ویلایەتی یانیە
| ویلایەتی یانیە یانیە ولایتی Vilâyet-i Yānyâ | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ویلایەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی | |||||||||||
| ١٨٦٧–١٩١٢ | |||||||||||
.svg) Flag | |||||||||||
.svg) .jpg) نەخشەی سەرەوە: نەخشەی ویلایەتی یانیە لە ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، لە ساڵی ١٩٠٠دا نەخشەی خوارەوە: نەخشەی ویلایەتی یانیە لە ساڵی ١٩٠٧دا | |||||||||||
| ناوەند | یانیە (یوانینا) | ||||||||||
| ژمارەی دانیشتووان | |||||||||||
• ١٨٩٧[١] | ٥٩٥٬١٠٨ | ||||||||||
• ١٩١١[٢] | ٥٦٠٬٨٣٥ | ||||||||||
| مێژوو | |||||||||||
| مێژوو | |||||||||||
| ١٨٦٧ | |||||||||||
| ١٩١٢ | |||||||||||
| |||||||||||
| ئەمڕۆ بەشێک لە | ئەلبانیا یۆنان | ||||||||||
ویلایەتی یانیە، بە تورکیی عوسمانی: یانیە ولایتی بە ڕۆمانی:Vilâyet-i Yánnena) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.[٣] لە ساڵی ١٨٦٧ دامەزراوە. بەپێی زانیارییەکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕووبەرەکەی ١٨٣٢٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە (٧٠٧٠ میل چوارگۆشە).[٤] بە تێکەڵکردنی پاشالیکی یانینا و پاشالیکی بێرات لەگەڵ سنجاقەکانی جانینە، بێرات، ئەرگیری، پرێڤێز، تەرحالە و کەسریە دروست بووە. دواتر کەسریە دابەزی بۆ قەزا و سنووری بۆ ویلایەتی مەناستیر و تەرھالا لە ساڵی ١٨٨١ درا بە یۆنان. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی عوسمانی، ناوچەی باشووری ویلایەتەکە بوو بە بەشێک لە یۆنان و ناوچەی باکووری بوو بە بەشێک لە ئەلبانیا.[٥]
مێژوو
[دەستکاری]ئەلبانیەکان
[دەستکاری]خاکی ویلایەتی یانیە ناوچەی ناوەندی پاشالیکی ئەلبانی یانینا بوو، کە لە سەردەمی عەلی پاشای تەپێلێنادا تادێت پێگەیەکی سەربەخۆی لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بەدەستھێنا، تا یاخیبوونی عەلی پاشا لە پۆرتە چەقێندرا. دواتر ئەو دەسەڵات و ئۆتۆنۆمیەی کە بەی ئەلبانییەکانی ناوچەکە بەدەستیان ھێنابوو، کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٨٣٠ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە شارۆچکەی مەناستیر کۆمەڵکوژ کران، بە مەبەستی ڕێگریکردن لە ھەر جۆرە بڵاوبوونەوەی ئەگەری بزووتنەوەی نەتەوەیی ئەلبانی.[٦]
ویلایەتی یانیە یەکێک بوو لە ناوەندە سەرەکییەکانی ژیانی کولتووری و سیاسی ئەلبانییەکان کە لە ویلایەتی یانیە و ویلایەتی مەناستیر دەژیان. یەکێک لە گرنگترین ھۆکارەکان کاریگەری پەروەردە و کولتوری یۆنانی بوو کە نووسەرانی باشووری ئەلبانی لە قوتابخانەی بەناوبانگی یۆنانی ئیۆنانینا، زۆسیمایا وەریانگرت. عەبدول فراشێری، یەکەم ئایدۆلۆژیای سیاسی بەئاگاھاتنەوەی نیشتمانی ئەلبانیا یەکێک بوو لە شەش جێگرەکەی ویلایەتی یانیە لە یەکەم پەرلەمانی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٦-١٨٧٧.[٧] عەبدیل فراشێری، خەڵکی فراشێر، ئەلبانیای مۆدێرن، لەگەڵ مەھمەت عەلی ڤریۆنی خەڵکی بێرات (ھەروەھا لە ئەلبانیای مۆدێرن) و ھەندێک لە ئەندامانی کۆمەڵگەی ئەلبانی یوانینا، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٧٧دا کۆمیتەی ئەلبانی یانیەیان دامەزراند. فراشێری دژی بڕیارەکانی پەیمانی سان ستیفانۆ شەڕی کرد.[٨]
یۆنانییەکان
[دەستکاری]ھەرچەندە بەشێک لە دانیشتوانی ناوچەکە بەشدارییەکی زۆریان لە شەڕی سەربەخۆیی یۆنانی (١٨٢١-١٨٣٠)دا کرد، بەڵام پاشالیکی یانینا نەبووە بەشێک لە دەوڵەتی یۆنان. لە ساڵی ١٨٧٨ یاخیبوونێک سەریھەڵدا و شۆڕشگێڕان کە زۆربەیان یۆنانی ناوخۆیی بوون و کۆنترۆڵی ساراندێ و دێلڤینیان کرد. بەڵام لەلایەن سەربازە عوسمانییەکانەوە سەرکوت کرا و ٢٠ گوندی ناوچەکەیان سووتاند. [٩]
لە ساڵی دواتردا دانیشتوانی یۆنانی ناوچەی یوانینا ڕێگەیان بە لیژنەیەک دا بە مەبەستی ئەوەی خواستی خۆیان بۆ یەکگرتن لەگەڵ یۆنان بخەنە بەردەم حکومەتەکانی ئەورووپا.[١٠]
لە ساڵی ١٩٠٦ ڕێکخراوی کۆمەڵەی ئێپیرۆت لەلایەن ئەندامانی ڕەوەندی یۆنانی، پاناجیۆتیس دانگلیس و سپایرۆس سپایرۆمیلیۆسەوە دامەزرا، کە ئامانجی لکاندنی ویلایەتەکە بوو بە بە دابینکردنی چەکی ئاگرین بۆ یۆنانییە ناوخۆییەکان.[١١]
کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی عوسمانی
[دەستکاری]لە کاتی ڕاپەڕینی ئەلبانی لە ساڵی ١٩١٢ ویلایەتی یانیە پێشنیار کرا وەک یەکێک لە چوار ویلایەت کە پێکھاتبوون لە ویلایەتی ئەلبانی. حکومەتی عوسمانی کۆتایی بە ڕاپەڕینەکانی ئەلبانیا ھێنا بە قبوڵکردنی نزیکەی ھەموو داواکارییەکانی یاخیبووانی ئەلبانیا لە ٤ی ئەیلوولی ١٩١٢، کە دواتر لە ساڵی ١٩١٢دا پێکھێنانی ویلایەتی لەخۆگرتبوو.[١٢]
دوای یەکەم جەنگی بەڵکان لە ساڵانی ١٩١٢-١٩١٣ و پەیمانی لەندەن بەشی باشووری ویلایەتەکە، لەنێویاندا یوانینا، خرایە ناو یۆنان.[١٣] ھەروەھا یۆنان لە کاتی شەڕەکانی بەڵکان دەستی بەسەر بەشی باکووری ویلایەتەکەدا گرتبوو، بەڵام پەیمانی بوخارێست کە جەنگی دووەمی بالکان کۆتایی پێھێنا، بە ئەلبانیا سپێردرا.[١٤]
دانیشتوان
[دەستکاری]| سەرژمێری دانیشتووان لە ویلایەتی یانیە | |||||||
| گروپ | ١٨٩٣[١٥] | ١٩١١ | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ڕۆمی ئۆرسۆدۆکسی | ٢٨٦٬٣٠٤ | ٣١١٬٠٣٢ | |||||
| موسڵمان | ٢٢٥٬٤١٥ | ٢٤٤٬٦٣٨ | |||||
| ولاک | ٣٬٦٧٧ | ٣٬٩٩٠ | |||||
| کاسۆلیک | ٨٣ | - | |||||
| ھیتر | ٩٩٧ | ١٬١٧٥ | |||||
| سەرجەم | ٥١٦٬٤٧٦ | ٥٦٠٬٨٣٥ | |||||
| نەتەوە | ژمارە | ||||||
| یۆنانی | ١١٠٬٠٠٠-٤١٩٬٤٠٣ | ||||||
| ئەلبانی | ٢١٠٬٠٠٠-٣١٥٬٠٠٠ | ||||||
| وڵاکی | ٢٥٬٠٠٠-١٨٠٬٠٠٠ | ||||||
| تورک | ١٠٬٠٠٠-٢٠٬٠٠٠ | ||||||
| بولگاری | ٢٠٬٠٠٠ | ||||||
| ڕۆمانی | ٧٬٠٠٠ | ||||||
| سەرجەم | ٥٥٨٬٠٠٠-٦٤٨٬٠٠٠ | ||||||
دابەشی کارگێڕی
[دەستکاری]سنجاقەکانی ویلایەت:[١٨]
- سنجاقی یانیە
- سنجاقی ئەرگیری
- سنجاقی پرێڤێزا
- سنجاقی بەرات
نەخشە
[دەستکاری]
نەخشەی ویلایەتی یانیە لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٩٠٥)
دامەزراوە پەروەردەییەکان لە ویلایەتی یانیە (١٩٠٨): سوور بۆ یۆنانی، وەنەوشەیی بۆ ڕۆمانی، شین بۆ ئیتاڵی
نەخشەی عوسمانی بەشی باشووری ویلایەتی یانیە (١٨٩٦)
نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی یانیە و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.
.svg)
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ https://web.archive.org/web/20150918193153/http://www.hips.hacettepe.edu.tr/nbd_cilt25/mutlu.pdf
- ↑ Teaching Modern Southeast European History 2012-03-20 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. Alternative Educational Materials, p. 26
- ↑ Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey
- ↑ https://www.britannica.com/place/Rumelia
- ↑ https://archive.org/details/earth01recluoft/page/152/mode/1up
- ↑ https://books.google.iq/books?id=PjPZEAAAQBAJ&redir_esc=y
- ↑ https://books.google.iq/books?id=k5Vsjg508EYC&q=%22albanian+vilayet%22+%22Greater+albania%22&pg=PA349&redir_esc=y
- ↑ https://books.google.iq/books?id=k5Vsjg508EYC&q=Albanian+Committee+of+Janina&pg=PA348&redir_esc=y
- ↑ https://books.google.iq/books?id=PCcPtAEACAAJ&redir_esc=y
- ↑ https://books.google.iq/books?id=XPs-AQAAIAAJ&q=%22However,+it+did+prove+possible+to+have+the+inhabitants+of+the+Ioannina+region+sign+a+deed+authorizing+a+committee+to+present+their+just+cause+to+the+governments+of+Europe.+The+members+of+the+committee+included+Demetrios+Chasiotis,+who+had+made+a+name+for+himself+with+his+struggles+for+the+freedom+of+Epirus+and+with+his+memorandum+L%27Epire+et+la+question+grecque.+Memoire+sur+I+%27Epire+en+general+et+particuliere-+ment+sur+I%27eparchie+de+Janina+par+un+epirote,+published+in+Paris+in+1879+as+a+reply+to+articles+in+the+French+Press+which+had+reflected+the+Albanian+position+that+Epirus+was+an+Albanian+province+in+which+the+Greeks+were+a+minority.+The+contention+put+forward+by+Albanian+propaganda+that+in+the+whole+of%22&redir_esc=y
- ↑ https://books.google.iq/books?id=XPs-AQAAIAAJ&q=%22though+notes+in+the+Danglis+Archive+suggest+that+there+may+have+been+as+many+as+15000.+These+guns+were+distributed+throughout+Epirus,+from+Preveza+to+Cheimara,+Delvino+and+Argyrokastron,+and+the+systematic+flow+of+%22&redir_esc=y
- ↑ https://books.google.iq/books?id=AIET_7ji7YAC&q=demands+of+albanian+rebels+1912&pg=PA293&redir_esc=y#v=snippet&q=demands%20of%20albanian%20rebels%201912&f=false
- ↑ https://books.google.iq/books?id=H5pyUIY4THYC&redir_esc=y
- ↑ Clogg 2002, p. 105: "The Second Balkan War had short duration and the Bulgarians... to an independent Albania."
- ↑ Kemal H. Karpat. Ottoman Population Records and the Census of 1881/82-1893 Int. J. Middle East Stud. 9 (1978), 237-274, p. 37
- ↑ داڕێژە:Kitap kaynağı
- ↑ M. V. Sakellariou. Epirus, 4000 years of Greek history and civilization داڕێژە:Webarşiv. Ekdotikē Athēnōn, 1997, ISBN 9789602133712, p. 356
- ↑ http://tarihvemedeniyet.org/2009/10/yanya-vilayeti/
