ویلایەتی کریت
| ویلایەتی کریت | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ویلایەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی | |||||||||
| ١٨٦٤–١٨٩٧ | |||||||||
.png) .jpg) نەخشەی سەرەوە: نەخشەی ویلایەتی کریت لە ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، لە ساڵی ١٩٠٠دا نەخشەی خوارەوە: نەخشەی ویلایەتی کریت لە ساڵی ١٩٠٧دا | |||||||||
| ناوەند | ھیراکلێۆن, خانیە | ||||||||
| مێژوو | |||||||||
| مێژوو | |||||||||
• دامەزراندن | ١٨٦٤ | ||||||||
• ھەڵوەشاندن | ١٨٩٧ | ||||||||
| |||||||||
| ئەمڕۆ بەشێک لە |  یۆنان | ||||||||
ویلایەتی کریت، بە تورکیی عوسمانی: کریت ولایتی بە ڕۆمانی:Vilâyet-i Girit) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.[١] کە بەپێی ڕێسای کریت لە ساڵی ١٨٦٦ دامەزراوە، لە ساڵی ١٨٩٧ لەلایەن یۆنانەوە داگیرکراوە، بەم شێوەیە دەوڵەتی ئۆتۆنۆمی کریت.[٢] دوای ئەوەی عوسمانییەکان توانیان بەشی ڕۆژئاوای دوورگەکە وەک بەشێک لە جەنگی کریت داگیر بکەن، بەڵام ڤێنیزییەکان دەستیان بەسەر کاندیای پایتەختدا پاراست، تا ساڵی ١٦٦٩، کاتێک فرانسیسکۆ مۆرۆسینی کلیلی شارۆچکەکەی تەسلیم کرد. قەڵا دوورگەییەکانی دەریایی سودا و گرامبۆسا و سپینالۆنگا تا ساڵی ١٧١٥ لە ژێر دەسەڵاتی ڤێنیزدا دەمێننەوە، ئەو کاتەش لەلایەن عوسمانییەکانەوە گیران.[٣]
کریت بەشداری لە شەڕی سەربەخۆیی یۆنان کرد، بەڵام ڕاپەڕینی ناوخۆیی بە ھاوکاری محەمەد عەلی میسر سەرکوت کرا. دوورگەکە تا ساڵی ١٨٤٠ لەژێر کۆنترۆڵی میسردا مایەوە و دواتر گەڕێنرایەوە بۆ دەسەڵاتی تەواوی عوسمانی. دوای ڕاپەڕینی کریت (١٨٦٦-١٨٦٩) و بە تایبەتی پەیمانی ھالێپا لە ساڵی ١٨٧٨، دوورگەکە ئۆتۆنۆمییەکی بەرچاوی وەرگرت، بەڵام پێشێلکارییەکانی عوسمانی لە یاساکانی ئۆتۆنۆمی و خواستەکانی کریت بۆ یەکگرتن لە کۆتاییدا لەگەڵ شانشینی یۆنان بووە ھۆی ڕاپەڕینی کریت (١٨٩٧-١٨٩٨) و شەڕی یۆنان-تورکیا (١٨٩٧). سەرەڕای سەرکەوتنێکی عوسمانی لە شەڕەکەدا، کریت لە ساڵی ١٨٩٨ بوو بە دەوڵەتێکی ئۆتۆنۆم بەھۆی دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ئەورووپا لە بەرژەوەندی یۆنان و دوای شەڕەکانی بەڵکان لەگەڵ یۆنان یەکگرت.
دیمۆگرافیا
[دەستکاری]عوسمانییەکان ھەرگیز دانیشتووان نەگواستەوە بۆ کریت. تورکۆکریتیکی موسڵمانەکان بە ڕەچەڵەک کریتی بوون، زۆربەیان تەنیا بە شێوەزاری کریتی قسەیان دەکرد.[٤] دوای داگیرکردنی عوسمانی لە ساڵی ١٦٦٩، بەشێکی بەرچاو لە دانیشتووانەکە وردە وردە موسڵمان بوون. ھەروەھا موسڵمانانی ڕەشپێستی کریتی ھەبوون کە بە ڕەچەڵەک ئەفریقای بوون و ناویان لێنابوو ھالیکۆتس و تورکۆگیفتی.[٥] خەمڵاندنە ھاوچەرخەکان جیاوازن، بەڵام لە سەروبەندی جەنگی سەربەخۆیی یۆناندا، ڕەنگە تا ٤٥٪ی دانیشتوانی دوورگەکە موسڵمان بوونبێت. تا دوایین سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨١دا، مەسیحییەکان ٧٦٪ی دانیشتوانەکەی بوون، و موسڵمانان (بەزۆری پێیان دەوترێت "تورک" بەبێ گوێدانە زمان و کولتوور و ڕەچەڵەک) ٢٤٪ی دانیشتووانەکەی بوون، بەڵام موسڵمانان لە سێ شارۆچکە گەورەکەی کەناری باکوور و مۆنۆفاتسی زیاتر لە ٦٠٪ بوون. مەسیحییەکان لە ساڵی ١٩٢٣دا ٩٣%ی دانیشتوانی قەزاکانی کریت بوون. ئەو موسڵمانانەی کە مابوونەوە لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووان بەپێی ئایین لە نێوان یۆنان و تورکیادا ناچار بوون بەرەو تورکیا بەڕێبکەون.[٦]
دابەشی کارگێڕی
[دەستکاری]- سنجاقەکانی کریتی عوسمانی لە سەدەی ١٧دا:[٧]
- سنجاقی ھانیا
- سنجاقی لە ڕێسمۆ
- سنجاقی لە سێلین
- سنجاقەکان لە ساڵانی ١٧٠٠-١٧١٨:[٨]
- سنجاقی قەندییە (کورسی پاشا)
- سنجاقی لە ڕێسمۆ
- سنجاقی ھانیا
سنجاقەکانی، نزیکەی ساڵی ١٨٧٦:[٩]
- سنجاقی ھانیا
- سنجاقی لە ڕێسمۆ
- سنجاقی قەندییە
- سنجاقی ئیسفەکیە
- سنجاقی لاشیت
نەخشە
[دەستکاری]
نەخشەی ویلایەتی کریت لەناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٩٠٥)
نەخشەی کریت، دەوروبەری ساڵی ١٨٦١. (شین)یۆنانی ئۆرتۆدۆکسی کریت (سوور)موسڵمان/تورک دانیشتوانی موسڵمانی دوورگەکە (تورکی کریت) لەگەڵ ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە نێوان یۆنان و تورکیادا ڕۆیشتن.
دابەشبوونی کارگێڕی کریت تا ساڵی ١٨٢٧
نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی کریت و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey
- ↑ Önen، Nizam (٢٠١١). Mülkten ülkeye: Türkiye'de taşra idaresinin dönüşümü (1839-1929) (بە تورکی). İletişim. ژپنک ٩٧٨-٩٧٥-٠٥-٠٩٥٥-١.
- ↑ Ágoston، Gábor؛ Masters، Bruce Alan (٢٠٠٩). Encyclopedia of the Ottoman Empire (بە ئینگلیزی). Infobase Publishing. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٨١-١٠٢٥-٧.
- ↑ https://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf
- ↑ https://neoskosmos.com/en/2022/05/05/sport/sport-opinion/black-cretans-and-1922/
- ↑ A. Lily Macrakis, Cretan Rebel: Eleftherios Venizelos in Ottoman Crete, Ph.D. Dissertation, Harvard University, 1983
- ↑ https://books.google.iq/books?id=66hCAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
- ↑ https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments
- ↑ https://archive.org/details/tatprsentdelemp00courgoog?view=theater#page/n104/mode/2up
