پشتیوانی ئەمریکا بۆ عێراق لەکاتی شەڕی ئێران و عێراق

پشتیوانی ئەمریکا بۆ عێراق لەکاتی شەڕی ئێران و عێراق
بەشێکە لە	پەیوەندییەکانی عێراق و ئەمریکا
بابەتی لاوەکی	شەڕی ئێران و عێراق
وڵات	ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

لەکاتی شەڕی ئێران و عێراق کە بە لەشکرکێشی عێراقی بۆ سەر ئێران لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٨٠ دەستی پێکرد، ئەمریکا سیاسەتێکی گرتەبەر بۆ پاڵپشتیکردنی عێراق لە شێوەی ھاوکاری ئابووری بە بەھای چەند ملیار دۆلارێک، تەکنەلۆژیای دوو مەبەستە، ھاوبەشکردنی ھەواڵگری (بۆ نموونە، IMINT)، و ڕاھێنانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکان. ئەم پشتیوانییەی ئەمریکا لەگەڵ پشتیوانی زۆربەی جیھانی عەرەبیدا، لە یارمەتیدانی عێراق بۆ بەردەوامبوونی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان دژی ئێران، شتێکی گرنگ بوو. فرۆشتنی بەڵگەدارکراوی تەکنەلۆژیای دوو مەبەستە، کە نموونەیەکی دیار کڕینی ٤٥ ھێلیکۆپتەری جۆری بێڵ بوو لەلایەن عێراقەوە لە ساڵی ١٩٨٥دا، ڕاستیدا ڕێگەیەک بوو بۆ خۆدزینەوە لە قەدەغەکردنی گواستنەوەی ڕاستەوخۆی چەک؛ سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دیکتاتۆری ئەوەی کرد کە عێراق سپۆنسەری دەوڵەتی تیرۆر بێت بەھۆی پەیوەندی مێژوویی حکوومەتی عێراق لەگەڵ گرووپەکانی وەک بەرەی ڕزگاری خوازی فەلەستین و ڕێکخراوی دەبوو نیزال و گرووپەکانی تر. بەڵام ئەم ناوە لە ساڵی ١٩٨٢ لابرا بۆ ئاسانکاری پشتیوانی بەرفراوانتر بۆ عێراقییەکان لەگەڵ درێژبوونەوەی ململانێکان لە بەرژەوەندی ئێران. جێگەی سەرنجی تایبەت بۆ پەیوەندییەکانی ھاوچەرخی ئێران و ئەمریکا تیۆرێکی پیلانگێڕییە کە دەڵێت حکوومەتی ئەمریکا چالاکانە ھانی سەددام حوسێنی داوە بۆ داگیرکردنی ئێران لە دوای شۆڕشی ئیسلامی. لایەنگرانی ئەم تیۆرییە، بەتایبەتی لە جیھانی عەرەبیدا، جەخت لەوە دەکەنەوە کە بەڵگە ھەیە کە حکوومەتی ئەمریکا ڕووناکی سەوزی ھەڵکردبێت بۆ سەددام بۆ دەستپێکردنی ھەڵمەتەکە، بەڵام تا ئێستا ھیچ بەڵگەیەکی بەڵگەنامەیی ڕاستەوخۆ بۆ ئەو جۆرە دەستوەردان نەدۆزراوەتەوە و چەندین زانا و بەرپرسی ئەمریکی ڕەتیانکردووەتەوە کە ئەو جۆرە ھاوکارییە پێش ململانێکان ھەبووبێت.

پشتگیرییەکانی ئەمریکا بۆ عێراق بە نھێنی نەبوو، بەتایبەتی لە سەردەمی ئیدارەی ڕەیگن و زۆرجاریش بووەتە بابەتی دانیشتنە کراوەکانی ئەنجومەنی پیران و ئەنجومەنی نوێنەران. لە ٩ی حوزەیرانی ١٩٩٢، ڕۆژنامەنووسی بەریتانی-ئەمریکی تێد کۆپڵ لە «کەناڵی شەوانەی کەناڵی ABC News Nightline» ڕاپۆرتێکی بڵاوکردەوە کە «ئیدارەکانی ڕیگان/ بوش ڕێگەیان داوە - و زۆرجار ھانیان دەدا - بە ڕۆیشتنی لێشاوی پارە، قەرزی کشتوکاڵی، تەکنەلۆژیای دوو مەبەستە، ماددە کیمیایییەکان و چەکەکان بۆ عێراق». بڕیاری ئەمریکا و بلۆکی ڕۆژاوا بۆ دژایەتیکردنی ئاشکرای ئێران، کەمتر ئاڵۆزتر بوو، کە یەکێتیی سۆڤیەت و بلۆکی ڕۆژھەڵاتیش ھەمان ھەڵوێستیان گرتبووەبەر، ھەردوولا ھەوڵیان دەدا ڕێگری بکەن لە سیاسەتی ئێران بۆ بڵاوکردنەوەی شۆڕشی ئیسلامی؛ حکوومەتی نوێی ئێران بە سەرۆکایەتی ڕووحوڵڵا خومەینی دژایەتی ئەمریکییەکان و سۆڤیەتەکان («شەیتانی گەورە» و «شەیتانی بچووک»)ی کردبوو، وەک بەشێک لە ھەوڵێک بۆ کۆکردنەوەی ئیسلامیزمی شیعە لە سەرانسەری جیھانی موسڵمانان. بەپێی ئاماری دامەزراوەی نێونەتەوەیی توێژینەوەی ئاشتی ستۆکھۆڵم، زیاتر لە ٩٠٪ی ھاوردەکردنی چەک بۆ عێراق لەکاتی شەڕی ئێران و عێراق لە یەکێتیی سۆڤیەت و فەڕەنسا و چینەوە بوو.

سەرەڕای ھەڵوێستی فەرمی حکوومەتی ئەمریکا، بەڵام تێڕوانینی بەرپرسانی ئەمریکی سەبارەت بەو ململانێیە تەنھا ڕێگریکردن بوو لە سەرکەوتنی ئێران نەک بە جۆش و خرۆشەوە پشتیوانی لە خواستەکانی عێراق بکات، وەک لە لێدوانێکی دیپلۆماتکاری ئەمریکی ھێنری کیسینجەردا ھاتووە کە «بەداخەوە ھەردووکیان ناتوانن بدۆڕێن». لە ٢٠ی ئابی ١٩٨٨، شەڕی ئێران و عێراق بە قبووڵکردنی بڕیارنامەی ٥٩٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەلایەن شەڕکەرانەوە کۆتایی ھات، کە گەڕانەوەیان بۆ دۆخی ئێستای ڕێککەوتنی جەزائیری ساڵی ١٩٧٥ی دیاریکرد. ئەنجامی ململانێکان لە کۆتاییدا بێ ئەنجام بوو، ھەرچەندە ھەردوو لایەن ئیدیعای سەرکەوتنیان کرد؛ سەرچاوە مرۆیی و دارایییە ڕژاوەکانی عێراق، لەوانەش قەرزی نیشتمانی بۆ وڵاتانی دیکە، وەک یەکێک لە ھۆکارەکانی لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کوەیت بوو لە ساڵی ١٩٩٠. لە چوارچێوەی شەڕی کەنداو کە بەدوای خۆیدا ھات، ئەمریکا وڵاتەکەی وەک سپۆنسەرێکی دەوڵەتی بۆ تیرۆر دەستنیشانیکردەوە و سەرکردایەتی ھاوپەیمانییەکی ٤٢ وڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکانی کرد بۆ کۆتاییھێنان بە داگیرکارییەکانی عێراق بە ھێز. سزا نێونەتەوەیییەکان دژی عێراق کە بۆ یەکەمجار لە کاتی ھەڵمەتی کووەیتدا سەپێنران، تا لەشکرکێشی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ بەردەوام بوو.