام، توانیویانە گوتارێکی نوێی فێمینیستی دروست بکەن کە ڕاستەوخۆ تەحەدای بنەماکانی پیاوسالاری دەکات.[٢٩] ئەم نەوەیە لە ژنان نەک هەر داوای یەکسانیی ئابووری دەکەن، بەڵکو داوای سەربەخۆیی تەواوی جەستەیی و تێکشکاندنی ئەو "گرێبەستە کۆمەڵایەتییە" دەکەن کە پیاوسالاری بەسەر نەوەکانی پێشتردا سەپاندبووی.[٣٠]
ئەم سەرکەوتنانەی ژنانی نەوەی Z بووەتە هۆی دروستبوونی پەرچەکردارێکی توند (Backlash) لەسەر ئاستی جیهان.[٣١] ئەم پەرچەکردارە لە شێوەی سەرهەڵدانەوەی ئایدۆلۆژیا ڕاستڕەوەکان و ئایدۆلۆژیا توندڕەوەکان دەردەکەوێت کە دەیانەوێت "نێرینەیی کۆن" بگەڕێننەوە.[٣٢] بەرزبوونەوەی ناوبانگی کەسایەتییەکانی وەک ئەندروو تەیت و بڵاوبوونەوەی بیری پیاوسالاری لەناو گەنجانی نێرینەدا، وەک کاردانەوەیەک سەیر دەکرێت بەرامبەر بەو هێزە دیجیتاڵییەی کە ژنانی نەوەی Z بەدەستیان هێناوە.[٣٣]
تەکنەلۆژیا ڕێگەی داوە بەم گروپە کۆنەخوازانە کە مەکۆی "Manosphere" دروست بکەن، کە تێیدا ڕقبوونەوە لە ژنانی سەربەخۆی نەوەی Z وەک ئامرازێک بۆ یەکگرتنەوەی پیاوان بەکاردێت.[٣٤] ئەم ململانێیە نیشانەی ئەوەیە کە پیاوسالاری لەبەردەم هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەدایە، بۆیە پەنا بۆ ئایدۆلۆژیای کۆنەپەرستانە دەبات تا کۆنترۆڵی خۆی بەسەر پێکهاتەی خێزان و کۆمەڵگەدا بپارێزێت.[٣٥] نەوەی Zی ژنان بە بەکارهێنانی سۆشیاڵ میدیا توانیویانە ڕای گشتی جیهانی بگۆڕن، ئەمەش وای کردووە پیاوسالاریی جیهانی هەست بە مەترسی بکات و بە توندترین شێوە هێرش بکاتە سەر ناسنامە و ئازادییەکانیان.[٣٦]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Walby, Sylvia. "Theorizing Patriarchy". Sociology, 1989.
- ↑ Lerner, Gerda. "The Creation of Patriarchy". Oxford University Press, 1986.
- ↑ Millet, Kate. "Sexual Politics". University of Illinois Press, 1970.
- ↑ Goldberg, Steven. "The Inevitability of Patriarchy". 1973.
- ↑ Smuts, Barbara. "The Evolutionary Origins of Patriarchy". Human Nature, 1995.
- ↑ Dyble, M., et al. "Sex equality can explain the unique social structure of hunter-gatherer bands". Science, 2015.
- ↑ Daly, Mary. "Beyond God the Father". Beacon Press, 1973.
- ↑ Ruether, Rosemary Radford. "Sexism and God-Talk". 1983.
- ↑ Beauvoir, Simone de. "The Second Sex". 1949.
- ↑ Wajcman, Judy. "TechnoFeminism". Polity Press, 2004.
- ↑ Noble, Safiya Umoja. "Algorithms of Oppression". NYU Press, 2018.
- ↑ Bridges, Tristan. "Incels and the Logic of Patriarchal Revenge". 2021.
- ↑ Glace, A. "The Incel Construction of Gender and the Roots of Patriarchy". 2021.
- ↑ Hoffman, Bruce. "Assessing the Threat of Incel Violence". 2020.
- ↑ Burton, C. "Blackpill Science: Incel Subculture". 2022.
- ↑ Federici, Silvia. "Caliban and the Witch". 2004.
- ↑ Hartmann, Heidi. "The Unhappy Marriage of Marxism and Feminism". 1979.
- ↑ Walby, Sylvia. 1990.
- ↑ hooks, bell. "The Will to Change: Men, Masculinity, and Love". 2004.
- ↑ Kimmel, Michael. "Manhood in America". 1996.
- ↑ Connell, R.W. "Masculinities". 2005.
- ↑ Spender, Dale. "Man Made Language". 1980.
- ↑ Lakoff, Robin. "Language and Woman's Place". 1975.
- ↑ Cameron, Deborah. "Feminism and Linguistic Theory". 1985.
- ↑ Pateman, Carole. "The Sexual Contract". 1988.
- ↑ MacKinnon, Catharine. "Toward a Feminist Theory of the State". 1989.
- ↑ Brownmiller, Susan. "Against Our Will: Men, Women and Rape". 1975.
- ↑ Vickery, Jacqueline Ryan. "Adolescent Girls' Digital Media Practices". 2017.
- ↑ Keller, Jessalynn. "Girls' Feminist Blogging in a Postfeminist Age". 2015.
- ↑ Przybylski, Liz. "Gen Z and the Future of Feminism". 2021.
- ↑ Faludi, Susan. "Backlash: The Undeclared War Against American Women". 1991 (Updated 2021).
- ↑ Ging, Debbie. "Alphas, Betas, and Incels: Theorizing the Masculosphere". 2019.
- ↑ Banas, J. "The Rise of Andrew Tate and Digital Patriarchy". 2023.
- ↑ O'Donnell, J. "Gen Z Women and the Digital Counter-Movement". 2022.
- ↑ Manne, Kate. "Entitled: How Male Privilege Hurts Women". 2020.
- ↑ Baer, Hester. "Redoing Feminism: Digital Activism and the Generation Gap". 2016.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]
