ویلایەتی خوداوەندکار

ویلایەتی خوداوەندکار خداوندکار ولایتی
*Hüdâvendigâr Vilâyeti*
ویلایەتی خوداوەندکار خداوندکار ولایتی; Hüdâvendigâr Vilâyeti
ویلایەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
١٨٦٧–١٩٢٢
	; نەخشەی سەرەوە:; نەخشەی ویلایەتی خوداوەندکار لە ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، لە ساڵی ١٩٠٠دا; نەخشەی خوارەوە:; نەخشەی ویلایەتی خوداوەندکار لە ساڵی ١٩٠٧دا
ناوەند	بورسا
مێژوو
مێژوو
• یاسای ویلایەت	١٨٦٧
• ھەڵوەشاندن	١٩٢٢
پێشوو	دواتر
	ئەیالەتی خوداوەندکار
تورکیا

ویلایەتی خوداوەندکار، بە تورکیی عوسمانی: خداوندکار ولایتی بە ڕۆمانی:Hüdâvendigâr Vilâyeti) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.^[٢] بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٢٦٢٤٨ میل چوارگۆشە بووە (٦٧٩٨٠ کیلۆمەتر دووجا).

مێژوو

ویلایەتی خوداوەندکار لە ساڵی ١٨٦٧ لە کاتی چاکسازییەکانی تەنزیماتدا دروست بووە. جێگەی ئەیالەتێکی کۆن (یان پەشالیک) دەگرێتەوە کە لە ساڵی ١٨٢٧ بە دابەشکردنی ئەیالەتە فراوانەکەی ئەنادۆڵ دروستکراوە.

ھێڵی ئاسنی مودانیا بوش لە ساڵی ١٨٧٥ کرایەوە لەم ویلایەتەدا.

ئابووری

لە ساڵی ١٩٢٠ەوە ئینگلیزەکان ویلایەتەکەیان بە "یەکێک لە خۆشگوزەرانترینەکانی ئەنادۆڵ" وەسف کردبوو. ناوچەی باکوور و ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن مەسیحییەکانەوە داگیرکرابوو. بەرزاییەکان بە کۆچبەرانی تورک کە لە ئەوروپاوە کۆچیان کردبوو، نیشتەجێ بوون. ناوچەی نزیک دەریای مەڕمەڕە بە بەپیتترین ناوچە دادەنرا، بەشێکی زۆری ویلایەتەکە "زۆنگاو و تاوی لێکەوتەوە، بەتایبەتی نێوان بورسا و باندەرما". ویلایەتی خوداوەندکار لە ناوچەی باکوور و ڕۆژئاوا گەنم و جۆ و گەنمەشامی و فاسۆلیا و تۆویان بەرھەم دەھێنا. ھەروەھا لە سەرانسەری ناوچەکەدا تریاک و تووتن و پەتاتە بەرھەم دەھێنرا. ناوچەی دەوروبەری دەریاچەی ئیزنیک برنج بەرھەم دەھات. ناوچەی بەلیخیسار "ھەندێک لە باشترین میوەکانی بەرھەمھێنا کە لە تورکیادا دەچێنرێن". ھەروەھا جۆ لە بەرزاییەکان بەرھەمێکی زۆری ھەیە و ھەناردەی ئینگلتەرا دەکرێت.^[٣]

بەرھەمھێنانی ئاوریشم لە ماوەی سەدەی بیستەمدا بە بەنرخترینی ناوچەکە دادەنرا. ویلایەتەکە قوتابخانەی تەرخانکراوی بۆ بەرھەمھێنانی ئاوریشم ھەبوو. ناوچەکە تۆوی کرمی ئاوریشمی لە فەڕەنسا وەرگرتبوو. بورسا دڵی بەرھەمھێنانی ئاوریشم بوو. ئاوریشمەکە بە شێوەیەکی سەرەکی ھەناردە دەکرا، ھەندێکجار وەک تار یان کۆکۆن. لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمدا نەخۆشییەک لە ڕێگەی کرمی ئاوریشمەوە بڵاوبووەوە و بووە ھۆی دابەزینی بەرھەمھێنان. لە ساڵی ١٩٢٠ەوە نەخۆشییەکە لەناوچوو و بازرگانی جێگیر بوو. بەرھەمھێنانی لۆکە بە جێگیری ماوەتەوە و خاولی و عەبا شتێکی باو بوون کە لە لۆکە بەرھەم دەھێنرێن. ھەروەھا مەخمەل و ھەستیش بەرھەم دەھێنرا. ھەست بۆ زین و کاڵاکانی تری پەیوەست بە سوارکاری بەکاردەھێنرا. ھەروەھا ناوچەکە چەرم و فەرشی ڕەنگاوڕەنگی دروست دەکرد. شاری کوتاحھا کاشی و کۆفەی دروست کرد. ھەروەھا لە ویلایەتدا سابوون و ئارد بەرھەم دەھێنرا.^[٤]

لە ناوچەی نێوان کرماستی (ئەمڕۆ مستەفاکەمالپاشا) و میحالیچ (ئەمڕۆ قەرەجابی) خەڵوزی بەرد دەردەھێنرا. لە کۆتایی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، ناوچەکە مانگانە نزیکەی ٣٠٠ تۆن خەڵوزی بەرد(لیگنایت) ھەناردەی ئەستەمبوڵ دەکرد. ھەروەھا کرۆمیت، جیوە، مەڕمەڕ، زەوی فۆلەر و ئەنتیمۆنیش لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا لە ناوچەکەدا زۆر بوون.^[٥]

مێژووی ژینگە

ناوچەکە لە ساڵانی ١٩٢٠دا بە "دارستانی جوان" وەسف کرا، کە بە ٢٣ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە مەزەندە دەکرێت. ناوچەی ئەنجێل لەلایەن ئینگلیزەکانەوە بە "دەوڵەمەندترین" دار وەسف کرا. گێدیز دانیشتووانێکی زۆری داربەڕوو ھەبوو. ویلایەتەکە بەگشتی چڕی دارەکانی ھەبوو کە پێکھاتبوو لە دارە ڕەش، داربەڕوو، ئیلم، قەستەنە، ھێشوو و ھۆرنبیم.^[٦]

دابەشی کارگێڕی

سنجاقەکانی ویلایەت:^[٧]

سنجاقی ھوداڤەندیگار (خداوندکار سنجاغی)
سنجاقی ئەرتوغرول (ارطغرل (بیلھجک) سنجاغی)
سنجاقی کوتاھیا (کوتاھیە سنجاغی)
سنجاقی ئەفیۆن قەرەحسار (قحصار صاحب سنجاغی)
سنجاقی قەرەسی (قەرەسی (بالیکسر) سنجاغی)
سنجاقی سوڵتانوێنو (سلطان اوڭی سنجاغی)

سەرچاوەکان

↑ First encyclopaedia of Islam: 1913-1936، پ. 768، لە پەرتووکەکانی گووگڵ By M. Th Houtsma
↑ Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey
↑ https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/
↑ https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/
↑ https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/
↑ https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/
↑ http://tarihvemedeniyet.org/2009/10/hudavendigar-vilayeti/

[enc-isl-1] First encyclopaedia of Islam: 1913-1936، پ. 768، لە پەرتووکەکانی گووگڵ By M. Th Houtsma

[2] Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey

[3] ttps://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

[4] ttps://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

[5] ttps://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

[6] ttps://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

[7] ttp://tarihvemedeniyet.org/2009/10/hudavendigar-vilayeti/

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]