بۆ ناوەڕۆک بازبدە

پەیمانی کۆن

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(لە په‌یمانی کۆنەوە ڕەوانە کراوە)
پەیمانی کۆن
بەشێکە لەکتێبی پیرۆز
چەشنreligious literature
دانەرvarious authors
لێکۆڵینەوە لەلایەنOld Testament theology، Hebrew Bible studies
تاگی "ستەک ئێکسچەینج"https://christianity.stackexchange.com/tags/old-testament
چاپێکی ئارامی لە پەرتووکی مەزامیری پەیمانی کۆن

پەیمانی کۆن گەورەترین بەشی پەرتووکی پیرۆزە کە ھەموو پەرتووکەکانی جوولەکایەتی لەخۆ دەگرێت بە تەورات و نیڤیئیم و گشتییانەوە. بەپێی کڵێسای کاسۆلیک پەیمانی کۆن پێک دێت لە ٤٦ پەرتووک کە ھەریەکەیان بە (بەسەرھات) ناو دەبرێن. بەڵام لەلای پڕۆتێستانتەکان تەنیا ٣٩ پەرتووکیان جێی رەزامەندییە، ئەوانەش ئەو پەرتووکانەن کە بە عیبری نووسراون و ئەوانەی بە یۆنانی نووسرا بوون رەتکرانەوە.

بەپێی نەریتی جوو، پەیمانی کۆن دابەش دەبێت بۆ تەورات، کە پێک دێت لە پێنج پەرتووک کە دەگەڕێتەوە بۆ مووسا، پاشان نیڤیئیم کە بریتییە لە پەرتووکی پێغەمبەران و کیتۆڤیم کە پێی دەوترێت نووسینەکان/پەرتووکەکان. بەڵام لە نەریتی مەسیحیدا پەیمانی کۆن دابەش بووە بۆ تەورات، بەسەرھاتەکانی دانایی، بەسەرھاتەکانی مێژوو، بەسەرھاتەکانی پێغەمبەران.

مێژوو

[دەستکاری]

لێکۆڵینەوە سەرەتایییەکان

[دەستکاری]

ھەندێک لە چیرۆکەکانی پێنج پەرتووکەکە لەوانەیە لە سەرچاوە کۆنەکانەوە وەرگیرابن. زانایانی وەک ئەندرێو ئاڕ. جۆرج ئاماژە بە لێکچوونی نێوان گێڕانەوەی لافاوەکەی پەیدابوون و ئەفسانەی لافاوەکەی گیلگامێش دەکەن.[١] لێکچوونەکانی نێوان چیرۆکی بنەچەی مووسا و چیرۆکەکەی سارگۆنی ئەکەدی لەلایەن دەروونشیکەر ئۆتۆ ڕانک لە ١٩٠٩دا تێبینی کران[٢] و لەلایەن نووسەرانی سەدەی ٢٠ەمەوە، وەک ھ. ج. وێڵز و جۆزێف کامبڵ ناوبانگیان دەرکرد.[٣][٤] جەیکۆب برۆنۆوسکی دەنووسێت کە «پەرتووکی پیرۆز ... بەشێکی فۆلکلۆر و بەشێکی تۆمارە. مێژوو ... لەلایەن سەرکەوتووەکانەوە دەنووسرێت، و ئیسرائیلییەکان، کاتێک بە نێو یەریکۆ (نزیکەی١٤٠٠ پ.ز)]دا تێپەڕین، بوونە ھەڵگرانی مێژوو.»[٥]

لێکۆڵینەوە نوێیەکان

[دەستکاری]

لە ٢٠٠٧دا، مێژوونووسێکی جووڵەکەی کۆن لێستەر ئێڵ. گراب ڕوونی کردەوە کە زانایانی پێشووتری پەرتووکی پیرۆز وەک یۆلیۆس ڤێلھاوزن (١٨٤٤–١٩١٨) دەکرا وەک «ماکسیمالیست» وەسف بکرێن، کە دەقی پەرتووکی پیرۆزیان قبووڵ دەکرد مەگەر ئەوەی پێچەوانەکەی بسەلمێنرێت. بە بەردەوامبوون لەسەر ئەم نەریتە، ھەم «مێژوویییەتی بنەڕەتی»ی باوکان و ھەم «داگیرکردنی یەکگرتووی خاکەکە» تا دەوروبەری حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان قبووڵکراو بوون. بە پێچەوانەوە، گراب دەڵێت ئەوانەی لە بوارەکەیدان ئێستا «ھەموویان مینیمالیستن—بۆ لانی کەم، کاتێک باسەکە دێتە سەر سەردەمی باوکان و نیشتەجێبوون. ... زۆر کەم کەس ئامادەن وەک [ماکسیمالیستەکان] کار بکەن].»[٦]

لە ٢٠٢٢دا، شوێنەوارناس ئەڤراھام فاوست کورتەی لێکۆڵینەوە نوێیەکانی خستە ڕوو و مشتومڕی لەسەر ئەوە کرد کە لە کاتێکدا مێژووە سەرەتایییەکانی ئیسرائیل بە قورسی پشتیان بە گێڕانەوەکانی پەرتووکی پیرۆز دەبەست، بەڵام جێی متمانەیییەکەیان بە تێپەڕبوونی کات زیاتر کەوتووەتە ژێر پرسیار. ئەو بەردەوام بوو کە مشتومڕە سەرەکییەکان سەرنجیان خستووەتە سەر مێژوویییەتی باوکان، کۆچی بەکۆمەڵ، داگیرکاریی ئیسرائیلییەکان، و پاشایەتیی یەکگرتوو، کە بەڵگە شوێنەوارناسییەکان زۆرجار ئاڵنگاریی ئەم گێڕانەوانە دەکەن. ئەو گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە لە کاتێکدا خوێندنگەی مینیمالیستی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو بە تەواوی یان تا ڕادەیەک بەھای مێژوویی پەرتووکی پیرۆزیان ڕەت کردەوە، بەڵام لێکۆڵینەوە سەرەکییەکان لەو کاتەوە تا ئێستا ڕێگەیەکی ھاوسەنگتریان گرتووەتە بەر، و دانیان بەوەدا ناوە کە ھەندێک لە نەریتەکانی پەرتووکی پیرۆز لەگەڵ دۆزینەوە شوێنەوارناسییەکاندا دەگونجێن، بەتایبەتی لە سەدەی ٩یەمی پ.ز بەدواوە.[٧]

پێکھاتە

[دەستکاری]

پێنج پەرتووکی یەکەم—پەیدابوون، کۆچی بەکۆمەڵ، پەرتووکی لێڤییەکان، ژمارەکان و پەرتووکی تەسنیە—لە سەردەمی فارسی (٥٣٨–٣٣٢ پ.ز) گەیشتنە شێوەی ئێستایان، و نووسەرەکانیان بژاردەی ئەو دەربەدەرە گەڕاوانە بوون کە لەو کاتەدا کۆنترۆڵی پەرستگایان دەکرد.[٨] پەرتووکەکانی یۆشەع، دادوەران، ڕووس، ساموئێل و پاشایان بەدوایاندا دێن، کە مێژووی ئیسرائیل لە داگیرکردنی کەنعان تا گەمارۆدانی ئورشەلیم نزیکەی ٥٨٧ پ.ز پێکدەھێنن. کۆدەنگییەکی بەرفراوان لە نێوان زانایاندا ھەیە کە ئەمانە وەک کارێکی تاقانە (ئەوەی پێی دەوترێت «مێژووی تەسنیەیی») لە سەردەمی دەربەدەریی بابل لە سەدەی ٦ەمی پ.زدا دروست بوون.[٩]

ھەردوو پەرتووکەکانی ھەواڵی ڕۆژان تا ڕادەیەکی زۆر ھەمان ناوەڕۆکی پێنج پەرتووکەکە و مێژووی تەسنیەیی دادەپۆشن و پێدەچێت مێژووەکەیان بۆ سەدەی ٤ەمی پ.ز بگەڕێتەوە.[١٠] پەرتووکەکانی ھەواڵی ڕۆژان و عەزرا–نێحمیا پێدەچێت لە ماوەی سەدەی ٣یەمی پ.زدا تەواو بووبن.[١١] پەیمانی کۆنی کاتۆلیک و ئۆرسۆدۆکس دوو (پەیمانی کۆنی کاتۆلیک) بۆ چوار (ئۆرسۆدۆکس) پەرتووکەکانی مەکابییەکان لەخۆدەگرن، کە لە سەدەکانی ٢ەم و ١ەمی پ.زدا نووسراون.

ئەم پەرتووکە مێژووییانە نزیکەی نیوەی ناوەڕۆکی گشتیی پەیمانی کۆن پێکدەھێنن. لەوانەی تریش، پەرتووکی پێغەمبەرە جیاوازەکان—ئیشایا، یەرمیا، حەزقیال، و دوازدە «پێغەمبەرە بچووکەکان»—لە نێوان سەدەکانی ٨ەم و ٦ەمی پ.زدا نووسراون، بێجگە لە یوونس و دانیال، کە زۆر دواتر نووسراون.[١٢] پەرتووکەکانی «دانایی»—ئەییووب، پەندەکان، کۆکەرەوە، زەبوورەکان، گۆرانیی گۆرانییەکان—مێژووی جیاوازیان ھەیە: پەندەکان لەوانەیە تا سەردەمی ھێلینی (٣٣٢–١٩٨ پ.ز) تەواو بووبێت، ئەگەرچی ناوەڕۆکێکی زۆر کۆنترشی تێدایە؛ ئەییووب تا سەدەی ٦ەمی پ.ز تەواو بوو؛ کۆکەرەوە تا سەدەی ٣یەمی پ.ز.[١٣]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ George، A. R. (٢٠٠٣). The Babylonian Gilgamesh Epic: Introduction, Critical Edition and Cuneiform Texts. Oxford University Press. لاپەڕە ٧٠. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٩٢٧٨٤١-١.
  2. ↑ Rank (١٩١٤). The myth of the birth of the hero: a psychological interpretation of mythology. English translation by F. Robbins and Smith Ely Jelliffe. New York: The Journal of nervous and mental disease publishing company. {{cite book}}: پارامەتری نەناسراوی |author-first1= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)
  3. ↑ Wells، H. G. (١٩٦١) [1937]. The Outline of History: Volume 1. Doubleday. لاپەڕە ٢٠٦, ٢٠٨, ٢١٠, ٢١٢.
  4. ↑ Campbell، Joseph (١٩٦٤). The Masks of God, Vol. 3: Occidental Mythology. لاپەڕە ١٢٧.
  5. ↑ Bronowski، Jacob (١٩٩٠) [1973]. The Ascent of Man. London: BBC Books. لاپەڕە ٧٢–٧٣, ٧٧. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٦٣-٢٠٩٠٠-٣.
  6. ↑ Grabbe، Lester L. (٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧). «Some Recent Issues in the Study of the History of Israel». Understanding the History of Ancient Israel. British Academy. لاپەڕە ٥٧–٥٨. doi:١٠.٥٨٧١/bacad/٩٧٨٠١٩٧٢٦٤٠١٠.٠٠٣.٠٠٠٥. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٧٢٦٤٠١-٠.
  7. ↑ Faust، Avraham (٢٠٢٢). «Between the Biblical Story and History: Writing an Archaeological History of Ancient Israel». لە Keimer، Kyle H.؛ Pierce، George A. (eds.). The Ancient Israelite World. Taylor & Francis. لاپەڕە ٧٨-٧٩. ژپنک ٩٧٨-١-٠٠٠-٧٧٣٢٤-٨.
  8. ↑ Blenkinsopp 1998، لاپەڕە 184.
  9. ↑ Rogerson 2003، لاپەڕەکانی 153–54.
  10. ↑ Coggins 2003، لاپەڕە 282.
  11. ↑ Grabbe 2003، لاپەڕەکانی 213–14.
  12. ↑ Miller 1987، لاپەڕەکانی 10–11.
  13. ↑ Crenshaw 2010، لاپەڕە 5.


ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە پەیمانی کۆن تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=پەیمانی_کۆن&oldid=1590830»