ویژدان

ڤینسێنت ڤان گۆخ، ١٨٩٠. مۆزەخانەی کرۆلەر-مۆلەر. سامری باش (دوای دیلاکرۆکس).

ویژدان بریتییە لە پرۆسەیەکی ناسیاری کە سۆز و پەیوەندییە ھزرییەکان لەسەر بنەمای فەلسەفەی ڕەوشت یان سیستمی بەھاکانی تاک پوختە دەکات. ویژدان بە پێچەوانەی ھەست یان بیرکردنەوەی وروژێنراوەوە وەستاوە بەھۆی پەیوەندییەکان کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنە ھەستیارە دەستبەجێیەکان و وەڵامە ئاکارییەکان دامەزراوە، وەک لە وەڵامەکانی کۆئەندامی دەماریی ناوەندی ھاوسۆزیدا. بە زاراوەیەکی باو زۆرجار ویژدان بەو شێوەیە پێناسە دەکرێت کە دەبێتە ھۆی ھەستکردن بە پەشیمانی کاتێک کەسێک کردەوەیەک ئەنجام دەدات کە لەگەڵ بەھا ڕەوشتییەکاندا ناکۆکە.

ڕووانگە ئایینییەکان بە شێوەیەکی گشتی ویژدان وەک بابەتێکی پەیوەست بە ئەخلاقیاتی سروشتی مرۆڤ، جیھانی چاکە و/یان خودایی دەبینن. لایەنە ڕێوڕەسمیی، ئەفسانەیی، باوەڕیی، یاسایی، دامەزراوەیی و ماددییەکانی ئایین مەرج نییە لەگەڵ ڕوانگە ئەزموونی، ھەستیی، ڕۆحیی یان وردبینییەکان سەبارەت بە سەرچاوە و چۆنییەتی کارکردنی ویژدان بگونجێن. ڕوانگە زانستییە یان عەلمانییە باوەکان توانای ویژدان وەک بابەتێکی بۆماوەیی دیاریکراو دەبینن، کە بابەتەکەی وەک بەشێک لە کەلتوور فێر دەبێت یان وەری دەگرێت.

خوازە باوەکانی ویژدان بریتین لە «دەنگی ناوەکی»، «ڕووناکی ناوەکی»یان پشت بەستنی سوقرات بەوەی کە یۆنانییەکان ناویان دەنا «نیشانەی دایمۆنی»، کە ئاماژەیە بۆ ئەو دەنگە ناوەکییە ڕێگریکارە کە دەبیسترێت کاتێک مرۆڤ خەریکە ھەڵەیەک ئەنجام بدات. ویژدان، وەک لە بەشەکانی خوارەوەدا بە وردی باسکراوە، یەکێکە لە چەمکەکانی یاسای نیشتمانی و نێودەوڵەتی کە بە شێوەیەکی زیادکردوو وەک بابەتێکی جێبەجێکراو لەسەر ئاستی جیھان سەیر دەکرێت، لەگەڵ بەشداریکردنی لە ھاندانی زۆرێک لەو ڕەفتارانەی کە لە بەرژەوەندی گشتیدان و بوونەتە بابەتی زۆرێک لە نموونە دیارەکان لە ئەدەب، مۆسیقا و سینەمادا.

لێکدانەوەی زانستی ھاوچەرخی ویژدان

زانایانی سەردەم لە بواری زانستە مرۆیییەکان و دەروونزانی و زانستی دەماردا ویژدانیان وەک ئەرکێکی مێشک لێکداوەتەوە کە لە مرۆڤدا پەرەی سەندووە بۆ ئاسانکاری کردنی لەخۆبوردەیی دوولایەنە (بە ئینگلیزی: Altruism)یان ڕەفتاری ئاراستەکراو لەلایەن تاکەوە بۆ یارمەتیدانی ئەوانی تر لە ئەنجامدانی ئەرکەکانیان یان پێداویستییەکانیان بەبێ چاوەڕوانی ھیچ پاداشتێک لەناو کۆمەڵگاکانیاندا. ویژدان وشە و وەسفێکە کە کۆمەڵێک ھەست و سۆز و بنەما و بەھا لەخۆدەگرێت کە مرۆڤ حوکم دەکەن و دیلی دەکەن بۆ ئەوەی ڕەفتاری باش و بەڕێز بێت لەگەڵ ئەوانی تردا، ھەستیان پێبکات و پارێزگاری لە ھەستیان بکات و ستەمیان لێنەکات و ڕەچاوی مافەکانیان بکات و بەکورتی، تەرازووی ھەست و وشیارییە لەلای مرۆڤ بۆ جیاکردنەوەی ڕاست لە ھەڵە لەگەڵ خۆکۆنترۆڵکردن بۆ کردنی ڕاست و دوورکەوتنەوە لە ھەڵە.

بۆچی ویژدان نامێنێت

ویژدان شتێکی ھەستەکییە لەناو دڵەکاندایە، کاتێک دڵ نوقمی تاریکی و خۆبەگەورەزانین و لووتبەرزی و فێڵکردن دەبێت، «من» و ئارەزووەکان زاڵ دەبن بەسەر دەنگی ویژداندا و دەنگی ویژدان نزیک دەبێتەوە لە نەمان.

کاتێک دەنگی «من» بەسەر ویژداندا زاڵ بوو، سۆز بۆ بچووک نامێنێت، کاتێک دەنگی «من» بەسەر ویژداندا زاڵ بوو، ھەستکردن بە پیر نامێنێت، کاتێک دەنگی «من» بەسەر ویژداندا زاڵ بوو، ئەوانەی چواردەورت جا بچووک بن یان گەورە، نامێنن.

ویژدان لە فەلسەفەدا

پێکھاتەیەکە لە ئەزموونە سۆزدارییەکان کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ بەرپرسیارێتی ئەخلاقی ڕەفتارەکانی لە کۆمەڵگادا دامەزراوە، و ھەڵسەنگاندنی خودی تاک بۆ کردار و ڕەفتارەکانی. ویژدان سیفەتێکی زگماکی نییە، بەڵکو پێگەی مرۆڤ لە کۆمەڵگادا، بارودۆخی ژیانی، پەروەردەکەی و ھتد دیاری دەکەن. ویژدان پەیوەندییەکی نزیکی بە ئەرکەوە ھەیە، و مرۆڤ – بە وشیارییەوە بەوەی کە ئەرکی خۆی بە تەواوی ئەنجامداوە – ھەست دەکات ویژدانی ئاسوودەیە، بەڵام پێشێلکردنی ئەرک لەگەڵ ئازاری ویژداندا دەبێت. ویژدان، لە وەڵامدانەوەی ئەرێنییانەی بۆ داواکارییەکانی کۆمەڵگا، ھێزێکی پاڵنەری بەھێزە بۆ پێگەیاندنی ئەخلاقی تاک.

بەستەرە دەرەکییەکان

بڕوانە ویژدان لە ویکیفەرھەنگ، ویکیفەرھەنگی ئازاد.