بۆ ناوەڕۆک بازبدە

وەرزش لە کوردستان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئەم وتارە بەشێکە لە زنجیرەیەک لەسەر
ژیان لە کوردستان
چاند
کۆمەڵگە
سیاسەت
دەروازەی کوردستاندەروازە کوردستان
بەھدینان، یانەی وەرزشیی دھۆک و زاخۆ, ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ یاریگای دھۆک.

وەرزش لە کوردستان ئاماژەیە بۆ چالاکییە وەرزشییەکان و کولتووری وەرزشی لە سەرانسەری ناوچە جیاوازەکاندا کە بە شێوەیەکی نەریتی کورد تێیدا نیشتەجێیە، لەوانە ناوچەکانی عێراقی سەردەم، (باشووری کوردستان) تورکیا، (باکووری کوردستان) ئێران، (ڕۆژھەڵاتی کوردستان) و سووریا (ڕۆژئاوای کوردستان). لە نێو ھەموو وەرزشەکاندا تۆپی پێی کۆمەڵە بەناوبانگترینە و بە شێوەیەکی بەرفراوان پەیڕەوی لێدەکرێت.[١][٢] نەک تەنھا وەک چالاکییەکی کات بەسەربردن بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ پەروەردەکردنی ناسنامەی کۆمەڵایەتی و ھاودەنگی لە سەرانسەری ناوچە کوردە دابەشکراوەکاندا، بە تایبەت لە دوای دەیان ساڵی نائارامی.[٣]

ھەرێمی کوردستان لە باکووری عێراق تاکە ناوچەی ئیدارەی کوردە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پێگەی خۆسەریی دانپێدانراوی ھەیە.[٤] لە لایەن حکوومەتی ھەرێمی کوردستانەوە بەڕێوەدەبرێت، دامەزراوە وەرزشییەکانی خۆی پەرەپێداوە، لەوانە فیدراسیۆنە ھەرێمییەکان، یانەکان، و دامەزراوەی مەشق و ڕاھێنان. ھەروەھا حکوومەتی ھەرێم سەرپەرشتیی پێشبڕکێ ناوخۆیییەکان و بەرنامەکانی گەشەپێدانی گەنجان دەکات.[٥] بەھۆی پێگەی ناسەروەرییەوە، ناوچەکە ئەندامی ڕێکخراوە وەرزشییە نێودەوڵەتییە گەورەکانی وەک فیفا یان کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا نییە. بەڵام تیپەکانی ناوچەکە لە ڕێگەی کۆمەڵە بێلایەنەکانی وەک کۆنیفا (ConIFA) بەشدارییان لە ڕووداوە نێودەوڵەتییەکان کردووە.

ئاسۆ ڕۆستەم، یاریزانی تۆپی پێی کورد، ٢٠٢٣

جگە لە تۆپی پێ، چەندین وەرزشی دیکە لە کۆمەڵگا کوردنشینەکاندا ئەنجام دەدرێن، لەوانە زۆرانبازی، ڕاوکردن، کڵاوێن[٦][٧][٨] پۆلۆ، کە بە فارسی بە چۆگان و لە کوردیدا بە گۆگ ناودەبرێت، ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی لە ئاسیای ناوەڕاست ھەیە و لە ھەندێک کۆمەڵگەی کوردیشدا پراکتیز کراوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی نەریتە وەرزشییە ھەمەچەشنەکانی ناوچەکەیە.[٩][١٠][١١]

وەرزشە نەریتییەکان

[دەستکاری]

وەرزشی نەریتی لە کوردستان بەشدارە کۆمەڵگا و پاراستنی میراتی کولتووری. بۆنە و ئاھەنگەکانی وەک فێستیڤاڵە وەرزشییەکانی ئافرەتان لە پارێزگای ھەولێر ئامانجیان ھاندانی بەشداریکردنە لە یارییە نەریتییەکان.[١٢]

لە ناوچە کوردنشینەکاندا، بە تایبەت لە ناوچە گوندنشینەکان لە کاتی فێستیڤاڵ و کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکان، یارییە جۆراوجۆرە گرنگەکانی کولتووری بەردەوامن. چالاکی و جۆرەکانی زۆرانبازی لە ھەندێک بواردا بەناوبانگن. پۆلۆ، کە لە زمانی کوردیدا بە گۆگ ناسراوە، لە مێژوودا ئەو یارییە کراوە. یاریی نەریتیی جۆرابین وەک بەشێک لە میراتی کورد لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە، ھەرچەندە لە ئێستادا کەمتر پەیڕەو دەکرێت.[١٣][١٤]

زۆرانبازی چۆخ یەکێکی دیکەیە لە وەرزشە نەریتییەکانی کوردی لە خۆراسانی باکووری ئێران کە لە کاتی فێستیڤاڵەکانی وەک نەورۆزدا بەڕێوەدەچێت. زۆرانبازان جلی کوردی (چۆخ) لەبەر دەکەن و ئامانجیان فڕێدانی بەرامبەرەکەیانە بۆ سەر زەوی.[١٥]

بەشداریی ژنان

[دەستکاری]
تاتیانا ستێپانۆڤا، یاریزانێکی ئامەدسپۆر، یانەیەکی تۆپی پێی کوردییە لە باکووری کوردستان

ژنانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UN Women) پلانی کاری ھەرێمی کوردستانی بۆ بڕیارنامەی ١٣٢٥ی ئەنجوومەنی ئاسایش ناساندووە، کە ستراتیژییە ناوخۆیییەکان لەخۆدەگرێت بۆ باشترکردنی بەشداریکردنی ژنان لە بوارە جیاوازەکاندا، لەوانەش وەرزش.[١٦][١٧][١٨][١٩] ھەڵمەتەکانی ھۆشیاریی گشتی کە جەخت لەسەر سوودەکانی چالاکیی جەستەیی و گرنگیی ھاندانی خێزان دەکەنەوە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە چارەسەرکردنی بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان کە بەشداریی ژنان لە وەرزشدا سنووردار دەکەن.[٢٠][٢١] لە ئەنجامدا دانپێدانان بە بەھای کولتووریی یارییە نەریتییەکان و گرنگیی بەشداریکردنی ژنان لە ھەوڵەکانی پاراستن و بەشداریکردن لەم پراکتیزە میراتییانەدا زیاتر دەبێت.[٢٢]

سەرەڕای ئەوەش، بۆچوونە نەریتییەکان کە ڕەگیان لە پێکھاتەی خێزان و نۆرمە دینییەکاندا ھەیە، بەردەوامن لە دروستکردنی تەحەددا بۆ بەشداریکردنی ژنان لە وەرزشدا.[٢٣] ھەرچەندە قبوڵکردنی کۆمەڵگا سنووردارە، بەڵام وردە وردە بەشداریکردنی ژنان لە وەرزشەکانی وەک تۆپی پێ و مستانێ (بۆکسێن) بەرزبووەتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ گۆڕانکاری لە بەشداریکردن و ئارەزووی گشتی.[٢٤][٢٥]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ Sattar، Sardar. «World of Padel: Reshaping the Sports Landscape in Kurdistan». www.kurdistanchronicle.com. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
  2. ↑ «Learn About Kurdish Culture». The Kurdish Project (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  3. ↑ «How the Middle East became the sports industry's go-to destination». gis.sport (بە ئینگلیزی). ٢٢ی ئابی ٢٠٢٤.
  4. ↑ «Iraq's Kurdistan region, autonomous since 1991». Institutkurde.org (بە ئینگلیزی). لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  5. ↑ Amara، M. (٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١١). Sport, Politics and Society in the Arab World (بە ئینگلیزی). Springer. لاپەڕە ١٥٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣٠-٣٥٩٥٠-٥.
  6. ↑ Mukryani، Hejar (١٩٩٠). «کڵاوێن | Henbane Borîne | VejînLex». lex.vejin.net (بە کوردی). لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  7. ↑ Dargalayi، Mohammad. «Horses in Kurdistan: From Ancient Warfare to Modern Equestrianism». kurdistanchronicle.com. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  8. ↑ «Culture and Customs». ckcc.cz. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  9. ↑ Ghyas Edden Hussein، Edden Hussein. «Polo in Kurdish History and Culture». kurdistanchronicle.com. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  10. ↑ Zhakati، Jalal (٢ی ئایاری ٢٠٢٤). «Jorabin, a Sport or a Battle (from the Past to the Present)». The International Journal of the History of Sport. ٤١ (6): ٥٧٢–٥٩٢. doi:١٠.١٠٨٠/٠٩٥٢٣٣٦٧.٢٠٢٤.٢٣٧٠٣١٧. ISSN ٠٩٥٢-٣٣٦٧.
  11. ↑ «Jorabin (Iran, Iraq, Turkey, Syria) - Traditional Sports». www.traditionalsports.org (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  12. ↑ «OCA » Iraq NOC to promote annual women's sports festival in Kurdistan region». oca.asia. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  13. ↑ «Empower young women in Iraq through sports». Spirit of America (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  14. ↑ Shabu، Sherzad A.؛ Saka، Mariwan H.؛ Al-Banna، Dara A.؛ Zaki، Sahar M.؛ Ahmed، Hamdia M.؛ Shabila، Nazar P. (١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣). «A cross-sectional study on the perceived barriers to physical exercise among women in Iraqi Kurdistan Region». BMC Women's Health. ٢٣ (1): ٥٤٣. doi:١٠.١١٨٦/s١٢٩٠٥-٠٢٣-٠٢٦٩٦-٣. ISSN ١٤٧٢-٦٨٧٤. PMC ١٠٥٨٣٣٦١. PMID ٣٧٨٤٨٩٣٢.
  15. ↑ «Wrestling with Choukhe (Kurdish Wrestling)». Visit Iran. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  16. ↑ «UN Women's Kurdistan Regional Action Plan (Iraq) - fundsforNGOs» (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  17. ↑ «Civil society contribute to advancing the implementation of Kurdistan Regional Action plan (KRAP) at governorate level through the Duhok localized plan». UN Women – Arab States (بە ئینگلیزی). ٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٤. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  18. ↑ Supporting Girls' Sport Projects in Kurdish Northern Iraq (Report). 2014. https://wadi-online.org/wp-content/uploads/2017/04/wadi-2014-womenwin-report1.pdf.
  19. ↑ «Iraq launches women's sports festival». ٥ی ئازاری ٢٠٢٥. لە ٥ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  20. ↑ Sport Creates Change: Impacts of Sport for Development on Gender Equality, Psychosocial Wellbeing and Social Cohesion in the Kurdistan Region of Iraq (Report). 2023. https://www.sport-for-development.com/imglib/downloads/Factsheets/Sport%20creates%20change_Final%20Report%20KRI.pdf.
  21. ↑ «Lighting the Way: Empowering Women and Youth in KRG Politics – Sparking Change Through Inclusive Decision-Making». AOO Iraq (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠٢٤. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  22. ↑ «The Decline of Children's Kurdish Traditional Games and Their Impact on Cultural Identity». nishtmansi.com (بە ئینگلیزی). لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٢٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  23. ↑ Audah، Suha (٧ی حوزەیرانی ٢٠١٣). «Sporting chance: Iraqi women struggle for a level playing field». CNN (بە ئینگلیزی). لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  24. ↑ «Iraqi Kurdish bodybuilder breaks down gender barriers». RFI (بە ئینگلیزی). ٨ی ئایاری ٢٠٢٣. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  25. ↑ «Kurdish Female Bodybuilder Shatters Gender Barriers». kurdistanchronicle.com. لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

خوێندنەوەی زیاتر

[دەستکاری]

K. Sharif، Mihemed (١٩٧١). Folkilorî yariyekanî Kurdewarî [Kurdish Games Folklore] (بە کوردی) (چاپی 1st). Kirkuk, Iraqi Kurdistan: Al-Shimal (لە 1971 بڵاو کراوەتەوە).

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=وەرزش_لە_کوردستان&oldid=1559142»