پادشای چوار گۆشەی جیھان

پۆڕتڕەیتی نارام-سینی ئەکەد. نارام-سین کە لە نێوان ساڵانی ٢٢٥٤ بۆ ٢٢١٨ پێش زایین حکومڕانیی کردووە، نازناوی پادشای چوار گۆشەی جیھانی دروست کردووە. ئەمڕۆ لە مۆزەخانەی شوێنەواریی ئەستەنبوڵ دانراوە.

مۆری پادشای سۆمەری نوێ (سێیەم ئیمپراتۆرییەتی ئور) ئیبی-سین لە مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر. نووسراوەکە دەڵێت «ئیبی-سین پادشای بەھێز، پادشای ئوور، پادشای چوار گۆشەی جیھان».

پادشای چوار گۆشەی جیھان (بە سۆمەری: 𒈗𒀭𒌑𒁕𒇻𒁀 لوگال-ئەن-ئوب-دا-لیممو-با، بەئەکەدی: 𒈗 𒆳𒁉𒊏𒀜 𒌋𒁁𒋾 شاررو کیبرات ئاربایم، 𒈗 𒆳𒁉𒊏𒀜 𒌋𒁁 شار کیبراتی ئەربا'ی، یان 𒈗 𒆳𒁉𒊏𒀜 𒌋𒁁𒋾 شار کیبرات ئەربەتتی)، بە شێوەیەکی جێگرەوە وەک پاشای چوار چارەکی جیھان وەرگێڕدراوە، پاشای چوار گۆشەی بەھەشت یان پاشای چوار گۆشەی گەردوون و زۆرجار کورتکرایەوە بۆ سادەکراوی پاشای چوار گۆشە، نازناوێکی شکۆمەندیی گەورە بوو کە پاشا بەھێزەکانی میزۆپۆتامیا ئیدیعایان دەکرد. ھەرچەندە زاراوەی «چوار گۆشەی جیھان» ئاماژەیە بۆ شوێنە جوگرافییە تایبەتەکان لە ناو خودی میزۆپۆتامیا و نزیک لە خودی میزۆپۆتامیا، بەڵام ئەم شوێنانە (لەو کاتەدا کە نازناوەکە بۆ یەکەمجار بەکارھێنرا) وا بیردەکرایەوە کە نوێنەرایەتیی شوێنەکانی نزیک لێوارە ڕاستەقینەکانی جیھان دەکەن و بەم پێیەش، نازناوەکە دەبێ وەک شتێکی ھاوتا لەگەڵ «پاشای ھەموو جیھانی ناسراو» لێکبدرێتەوە، کە ئیدیعایە بۆ حوکمڕانیی گشتگیر بەسەر ھەموو جیھان و ھەموو شتێکدا کە لەناو ئەو جیھانەدا ھەیە.

ئەم نازناوە بۆ یەکەمجار لەلایەن نەرام-سین لە ئیمپراتۆرییەتی ئەکەد لە سەدەی ٢٣ی پێش زایین بەکارھێنرا و دواتر لەلایەن فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆرییەتی سۆمەری نوێ (سێیەم ئیمپراتۆرییەتی ئوور) بەکارھێنرا، دوای ئەوە کەوتە ژێر بەکارھێنانەوە. لەلایەن ژمارەیەک لە فەرمانڕەوای ئاشوورییەوە وەک نازناوێک زیندووکرایەوە، بە تایبەتی لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی ئاشووریی نوێدا دیار بوو. دوا فەرمانڕەوا کە ئیدیعای ئەو نازناوەی کرد یەکەم پادشای ھەخامەنشیی فارس بوو، کۆڕشی مەزن، دوای داگیرکردنی بابل لە ساڵی ٥٣٩ی پێش زایین.

ئەگەری ئەوە ھەیە، لە نێو فەرمانڕەواکانی ئاشووردا، کە نازناوی پاشای چوار گۆشە لە ڕێگەی ئاسایییەوە لە میراتەوە (باوک بۆ کوڕ) بۆیان نەمابێتەوە. بەو پێیەی نازناوەکە ھەموو پادشاکانی ئاشووری بەکاریان نەھێناوە و بۆ ھەندێکیان تەنھا چەند ساڵێک لە سەردەمی حکومڕانیدا پێیاندراوە، ئەمەش تەنھا دوای ئەوەی کە پادشایەک خۆی سەلماندبێت، لەوانەیە لە ڕێگەی تەواوکردنی ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتوو لە ھەر چوار خاڵەکەی قیبلەکەدا لە باشوور و باکوور و ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا. نازناوی ھاوشێوەی وەک: پادشای گەردوون ("پادشای ھەموو شتێک") ھەیە، ھەروەھا ھەندێک لە پاشا ئاشوورییەکانی نوێ بەکاریانھێناوە، ڕەنگە ئەو نازناوە پێویستی بە حەوت ھەڵمەتی سەربازیی سەرکەوتوو بووبێت بۆ بەدەستھێنانی. جیاوازیی نێوان مانای وردی ئەو دوو نازناوە ڕەنگە ئەوە بووبێت کە "پادشای گەردوون" ئیدیعای کایەی گەردوونی کردووە، فەرمانڕەوایەک بەسەر جیھان و گەردوون و بە شێوەیەکی ڕۆحی، لەکاتێکدا "پادشای چوار گۆشەی جیھان" ئیدیعای تەنھا زەوین و فیزیکی کردووە.