وشکەساڵیی گەورە

وشکەساڵیی گەورە وشکەساڵییەکی گەورەی تووندە، چەندین ساڵ دەخایەنێت و ڕووبەرێکی فراوان دەگرێتەوە.

پێناسە

پێناسەیەکی ورد بۆ وشکەساڵیی گەورە نییە.^[٢] ئەم زاراوەیە بۆ یەکەمجار لەلایەن کۆنی وودھاوس و جۆناسان ئۆڤەرپێکەوە لە وتارەکەیاندا لە ساڵی ١٩٩٨دا، ٢٠٠٠ ساڵ گۆڕانی وشکەساڵی لە ناوەڕاستی ئەمریکادا بەکارھێنرا.^[٢]^[٣] لەم بابەتەدا ئاماژەی بە دوو قۆناغی وشکەساڵیی توند لە ئەمریکا کردووە – یەکێکیان لە کۆتاییی سەدەی ١٣ و ئەوی دیکەیان لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦.^[٣] پاشان ئەم زاراوەیە بەناوبانگ بوو چوونکە وشکەساڵییەکی تووندی ھاوشێوە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە کاریگەریی لەسەر باشووری ڕۆژئاوای ئەمریکا ھەبوو.^[٢]

بنیامین کووک پێشنیاری کرد کە پێناسەکە وشکەساڵی بێت کە بە بەراورد بە کەشوھەوای ٢٠٠٠ ساڵی پێشوو بە شێوەیەکی نائاسایی تووند و تیژە.^[٢] ئەمە ھێشتا تەواو ناڕوون بوو و بۆیە لێکۆڵینەوەکان پێشنیاری ڕێوشوێنی چەندایەتییان کردووە لەسەر بنەمای پێوەرێکی ستانداردی بارانبارین.^[٤]

ھۆکارەکان

وشکەساڵییەکانی ڕابردوو لە ئەمریکای باکوور پەیوەندییان بە بارودۆخی بەردەوامی فرە ساڵەی لا نینا ھەیە (فێنکتر لە پلەی گەرمیی ئاوی ئاسایی لە ڕۆژھەڵاتی زەریای ھێمن).^[٥]

کاریگەری

وشکەساڵیی گەورە لە مێژوودا بووەتە ھۆی کۆچی بەکۆمەڵی مرۆڤەکان بۆ دوورکەوتنەوە لە زەوییە زیانلێکەوتووەکانی وشکەساڵی، لە ئەنجامدا کەمبوونەوەی بەرچاوی دانیشتووان لە ئاستی پێش وشکەساڵیدا. گومان دەکرێت ڕۆڵی سەرەکییان ھەبێت لە داڕمانی چەندین شارستانییەتی پێش پیشەسازیدا، لەوانە باوباپیرانی پوبلۆکانی باشووری ڕۆژئاوای ئەمریکای باکوور،^[٦] ئیمپراتۆریەتیی خمیرەکانی کەمبۆدیا،^[٧] مایاکانی مێسۆئەمریکی،^[٨] تیواناکۆی بۆلیڤیا،^[٩] و شانشینی یوان لە چین.^[١٠]

بە تایبەتی ناوچەی ساحلی ئەفریقیا بە درێژاییی مێژوو تووشی چەندین وشکەساڵیی گەورە بووە، کە دوایینیان لە نزیکەی ساڵانی ١٤٠٠ی زایینی تا ١٧٥٠ی زایینی بەردەوام بووە.^[١١] ئەمریکای باکوور لە سەردەمی گەرمی سەدەی ناوەڕاستدا لانیکەم چوار وشکەساڵیی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە.^[١٢]

سەرچاوەکان

↑ Irina Ivanova (٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢). «California is rationing water amid its worst drought in 1,200 years - CBS News». لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
1 2 3 4 James Dinneen (٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢)، «What is megadrought? How scientists define extreme water shortages»، New Scientist
1 2 Woodhouse، Connie A.؛ Overpeck، Jonathan T. (١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨)، «2000 Years of Drought Variability in the Central United States»، Bulletin of the American Meteorological Society، بەرگی ٧٩، لاپەڕە ٢٦٩٣–٢٧١٤، Bibcode:١٩٩٨BAMS...٧٩.٢٦٩٣W، doi:١٠.١١٧٥/١٥٢٠-٠٤٧٧(١٩٩٨)٠٧٩<٢٦٩٣:YODVIT>٢.٠.CO;٢، ISSN ٠٠٠٣-٠٠٠٧ {{citation}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
↑ Kim، Youngkyu؛ Kim، Sunmin؛ Jeong، Hoseong؛ An، Hyunuk (٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢)، «Quantitatively defining megadrought based on drought events in central Chile»، Geomatics, Natural Hazards and Risk، بەرگی ١٣، لاپەڕە ٩٧٥–٩٩٢، doi:١٠.١٠٨٠/١٩٤٧٥٧٠٥.٢٠٢٢.٢٠٦٠٧٦٣، ISSN ١٩٤٧-٥٧٠٥، S2CID ٢٤٨٠٧٣١٥٩
↑ Richard Seager, Celine Herweijer and Ed Cook (٢٠١١). «The characteristics and likely causes of the Medieval megadroughts in North America». لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. Consequently, despite considerable limitations of the proxy evidence, to date it does support the idea that, during medieval times, the global hydroclimate tended towards what we would now call a La Niña-like state.
↑ Bob Varmette (٤ی ئابی ٢٠١١). «Megadroughts». لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە.
↑ Richard Stone (١٢ی ئازاری ٢٠٠٩). «Wayback Machine» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. New findings suggest that a decades-long drought at about the time the kingdom began fading away in the 14th century may have been a major culprit. Evidence for a megadrought comes from centuries-old conifers that survived the Angkor era.
↑ Melissa Lutz Blouin (٣ی شوباتی ٢٠١١). «Home». لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. This far-reaching rainfall chronology also provides the first independent confirmation of the so-called Terminal Classic drought, a megadrought some anthropologists relate to the collapse of the Mayan civilization.
↑ William K. Stevens (١٩ی تەممووزی ١٩٩٤). The New York Times https://www.nytimes.com/1994/07/19/science/severe-ancient-droughts-a-warning-to-california.html. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. In medieval times the California droughts coincided roughly with a warmer climate in Europe, which allowed the Vikings to colonize Greenland and vineyards to grow in England, and with a severe dry period in South America, which caused the collapse of that continent's most advanced pre-Inca empire, the rich and powerful state of Tiwanaku, other recent studies have found. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
↑ Ashish Sinhaa (کانوونی دووەمی ٢٠١١). «A global context for megadroughts in monsoon Asia during the past millennium». Quaternary Science Reviews. ٣٠ (1–2): ٤٧–٦٢. Bibcode:٢٠١١QSRv...٣٠...٤٧S. doi:١٠.١٠١٦/j.quascirev.٢٠١٠.١٠.٠٠٥. Although the relationship between climate and societal change is complex and not necessarily deterministic, the widespread societal changes across monsoon Asia between the mid 13th to 15th centuries, which include famines and significant political reorganization within India ([Dando, 1980], [Pant et al., 1993] and [Maharatna, 1996]), the collapse of the Yuan dynasty in China (Zhang et al., 2008); Rajarata civilization in Sri Lanka (Indrapala, 1971), and the Khmer civilization of Angkor Wat fame in Cambodia (Buckley et al., 2010), strongly suggest that the MMDs may have played a major contributing role in shaping these societal changes. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
↑ Catherine Brahic (١٦ی نیسانی ٢٠٠٩). «Africa trapped in mega-drought cycle». لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. As well as the periodic droughts lasting decades, there was evidence that the Sahel region has undergone several droughts lasting a century or more....The most recent mega-drought was just 500 years ago, spanning 1400 to 1750 and coinciding with Europe's Little Ice Age.
↑ Jim Erickson (١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤). «Tree rings reveal 'megadroughts'». لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. The new record sheds light on a drought-prone 400-year period between A.D. 900 and 1300. It is punctuated by four decades-long, regionwide megadroughts centered on the years 936, 1034, 1150 and 1253.

[1] Irina Ivanova (٢ی حوزەیرانی ٢٠٢٢). «California is rationing water amid its worst drought in 1,200 years - CBS News». لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[NS-2] 1 2 3 4 James Dinneen (٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢)، «What is megadrought? How scientists define extreme water shortages»، New Scientist

[CW-3] 1 2 Woodhouse، Connie A.؛ Overpeck، Jonathan T. (١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨)، «2000 Years of Drought Variability in the Central United States»، Bulletin of the American Meteorological Society، بەرگی ٧٩، لاپەڕە ٢٦٩٣–٢٧١٤، Bibcode:١٩٩٨BAMS...٧٩.٢٦٩٣W، doi:١٠.١١٧٥/١٥٢٠-٠٤٧٧(١٩٩٨)٠٧٩<٢٦٩٣:YODVIT>٢.٠.CO;٢، ISSN ٠٠٠٣-٠٠٠٧ {{citation}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)

[Kim-4] Kim، Youngkyu؛ Kim، Sunmin؛ Jeong، Hoseong؛ An، Hyunuk (٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢)، «Quantitatively defining megadrought based on drought events in central Chile»، Geomatics, Natural Hazards and Risk، بەرگی ١٣، لاپەڕە ٩٧٥–٩٩٢، doi:١٠.١٠٨٠/١٩٤٧٥٧٠٥.٢٠٢٢.٢٠٦٠٧٦٣، ISSN ١٩٤٧-٥٧٠٥، S2CID ٢٤٨٠٧٣١٥٩

[5] Richard Seager, Celine Herweijer and Ed Cook (٢٠١١). «The characteristics and likely causes of the Medieval megadroughts in North America». لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. Consequently, despite considerable limitations of the proxy evidence, to date it does support the idea that, during medieval times, the global hydroclimate tended towards what we would now call a La Niña-like state.

[6] Bob Varmette (٤ی ئابی ٢٠١١). «Megadroughts». لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە.

[7] Richard Stone (١٢ی ئازاری ٢٠٠٩). «Wayback Machine» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. New findings suggest that a decades-long drought at about the time the kingdom began fading away in the 14th century may have been a major culprit. Evidence for a megadrought comes from centuries-old conifers that survived the Angkor era.

[8] Melissa Lutz Blouin (٣ی شوباتی ٢٠١١). «Home». لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. This far-reaching rainfall chronology also provides the first independent confirmation of the so-called Terminal Classic drought, a megadrought some anthropologists relate to the collapse of the Mayan civilization.

[9] William K. Stevens (١٩ی تەممووزی ١٩٩٤). The New York Times https://www.nytimes.com/1994/07/19/science/severe-ancient-droughts-a-warning-to-california.html. لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. In medieval times the California droughts coincided roughly with a warmer climate in Europe, which allowed the Vikings to colonize Greenland and vineyards to grow in England, and with a severe dry period in South America, which caused the collapse of that continent's most advanced pre-Inca empire, the rich and powerful state of Tiwanaku, other recent studies have found. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)

[10] Ashish Sinhaa (کانوونی دووەمی ٢٠١١). «A global context for megadroughts in monsoon Asia during the past millennium». Quaternary Science Reviews. ٣٠ (1–2): ٤٧–٦٢. Bibcode:٢٠١١QSRv...٣٠...٤٧S. doi:١٠.١٠١٦/j.quascirev.٢٠١٠.١٠.٠٠٥. Although the relationship between climate and societal change is complex and not necessarily deterministic, the widespread societal changes across monsoon Asia between the mid 13th to 15th centuries, which include famines and significant political reorganization within India ([Dando, 1980], [Pant et al., 1993] and [Maharatna, 1996]), the collapse of the Yuan dynasty in China (Zhang et al., 2008); Rajarata civilization in Sri Lanka (Indrapala, 1971), and the Khmer civilization of Angkor Wat fame in Cambodia (Buckley et al., 2010), strongly suggest that the MMDs may have played a major contributing role in shaping these societal changes. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)

[11] Catherine Brahic (١٦ی نیسانی ٢٠٠٩). «Africa trapped in mega-drought cycle». لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. As well as the periodic droughts lasting decades, there was evidence that the Sahel region has undergone several droughts lasting a century or more....The most recent mega-drought was just 500 years ago, spanning 1400 to 1750 and coinciding with Europe's Little Ice Age.

[12] Jim Erickson (١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤). «Tree rings reveal 'megadroughts'». لە ١٥ی ئابی ٢٠١١ ھێنراوە. The new record sheds light on a drought-prone 400-year period between A.D. 900 and 1300. It is punctuated by four decades-long, regionwide megadroughts centered on the years 936, 1034, 1150 and 1253.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]