پاکتاوی نەتەوەیی لە شەڕی بۆسنادا
| پاکتاوی نەتەوەیی لە شەڕی بۆسنادا | |
|---|---|
| وڵات | بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا |
| جێ | Republic of Bosnia and Herzegovina |
| پۆتانی شوێن | ٤٣°٥٢′٠″N ١٨°٢٥′٠″E |
 | |
لە پاکتاوکردنی نەتەوەیی بەربڵاودا کە ھاوڕێی شەڕی بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا بوو (١٩٩٢–١٩٩٥) ، ژمارەیەکی زۆر لە موسڵمانانی بۆسنە و کرواتییە بۆسنەییەکان ناچار بوون ماڵەکانیان بەجێبھێڵن و لەلایەن سڕبەکانی بۆسنەییەوە دەرکران؛ ھەندێک لە کرواتییەکانی بۆسنە ھەڵمەتێکی ھاوشێوەیان دژی موسڵمانانی بۆسنە و سڕبەکان ئەنجامدا. ھەروەھا موسڵمانانی بۆسنە کردەوەی ھاوشێوەیان لە دژی کرواتییەکان ئەنجامدا، بەتایبەتی لە ناوەڕاستی بۆسنە.[١] بەڵام قەبارەی تاوانەکانی کرواتی بۆسنی و موسڵمانانی بۆسنە زۆر کەمتر بوو لەوەی کە لەلایەن سربەکانی بۆسنەییەوە ئەنجامیان داوە.
سەرەتا لە ساڵی ١٩٩١دا، نائارامی سیاسی لە باڵکان تا ناوەڕاستی ساڵی ١٩٩٢ نزیکەی دوو ملیۆن و ٧٠٠ ھەزار کەسی ئاوارە کردبوو، کە زیاتر لە ٧٠٠ ھەزار کەسیان داوای پەنابەرییان لە ئەورووپا کرد.
پێشینەی مێژوویی
[دەستکاری]شانشینی بۆسنیا بە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە لکێندرا لە ١٤٦٣ تا ١٨٧٨. لەم ماوەیەدا، بەشێکی زۆری دانیشتووانەکەی، کە زۆربەیان بۆسنیاکەکان (موسڵمانانی بۆسنی) بوون، گۆڕان بۆ ئیسلام، کە سیفەتێکی فرەنەتەوەیی بە کۆمەڵگەکەی بەخشی.[٢] گرووپە نەتەوەیییەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا—بۆسنیاکەکان، سڕبە بۆسنییەکان و کرواتە بۆسنییەکان—بە ئاشتی بەیەکەوە ژیان لە ١٨٧٨ تا ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم لە ١٩١٤، کە پێش ئەوە گرژییە ناوبەناوەکانی نێوان ھەر سێ گرووپەکە زۆربەیان دەرئەنجامی پرسە ئابوورییەکان بوون،[٣] ئەگەرچی سڕبیا لایەنی کەم لە ساڵی ١٨٧٨ەوە تەماعی خاکی بەرامبەر بە بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا ھەبوو.[٤] بە بۆچوونی ھەندێک لە مێژوونووسان، ھەندێک لە نەتەوەپەرستانی سڕب و کروات، کە پەیڕەوی ئایینی ئۆرسۆدۆکس و مەسیحییەتی کاتۆلیکیان دەکرد، بە ڕیزبەندی، ھەرگیز بۆسنیاکەکانیان وەک نەتەوەیەک قبووڵ نەبوو[٢] و ھەوڵیان دەدا لەناو کولتوورەکانی خۆیاندا بیانتوێننەوە.[٥] جەنگی جیھانیی دووەم بووە ھۆی پێکدادانی نێوان نەتەوەکان، ئەگەرچی ھەر سێ گرووپەکە بە یەکسانی بەسەر لایەنە جیاوازەکاندا دابەش ببوون و بە تەواوی لەسەر بنەمای ھێڵە نەتەوەیییەکان کۆنەبوونەوە.[٣] دوای جەنگی جیھانیی دووەم، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا بوو بە بەشێک لە کۆماری فیدراڵیی سۆشیالیستیی یووگۆسلاڤیا.[٦]
دوای مردنی ڕێبەرەکەی یۆسیپ برۆز تیتۆ، یووگۆسلاڤیا لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا تووشی سیستمێکی ڕامیاریی ناکارا و کارەساتێکی ئابووری بوو.[٧] لەکاتێکدا کۆمۆنیزم کاریگەریی خۆی لەدەست دەدا، ڕێبەرە نەتەوەپەرستە نوێیەکان سلۆبۆدان میڵۆشێڤیچ لە سڕبیا و فرانیۆ توجمان لە کرواتیا ھاتنە سەر دەسەڵات.[٨] سلۆڤێنیا و کرواتیا داوای چاکسازی و کۆنفیدراڵییەکی سادەتری دەوڵەتیان لە یووگۆسلاڤیا کرد بەڵام ئەم داوایە لەلایەن حکوومەتی وڵاتەکەوە لە بێلگراد دژایەتی کرا.[٩] لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٩١، سلۆڤێنیا و کرواتیا سەربەخۆیییان لە یووگۆسلاڤیا ڕای گەیاند. ململانێیەکی چەکداریی کورت لە سلۆڤێنیا بەدوایدا ھات و جەنگی سەربەخۆییی کرواتیا پەرەی سەند.[١٠] مەقدوونیاش سەربەخۆییی ڕای گەیاند، کە یووگۆسلاڤیا بەبێ ململانێ پێی بەخشی.[١١] جێبەجێکردنی پلانی ڕام دەستی پێکرد، کە بناغەکانی بۆ سنوورە نوێیەکانی «یووگۆسلاڤیای سێیەم» دانا لە ھەوڵێکدا بۆ دامەزراندنی وڵاتێک کە تێیدا «ھەموو سڕبەکان لەگەڵ خاکەکانیان بەیەکەوە لە ھەمان دەوڵەتدا بژین».[١٢]
پلانی عیزەت بێگۆڤیچ-گلیگۆرۆڤ پێشنیاری سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی یووگۆسلاڤیای کرد لەسەر بنەمای پرەنسیپی «٢+٢+٢»، کە سڕبیا و مۆنتینیگرۆ وەک ناوکی فیدراڵییەکی ناھاوسەنگ بن، لەگەڵ بۆسنیا و مەقدوونیا لە فیدراڵییەکی سادەدا، و کرواتیا و سلۆڤێنیا لە کۆنفیدراڵییەکی تەنانەت سادەتریشدا. پلانەکە لەلایەن ھیچ کام لە لایەنەکانەوە قبووڵ نەکرا.[١٣] لە کۆتاییی ١٩٩١، سڕبەکان دەستیان کرد بە دامەزراندنی ناوچە ئۆتۆنۆمەکان لە بۆسنیا.[١٤] کاتێک نوێنەرانی پارتی کردەوەی دیموکراتی (SDA) لە پەرلەمانی کۆماری بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا پلانی خۆیانیان بۆ گشتپرسییەک لەسەر سەربەخۆیی لە یووگۆسلاڤیا لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٩١ ڕای گەیاند، ڕامیاری پێشەنگی سڕبە بۆسنییەکان ڕادۆڤان کارادژیچ، لە پارتی دیموکراتی سڕب (SDS)، لە دانیشتنی پەرلەماندا وتارێکی پێشکەش کرد و بە ئاشکرا ھەڕەشەی جەنگ و لەناوچوونی بۆسنیاکەکانی وەک گەلێک کرد.[١٥] لە ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢، کۆمەڵەی سڕبە بۆسنییەکان «کۆماری گەلی سڕبی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا»ی ڕاگەیاند، کە خاکەکانی خاوەن زۆرینەی سڕب و «خاکە زیادەکانی دیکە، کە بە وردی دیاری نەکراون بەڵام ئەو ناوچانە دەگرێتەوە کە سڕبەکان تێیدا زۆرینە بوون» پێش جەنگی جیھانیی دووەم لەخۆ دەگرێت.[١٦]
لە ٢٩ی شوبات و ١ی ئازاری ١٩٩٢، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا گشتپرسییەکی سەربەخۆیی ئەنجامدا، کە دوای ئەوە سەربەخۆییی خۆی لە یووگۆسلاڤیا ڕای گەیاند.[١٧] زۆربەی سڕبە بۆسنییەکان دەیانویست لە ھەمان دەوڵەتدا لەگەڵ سڕبیا بمێننەوە.[١٨] لە ماوەی ١٦ەمین دانیشتنی کۆمەڵەی سڕبە بۆسنییەکان لە ١٢ی ئایاری ١٩٩٢، کارادژیچ، کە تا ئەو کاتە ڕێبەری نیمچە دەوڵەتی خۆبەناوکردووی کۆماری سڕپسکا بوو، «شەش ئامانجە ستراتیژییەکە»ی خۆی خستە ڕوو، کە بریتی بوون لە «جیابوونەوە لە دوو کۆمەڵگە نەتەوەیییەکەی دیکە و جیاکردنەوەی دەوڵەتەکان»، و «دروستکردنی ڕێڕەوێک لە دۆڵی درینا و بەو شێوەیەش نەمانی [ڕووباری] درینا وەک سنوورێک لە نێوان دەوڵەتە سڕبییەکاندا».[١٩] ژەنەڕاڵی کۆماری سڕپسکا راتکۆ ملادیچ «موسڵمانان و تاقمە کرواتەکان»ی وەک دوژمن دەستنیشان کرد و پێشنیاری بۆ کۆمەڵەکە کرد کە دەبێت بڕیار بدەن ئایا بە ڕێگەی ڕامیاری یان لە ڕێگەی ھێزەوە دەریانبکەن.[٢٠]
جەنگی بۆسنیا بە خێرایی پەرەی سەند. ھێزە سڕبەکان پێکھاتبوون لە سوپای کۆماری سڕپسکا (VRS)، سوپای گەلی یووگۆسلاڤیا (JNA) و ھێزە نیمچە سەربازییەکانی سڕبی و سڕبە بۆسنییەکان.[٢١] ئامانجی ئەوان پێکھێنانی یووگۆسلاڤیایەکی پاشماوە[٢٢] یان سڕبیای مەزن بوو.[٢٣] دەسەڵاتدارانی سڕب لە بێلگراد دەیانویست خاکە نوێیەکان بۆ سڕبەکان لە بۆسنیا و کرواتیا لکێنن کە لە کۆتاییدا بۆ سەر سڕبیا و مۆنتینیگرۆ زیاد بکرێن.[٢٤]
لە سەرەتای جەنگدا، ھێزە بۆسنیاکەکان کە لەناو سوپای کۆماری بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا (ARBiH) ڕێکخرابوون، و ھێزە کرواتەکان کە لەناو ئەنجومەنی بەرگریی کرواتیا (HVO) ڕێکخرابوون، لە سەرەتادا لە دژی سوپای گەلی یووگۆسلاڤیا (JNA) و سوپای کۆماری سڕپسکا (سوپای سڕبی بۆسنیا یان VRS) ھاوکارییان دەکرد.[٢٥] ئەنجومەنی بەرگریی کرواتیا (HVO) سوپای فەرمیی کۆماری کرواتیی ھەرزەگ-بۆسنیا (HR HB) بوو، کە «قەوارەیەکی ڕامیاری، کولتووری، ئابووری و ناوچەیی» جیاواز بوو لەناو بۆسنیا کە لەلایەن ماتێ بۆبان لە ١٨ی تشرینی دووەمی ١٩٩١ ڕاگەیەندرا.[٢٦] HVO ڕای گەیاند کە ھیچ ئامانجێکی جیابوونەوەی نییە و بەڵێنی دا ڕێز لە حکوومەتی ناوەندی لە سارایێڤۆ بگرێت.[٢٧] HR HB لەلایەن کرواتیاوە پارەدار دەکرا و پڕچەک دەکرا.[٢٦] بەرپرسە نێونەتەوەیییەکان و دادگای تاوانی نێونەتەوەیی بۆ یووگۆسلاڤیای پێشوو (ICTY) گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە ئامانجی دامەزراندنی HR HB پێکھێنانی کرواتیای مەزن بووە لە بەشەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا،[٢٨][٢٩] کە لە کردەوەدا دابەشکردنی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا بووە لە نێوان سڕبیا و کرواتیای گەورەکراودا.[٣٠]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Chapter 13: Bleeding Bosnia». لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
- 1 2 Keil 2016، لاپەڕەکانی 55–56.
- 1 2 Farkas 2003، لاپەڕە 71.
- ↑ Fischer 2019، لاپەڕە 49.
- ↑ Balić 1997، لاپەڕە 137.
- ↑ McEvoy 2015، لاپەڕە 11.
- ↑ Burg 1986، لاپەڕە 170.
- ↑ Prosecutor v. Delalić et al. – Judgement, 16 November 1998, p. 41
- ↑ Baker 2015، لاپەڕە 44.
- ↑ CIA 2002، لاپەڕەکانی 58, 91.
- ↑ Džankic 2016، لاپەڕە 64.
- ↑ Lukic & Lynch 1996، لاپەڕە 204.
- ↑ Katz 2014، لاپەڕە 191.
- ↑ Burg & Shoup 1999، لاپەڕە 56.
- ↑ Morrison 2016، لاپەڕە 80.
- ↑ Prosecutor v. Karadžić – Judgement, 24 March 2016, p. 1114
- ↑ Nizich 1992، لاپەڕە 18.
- ↑ Stojarova 2019، لاپەڕە 174.
- ↑ Nettelfield 2010، لاپەڕە 68.
- ↑ Prosecutor v. Karadžić – Judgement, 24 March 2016, p. 1093
- ↑ Call 2007، لاپەڕە 233.
- ↑ Crnobrnja 1996، لاپەڕە 228.
- ↑ Kelly 2002، لاپەڕە 301.
- ↑ Prosecutor v. Delalić et al. – Judgement, 16 November 1998, p. 46
- ↑ Shrader 2003، لاپەڕە 66.
- 1 2 Bartrop & Jacobs 2014، لاپەڕە 223.
- ↑ Ramet 2010، لاپەڕە 264.
- ↑ Schmidt، William E. (١٧ی ئایاری ١٩٩٣). «Conflict in the Balkans; Croatia Is Facing Pressure to Stop Fighting by Bosnia Croats». The New York Times. لە ٨ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Prosecutor v. Kordić and Čerkez – Judgement, 26 February 2001, p. 39
- ↑ Ali & Lifschultz 1994، لاپەڕە 367.
