پارێزگای ئیدر

پارێزگای ئیدر
پارێزگا
وڵات	کوردستان، تورکیا
ناوچە	ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات
ڕووبەر
• سەرجەم	٣٥٨٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٬٣٨٤ میلی چوارگۆشە)
ژمارەی دانیشتووان  (٢٠١٠)
• سەرجەم	١٨٤٤١٨
کۆدی تەلەفۆن	٠٤٧٦
وێبگە	http://www.igdir.gov.tr/

پارێزگای ئیدر یەکێکە لە پارێزگاکانی تورکیا لە باکووری کوردستان کە لە ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. ناوەندەکەی شاری ڕەشقەلاسە. ڕووبەرەکەی ٣٥٨٤ کیلۆمەتر دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی ١٨٤،٤١٨ کەسە.

مێژوو

توێژینەوە شوێنەوارییەکان نیشتەجێبوونی حوورییەکانیان لە ناوچەی ئیدر دۆزیووەتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ ٤٠٠٠ ساڵ پێش زایین. ناوچەکە لە دەوروبەری ٨٠٠ی پێش زایین بەشێک بووە لە شانشینی ئورارتوو. پەیکەرسازیی ئورارتوو لە ناوچەکەدا ھەیە. لەژێر کۆنترۆڵی ئورارتوودا مایەوە تا گواستنەوەی بۆ ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی ماد، ئیمپراتۆریەتیی فارس، ئەسکەندەری مەزن، و خانەدانی ئۆرۆنتیدی شانشینی ئەرمەنستان. ھێزەکانی سلووکی، پارتی، ڕۆمانی، ساسانی و بیزەنتی لە سەدەی ٤ەمی پێش زایینەوە دیار بوون، دواتریش سوپاکانی عەرەبی ئیسلام لە ساڵی ٦٤٦دا ھاتن. تورکەکان، گورجییەکان و مەغۆلەکان بۆ ماوەی ٤٠٠ ساڵ لە ساڵی ١٠٦٤ بەدواوە لێرە جەنگاون تاوەکو ناوچەکە لە سەرەتای سەدەی ١٥ەھەمدا لەلایەن ھۆزە تورکەکانی قەرەقۆینلوو و دواتر ئاق قۆینلۆ نیشتەجێ کرا.

بۆ چەندین سەدە، جەنگی بەردەوام لە نێوان دوو ڕکابەرە سەرەکییەکە، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ئیمپراتۆریەتیی فارس لە ساڵی ١٥٣٤ تا ١٧٤٦ بەردەوام بوو. ناوچەکە، کە زۆربەی کات لە دەستی فارسەکاندا دەمایەوە، بە فەرمی لە ساڵی ١٧٤٦دا جارێکی دیکە وازی لێ ھێنرا، کاتێک بوو بە بەشێک لە خاننشینی ئەریوان، میرنشینێکی موسڵمان لە فارس. لە دەستی فارسەکاندا مایەوە تا دوای جەنگی ڕووسیا و فارس، ١٨٢٦–١٨٢٨ کاتێک بەپێی پەیمانی تورکمانچای بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا. لە ژێر ئیدارەی ڕووسیادا، ناوچەکە بوو بە سوورمالوو ئویەزد (کە ناوەندەکەی شاری ڕەشقەلاس بوو) لە ئۆبلاستی ئەرمەنی و دواتر پارێزگاریی ئەریوان لە چوارچێوەی جێگری پاشای قەوقازدا.

بەرەو کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەم، تەواوی ناوچەکە کەوتە ژێر ئیدارەی یەکەم کۆماری ئەرمەنستان وەک بەشێک لە پارێزگای ئارارات. دوای ھێرشێکی سوپای تورکیا بۆ سەر خاکەکە، ئیدر بەپێی پەیمانی قارس لەلایەن حکوومەتی سۆڤیەتەوە بە تورکیا بەخشرا. ژمارەیەکی بەرچاوی دانیشتووانە ئەرمەنییەکان لە ناوچەکەدا مانەوە لە بەدرێژایی ئەم مێژووەی ململانێی نێوان زلھێزەکان. ئەرمەنییەکان زۆرینەی نەتەوەیییان لە خودی شاری ڕەشقەلاسدا پێکدەھێنا تا ساڵانی ١٩١٩–١٩٢٠ کاتێک زۆربەیان بەھۆی برسییەتییەوە لە کاتی جەنگی تورکیا و ئەرمەنستاندا گیانیان لەدەستدا یان ھەڵھاتن. لە نێوان ١٩٢٢–١٩٢٧ بەشێک بووە لە پارێزگای پێشووی بایەزید، لە نێوان ١٩٢٧–١٩٣٤ بەشێک بووە لە پارێزگای ئاگری، و لە کۆتاییدا لە نێوان ١٩٣٤–١٩٩٣ بەشێک بووە لە پارێزگای قەرس، پێش ئەوەی ببێتە پارێزگایەکی سەربەخۆ.