هەوكردنى جگەر بى (HB)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

هەوكردنى جگه‌ر بى (HB) نەخۆشيێكى درمه بوويه هۆى لەلايەنەكە هەوكردنى جگه‌ر بى ڤايرۆس (HBV) ئەوە كار لە جەرگەكە دەكات. ئەو دەتوانێت هەردووك تيژ دروست بكات و هەوكردنى درێژخايەن. زۆر خەڵك هيچ نيشانەيان نيە لەكاتى هەوكردنى بەرايى. هەندێك دەست پێ كردنێكى خێراى نەخۆشى دەر دەكەون لەگەڵ ڕشانەوە، پێستى زەردباو، ماندوويەتى، ميزى تۆخ و ئازارى سك. زۆرجار ئەمانە نيشانە دوای چەندێك هەفتە و بەدەگمەن ئەنجامى هەوكردنى بەرايى دەكات لە مردن. ئەو لەوانەيە ڕوو بكاتە ٣٠ تا ١٨٠ ڕۆژ بۆ نيشانە تا دەست پێ بكەن. لە ئەوانە كە دەست دەكەون تووش بوويان لەدەورى كاتى لەدايك بوون ٩٠٪ درێژخايەن هەوكردنى جگەر بى دەر دەكەون لەو كاتەى كەمتر لە ١٠٪ ى ئەوانە تووش بوويان لەدواى تەمەنى پێنج دەكات. زۆربەى ئەوانە لەگەڵ نەخۆشيى درێژخايەن هيچ نيشانەى نيە؛ لەگەڵ ئەوەشدا، نەخۆشى جگەر: نەخۆشييەكى درێژخايەنى جگەرە و شێرپەنجەى جەرگ لەوانەيە سەرئەنجام دەر بكەون.

نەخۆشى جگەر: نەخۆشييەكى درێژخايەنى جگەرە يان شێرپەنجەى جەرگ ڕوو دەدات لە نزيكەى ٢٥٪ى ئەوانە لەگەڵ نەخۆشيى درێژخايەن.

ڤايرۆسەكە دەنێررێت لەلايەن كەوتنەبەر بۆ خوێنى درم يان شلەى لەش. هەوكردن لەدەورى كاتى لەدايك بوون يان لە پەيوەنديەوە لەگەڵ خوێنى خەڵكى ديكە لەماوەى منداڵيەتى زووترين ڕێگەە لەلايەن كە هەوكردنى جگەر بى پەيدا دەكرێت لە ڕووبەر ئەو شوێنەى نەخۆشيەكە باوە. لە ڕووبەر ئەو شوێنەى نەخۆشيەكە دەگمەنە، بەكارهێنانى دەرمانى ئينترەڤيينەس و پەيوەنديى جنسى زوو زووترين ڕێى هەوكردنن. هۆى مەترسيى ديكە دەخەنە ناو كار كردن چاودێرى تەندروستى، خوێن گواستنەوەى خوێن، دياليز، ژيان لەگەڵ كەسێكى تووش براو، سەفەر لە وڵات ئەو شوێنەى ڕێژەى هەوكردن بڵندە، و دەژيێت لە دامەزراوەيێك. كوتان و ئەكوپەنكچەر بووى بە هۆى ژمارەيێكى گرنگى حالەت لەكە ١٩٨٠كان؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە كەمتر باو بووە لەگەڵ باشتر بوو خاوێن كردن (لە ڤايرۆس). هەوكردنى جگەر بى ڤايرۆس ناتوانن بڵاو بوونەوە بن لەلايەن گرتنى دەست، هاوبەش كردن ئامان دەخۆن، ماچ كردن، لەباوەش كردن، كۆكين، پژمين، يان شيردەدات. هەوكردنەكە دەتوانێت دەستنيشان بكرێت ٣٠ بۆ ٦٠ ڕۆژ لەدواى كەوتنەبەر. دەستنيشان كردنەكە عادەتەن تەئكيد دەكرێتەوە لەلايەن تاقى كردنەوەى خوێنەكە بۆ بەشێكى ڤايرۆسەكە و بۆ دژەتەن دژى ڤايرۆسەكە. ئەوە يەك لە پێنج ڤايرۆسى هەوكردنى جگەرى سەرەكيە:A,B,C,E

هەوكردنەكە دەكرێت پێشگيرى بكرێ بووە لەلايەن كوتان لەوەتەى ١٩٨٢. كوتان ئەگەر بكرێت ڕا دەسپێررێت لەلايەن ڕێكخراوى تەندروستى جيهانى لە يەكەم ڕۆژى ژيان. دوو يان سێ ژەمى زياتر پێويستن لەيێك پاشان كات بۆ كاريگەريى پڕ. ئەم كوتانە كار دەكات نزيكەى ٩٥٪ى كات. ئەوە ڕا دەسپێررێت تا خوێن تاقى بكاتەوە لەپێش خوێن گواستنەوە و كۆندۆم دەبێت ڕا بهێرێن هەوكردن و ناردن ڕێ بگرن. لەكاتى هەوكردنێكى بەرايى، چاودێرى لەسەر بنەماى نيشانەكانە كە كەسێك هەيە. لە ئەوانە كە نەخۆشيى درێژخايەن دەر دەكەون، دەرمانى دژەڤايرۆس وەكو [تەنۆفۆڤير] يان ئينتەرفيرۆن لەوانەيە بەسوود بێت؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم دەرمانانە گرانبەهان. مۆتۆربەكردنى جەرگ هەندێ جار بەكار دەهێنرێت بۆ نەخۆشى جگەر: نەخۆشييەكى درێژخايەنى جگەرە.

نيشانەى نەخۆشى[دەستکاری]

نيشانەى هەوكردنى جگەر بى مەودا لە سووكەوە بۆ توند. ئەوان عادەتەن دەر دەكەون نزیكەى يەك بۆ چوار مانگ لەدواى تۆ تووش برابوون، وەك:[١]

- ماندوويەتى.

-تا (بەرزبوونەوەى پلەى گەرمى لەش)

- ميزى تۆخ.

- پيساييى ڕەنگزەرد.

- ئازارى سك.

- ئازارى هاوبەش (جومگە).

- هێڵنج دان و دەڕشێتەوە.

- لەدەستدانى ئارەزووى خواردن.

- دابەزاندنى كێشى.

- پێست و چاوى زەرد، كە لەوانەيە نيشانەى زەردوويى جۆرى نەخۆشى يە بن.

هەوكردنى درێژخايەن لەگەڵ هەوكردنى جگەر بى ڤايرۆس يان لەوانەيە هيچ نيشانە نه‌يبێت يان لەوانەيە پەيوەنديدار نه‌بن لەگەڵ هەوكردنێكى درێژخايەنى جەرگەكە (chronic hepatitis)، پێشەنگ بۆ نەخۆشى جگەر: نەخۆشييەكى درێژخايەنى جگەرە لەماوەى چەندين ساڵ. ئەم جۆرەى هەوكردن بە شێوەيەكى بەرچاو شێرپەنجەى جەرگ زياد دەكات.

هۆى نەخۆشى[دەستکاری]

ناردنى نەخۆشى[دەستکاری]

ئەو نەخۆشى دەنێررێت بەهۆى كەوتنەبەر بۆ خوێنى درم يان شلەى لەش خوێن تێدا دەبن. پەيوەنديى جنسى، خوێن گواستنەوەى خوێن و خوێن گواستنەوە لەگەڵ ديكە بەرهەمى خوێنى مرۆڤ، دووبارە بەكارهێنانى دەرزى و سرنجى پيس كرد، و ناردنى ستوون لە دايكەوە بۆ منداڵ (MTCT) لەماوەى لەدايك بوونى منداڵ. ئەو هەروەها دەتوانێت بنێررێت لەنێوان ئەندامى خێزان، لەوانەيە لەلايەن پەيوەنديى پێست يان پەردەى چڵمى كە دەردان تێدا دەبێت يان ليك كە HBV تێدا دەبێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، بەلايەنى كەم ٣٠٪ى هەوكردنى جگەر بييان ڕا گەياند هەراشيان تووش بوو ناتوانن پەيوەنديدار بن لەگەڵ يەك لە ئەو هۆى مەترسيى دياريكراوانە.

دەستنيشان كردنى نەخۆشى[دەستکاری]

Hepatitis B viral antigens and antibodies detectable in the blood following acute infection
Hepatitis B viral antigens and antibodies detectable in the blood of a chronically infected person

تاقيكردنەوەكان، بۆ دۆزينەوەى هەوكردنى جگەر بى هەوكردنى ڤايرۆس ئاوخوێن بەشدارى دەكات يان تاقيكردنەوەى خوێن كە يان دەرمانى لەش پارێزى ڤايرۆسى هەست دەكەن بە (پرۆتين بەرهەميان هێنا لەلايەن ڤايرۆسەكە) يان دژەتەن بەرهەميان هێنا لەلايەن خانەخوێيەكە.

دەستنيشان كردنى هەوكردنى HBV ئامرازێكى گرنگە تا تيژ ديارى بكات، درێژخايەن و حالەتى دەشارێتەوەى هەوكردن بۆ ئەوەى چارەسەرى پاراستن دا بمەزرێنێت و تا چارەسەرى دژەڤايرۆس دەست پێكرد.

سەرچاوەکان[دەستکاری]