والی

والی، وەعلی یان ڤالی (لە عەرەبی: والي) نازناوێکی ئیدارییە کە لە جیھانی ئیسلامی (لەوانەش خەلافەتی ڕاشیدون و خەلافەتی ئومەوی و خەلافەتی عەباسی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی) بۆ دیاریکردنی پارێزگاری دابەشکارییە ئیدارییەکان بەکارهاتووە. تا ئێستاش لە هەندێک وڵات کە لە ژێر کاریگەری کولتوری عەرەبی یان موسڵماندان بەکاردێت. ئەو دابەشبوونەی کە والییەک حوکمڕانی دەکات پێی دەوترێت ویلایە، یان ویلایەت (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی).

زاراوەیەکی جەزائیری

لە جەزائیر والی "حاکم" و بەرپرسی کارگێڕی ھەریەک لە ٥٨ پارێزگای وڵاتەکەیە و لەلایەن سەرۆک کۆمارەوە ھەڵدەبژێردرێت.

زاراوەی ئێرانی

لە ئێراندا والی ئاماژەیە بۆ پارێزگاری گشتی یان ئاغای ناوخۆیی پارێزگایەکی گرنگ. لە سەردەمی دەسەڵاتی سەفەویدا ١٥٠١-١٧٢٢ فەرمانڕەواکانی پێشووی پارێزگاکانی ژێردەستەی ئەوکاتەی شانشینی کارتلی و کاخێتی جۆرجیا، میرنشینی کوردی ئەردەڵان، سەرۆکەکانی پارێزگای لوڕستان و پارێزگای خووزستان لە ڕۆژئاوای ئێران وەک پارێزگاری گشتی بۆماوەیی بە نازناوی والی یەکسان بە بەیلەربەیلیغ (فارسی سەفەوی) سەیر دەکران. ئەم "ئاغاکانی ڕێپێدراو" پێویستە سنوورەکانی ڕۆژئاوای ئێران لە بەرامبەر زلھێزە دەرەکییەکان بپارێزن. لە سەردەمی دەسەڵاتی قاجاردا ١٧٨٥-١٩٢٥ شانشینی جۆرجیا لەدەستی ڕووسیادا بوو و ئاغا بۆماوەییەکان بە بەرپرسانی دەسەڵاتی ناوەندی جێگیرکران. بە شێوەیەکی سەرەکی ئەم بەرپرسانە لە گروپی شازادە ئیمپراتۆریەکان و کەسایەتییە ناودارەکانی شاھانە ھاتبوون و کرابوونە والی پارێزگا گرنگەکان. بۆ نموونە شازادەی جێنشین بە شێوەیەکی نەریتی نازناوی والی ئازەربایجان (ئێران)ی ھەڵگرتبوو.

زاراوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی

والی (بە فەڕەنسی بە "gouverneur-général" وەرگێڕدراوە، وەک لە دەستووری عوسمانیدا) لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا نازناوی باوترین جۆری حاکمی عوسمانی بووە، بەرپرسی ویلایەتێک (بە تورکی عوسمانی)، زۆرجار ئەفسەرێکی سەربازی وەک پاشا؛ بڕوانە بەشە لاوەکییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. ئەو فۆرمەی کە لە ھەندێک ناوچەی ئیمپراتۆریەتدا بەکارھاتووە، والی بووە.