وەداعی
| وەداعی | |
|---|---|
 | |
| لەدایکبوون | ١٧٩٠ مکس، وان، باکووری کوردستان |
| مردن | ١٨٥٠ |
| پیشە | شاعیر، میرزا و کاتب |
| زمان | کوردی (کرمانجی)، فارسی، عەرەبی |
| نەتەوە | کورد |
وەداعی (١٧٩٠ لە مکس، وان – ١٨٥٠) شاعیر، میرزا و کاتبێکی کلاسیکی کورد بوو لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەمدا.[١][٢] ناوی تەواو و نەژادی لە سەرچاوە مێژووییەکاندا تۆمار نەکراوە و «وەداعی» نازناوی شیعرییەتی.[٢] لە دیوەخانی میرنشینی مکس وەک نووسەر (میرزا و کاتب) خزمەتی کردووە و ھاوکات سۆفی و شوێنکەوتووی تەریقەتی نەقشبەندی بووە.[١][٢]
ژیاننامە
[دەستکاری]وەداعی لە دەوروبەری ساڵی ١٧٩٠ لە ناوچەی مکس لە باکووری کوردستان لەدایک بووە.[١] خوێندنی سەرەتایی لە حوجرەی مزگەوت بووە و لەوێ زانستە ئیسلامییەکان و زمانەکانی عەرەبی و فارسی خوێندووە.[١] بەھۆی شارەزایی و خوێندەوارییەوە، بووەتە میرزا و کاتبی دیوەخانی میری مکس (شێخی بەگ).[١][٢]
لە ساڵی ١٨٢١دا کوڕێکی دەبێت و ناوی دەنێت «مەحموود»، کە پێدەچێت بەھۆی ناوی خان مەحموودەوە بووبێت کە دوای شێخی بەگ بووە میری ناوچەی مکس.[١][٢] دواتر لە ساڵی ١٨٣٩دا ھۆنراوەی لە ستایشی خان مەحموود ھۆنیوەتەوە.[١]
لە ڕووی ئایینی و ڕۆحییەوە، وەداعی چووەتە سەر تەریقەتی نەقشبەندی و بووەتە موریدی شێخ تەھای نەھری (شەمزینان).[١][٢] لە یەکێک لە ھۆنراوەکانیدا لە دەوروبەری ساڵی ١٨٤٠ ئاماژەی بەوە کردووە کە گەیشتووەتە تەمەنی پەنجا ساڵی، و بەپێی لێکۆڵینەوە ئەدەبییەکان پێدەچێت لە دەوروبەری ساڵی ١٨٥٠ کۆچی دوایی کردبێت.[١][٢]
بەرھەمەکان و چاپەکان
[دەستکاری]وەداعی بە ھەردوو زمانی کوردی (کرمانجی) و فارسی شیعری ھۆنیوەتەوە.[٢] لە ڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبییەوە، ھۆنراوە کوردییەکانی لە ڕووی زمانەوانی و ھونەرییەوە بە بەھێزتر دادەنرێن بە بەراورد بە ھۆنراوە فارسییەکانی کە زیاتر بۆ تێگەیشتن لە ژیان و بیروباوەڕی سوودیان لێ دەبینرێت.[١]
دیوان و بەرھەمەکانی بەم شێوەیە لە سەرچاوەکاندا تۆمار کراون:
- دیوانی وەداعی: لە ساڵی ٢٠٠٢ لەلایەن لێکۆڵەر سەعید دێرەشی لە بەرلین کۆکراوەتەوە و بڵاوکراوەتەوە.[١][٢]
- زبانی کوردی (دیوانی وەداعی): لەلایەن شێخ مەدووح بەریفکانی کۆکراوەتەوە و لەلایەن زاھید بەریفکانی ئامادە کراوە بۆ چاپ، لە ساڵی ٢٠٠٢ لە ھەولێر چاپ کراوە.[٢]
- ژیان و بەرھەمەکانی لە چەندین سەرچاوەی مێژوویی و ئەدەبیدا باسیان لێوە کراوە، لەوانە پەرتووکی الشیخ نور الدین البریفکانی: حیاتە، آثارە، شعرە (١٩٨٣) لە نووسینی محەممەد ئەحمەد کزنی، و پەرتووکی الرضوانی لە نووسینی مەحفووز عەبباسی.[٢]
شێوازی شیعری و تایبەتمەندییەکان
[دەستکاری]وەداعی لەسەر ڕێچکەی قوتابخانەی کلاسیکی کوردی (لە نموونەی مەلای جزیری، عەلی حەریری و فەقێی تەیران) ھۆنراوەی نووسیوە.[١]
فۆرم و کێش
[دەستکاری]شاعیر ھەم کێشی عەرووزی (وەک بەحرەکانی ھەزەج، ڕەمەل و ڕەجەز) و ھەم کێشی خۆماڵی (بڕگەیی) بەکارھێناوە.[١] فۆرمەکانی ھۆنراوەی بریتین لە:
سیمبوول و ڕەوانبێژی
[دەستکاری]شاعیر بە تەواوی پابەندی نەریت و وێنەگەریی باوی ئەدەبی کلاسیک و عیرفانی بووە؛ سودی لە زاراوەی شەرعی، چیرۆکە ئایینییەکان و زمانی عەرەبی وەرگرتووە، تەنانەت لە ھەندێک دێڕدا بۆ دەربڕینی پیری و کەنەفتی سودی لە ھونەری مولەممەع (تێکەڵکردنی دەستەواژەی عەرەبی وەک: «جائني الشَّيْبُ وقعتُ في الضَّعَف») وەرگرتووە.[١] ھاوکات ھێماکانی مەی و مەیخانە بە مانای عیرفانی، و ئامێرە مۆسیقییەکانی وەک (ساز، چەنگ و دەف)ی لە دەربڕینە شیعرییەکانیدا ڕەنگپێداوەتەوە.[١]
تەوەرەکانی ھۆنراوە
[دەستکاری]تەوەرە سەرەکییەکانی شیعرەکانی وەداعی بریتین لە:
- ئیلاھیات و پاڕانەوە: دەربڕینی تۆبە، پەشیمانی لە گوناھ و داوای لێخۆشبوون لە خودا؛ بەکارھێنانی ناوی کەسایەتی و پێغەمبەرانی وەک (ئادەم، یوسف و ئەیووب) و ھێماکانی بەھەشت و دۆزەخ.[١] ھەروەھا ھۆنراوەی بۆ ڕووداوی ڕاستەقینەی ناوچەکە ھۆنیوەتەوە، وەک ئەو ھۆنراوە پاڕانەوەیەی لە ساڵی ١٨٢٣ بەھۆی وشکەساڵییەوە بۆ داوای بارانبارین وتوویەتی.[١]
- نەعت (ستایشی پێغەمبەر): ھۆنراوەی ئایینی لە ستایشی پێغەمبەری ئیسلام بە بەکارھێنانی زاراوە شەرعی و دەقە قورئانییەکان.[١]
- دڵداری و وەسف: وەسفکردنی جوانی و سروشت، بەھار و دڵداری بە شێوازی کلاسیزمی کوردی، و بەکارھێنانی ناوی خوازراوی وەک «سەلوا» و «پەریزادە» و ھێنانی ناوی «لوقمان» بۆ تیمارکردنی برینی دڵداری.[١]
- ستایشی میران (مەدح): ھۆنراوە لە ستایشی میری مکس و دەسەڵاتدارانی ناوچەکە.[١]
- بەیتی شێخی بەگ: قەسیدەیەکی درێژی ٣٨ بەیتە (١٥٢ نیوەدێڕ) کە لە ساڵی ١٨٢١ (١٢٣٧ی کۆچی – بە حیسابی ئەبجەد بە پیتی: غ، ر، ل، ز) لەسەر کوژرانی شێخی بەگی میری مکس ھۆنراوەتەوە.[١][٢] ئەم بەیتە بەڵگەنامەیەکی گرنگی مێژووییە و باسی ھاوپەیمانی و شەڕی ھۆزەکانی وەک (شەکاک، ئەرتووشی، و نەسرانییەکانی مکس لەگەڵ سوپای عوسمانی) و خیانەتی ناو حەرەمسەرا دەکات.[١] ئەم بەسەرھاتە دواتر لە ساڵی ١٨٦٠ لەلایەن ڕۆژھەڵاتناس ئەلێکساندەر ئابائۆلین لە پەرتووکی جامعیی ڕیسالەیان لە سەنت پیتەرزبورگ بە ھەدوو زمانی کوردی و فەڕەنسی بڵاوکراوەتەوە کە تەواو لەگەڵ دەقەکەی وەداعیدا یەکدەگرێتەوە.[١]
- داد، فەغان و شیعری پەروەردەیی (دیداکتیک): گلەییکردن لە ڕۆژگار، ئازاری پیری و ڕەخنەگرتن لە نادادیی کۆمەڵایەتی، ھاوکات ھەندێک لە شیعرەکانی خاوەنی ڕەھەندی فێرکاری و پەروەردەیین.[١]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی سێیەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٤٠١ تا ٤٢٠، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٣.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 معجم الشعراء الكرد، حمدي عبد المجيد السلفي و تحسين إبراهيم الدوسكي، لاپەڕەکانی ٢٠١-٢٠٢، مطبعة حجي هاشم، ھەولێر:٢٠٠٨.
