ڤینۆس

وێنەکی ھەسارەی ڤینۆس

ڤینوس (ھەروەھا ناسراوە بە ئەستێرەی بەربەیان، ئەستێرەی بەیان، ئەستێرەی ڕۆژێ، زوھرە، ناھی؛ (بە ئینگلیزی: Venus; ھێما: ) دووەمین گەڕەستێرەی کۆمەڵەی خۆرە، لەڕووی نزیکی لە خۆر، گەڕەستێرەیێکی خۆڵییە ھەروەک زاوە و بارام، لە ڕووی قەبارەو پێکھاتەی گشتیش لەزەوی ئەچێ.

لەبەرئەوەی کە ڤینوس نزیکترە لەرۆژلەزەوی، زۆربەی جار لەو شوێنە دەبن کە خۆری لێیە، و لەبەر ئەوە دەتوانرێ لەسەر زەوییەوە ببینرێ لە پێش رۆژھەڵات و ڕۆژاوا بە کاتێکی کەم، لەبەر ئەوە پێی دەوترێ:ئەستێرەی بەیانی، یان ئەستێرەی ئێوارە، لەوکاتەی کە ھەڵدێت ئەبێت بەدرەوشاوەترین تەنی ئاسمان. بەھری شوێنەکە شیەوە ئەبێت بەیەکێک لەم دوو گەڕەستێرەیەی کە دووھەمیان گەڕەستێرەی زاوەیە کە دیاردەی تێپەڕەبوونیان بەسەردا دەچەسپێ , ئەمەش دەکەونە نێوانی رۆژ و زەوی، دواین تێپەڕینی گەڕەستێرەی ڤینوس لە ساڵی ٢٠٠٤ز. بوو، تێپەرینی داھاتووشی دەکەوێتە ساڵی ٢٠١٢. ز. ڤینوس لەسەر ڕووی ڤینوسیش شاخی کانزایی ھەن، کەوا دا پۆشراون بە زوقمی کانزایی لە قوڕقوشم دەتاوێتەوە. دەبێ بەھەوا لەبەرزاییە گەرمیەکان. گەڕەستێرەیێکە گەرمیەکەی بەرزە، بایەکەشی بەھێزە و قەبارەکەی لە قەبارەی زەوی دەچێ، ھەر بۆیەش پێ دەوترێ خوشکی زەوی، کێشی ھەرکەسێکیش لەوێ نزیک دەبێ لە کێشی خۆی، بۆ نموونە:ئەگەر لەسەر زەوی حەفتا کیلۆ بیت ئەوا لەوێ دەبیت بە شەست و سێ کیلۆ ھەورێکی چڕوپڕیش ڕووەکەی داپۆشیووە، کە دەبێتە ھۆی نەبینینی، و بڕێکی زۆر گەرمایی لە خۆر وەردەگرێ , و بەگەرمترین گەڕەستێرەی کۆمەڵەی خۆر دادەنرێ. لەڕووی گڕکان و بومەلەرزە چالاکەکان، و شاخ و دەشتەکانی لەزەوی دەچێ. بەڵام لە یەک نەچوونی سەرەکیان لەگەڵ زەویدا لەوەدایە کە کەشەکەی گەرمە، بەکەڵکی ژیان نایێت و ھەروەھا ھیچ ھەیڤێکی پاشکۆی نییە وەک زەوی. گەرمیە مام ناوەندیەکەی دەگاتە ٤٤٩ پلەی سەدی. لەنێو کەشەکەیدا دووەم ئۆکسیدیکاربۆن، و نایترۆجین ھەیە.

خولگە و خولانەوە

ڤینۆس بە دەوری خۆردا دەخولێتەوە لە دوورییەکی ناوەندی ١٠٨ ملیۆن کم (نزیکەی ٠.٧ یەکەی ئەستێرەناسی)، و ھەر ٢٢٤.٦٥ ڕۆژ جارێک خولێک بە دەوریدا تەواو دەکات. سەرەڕای ئەوەی کە ھەموو خولگە ھەسارەییەکان ھێلکەیین، خولگەی ڤینۆس نزیکترینە لەوەی کە بازنەیی بێت، چونکە لاریی خولگەییەکەی کەمترە لە ٠.٠١. کاتێک ڤینۆس دەکەوێتە نێوان زەوی و خۆرەوە (کە پێی دەوترێت «نزیکبوونەوەی خواروو») ئەوا دەبێتە نزیکترین ھەسارە لە زەوییەوە (تەنانەت کاتێک زەوی تا ئەوپەڕی لە ھەسارەکانی تر نزیک دەبێتەوە، دوورترە لەوەی کە لە کاتی نزیکبوونەوەی خواروودا لە ڤینۆسەوە ھەیەتی)، کە لەم نزیکبوونەوەیەدا بە تێکڕا لە دووری ٤١ ملیۆن کم لە زەوییەوەیە. ھەسارەکە بە تێکڕا ھەر ٥٨٤ ڕۆژ جارێک دەگاتە «نزیکبوونەوەی خواروو». بەڵام بەھۆی کەمبوونەوەی لاریی خولگەیی ھەردوو زەوی و ڤینۆس، کەمترین مەودای نێوانیان لە داھاتوودا زیاتر دەبێت. لە ساڵانی ١ تا ٥٣٨٣، ٥٢٦ نزیکبوونەوەی کەمتر لە ٤٠ ملیۆن کم ڕوودەدات، بەڵام دوای ئەوە بۆ ماوەی نزیکەی ٦،٢٠٠ ساڵ ھیچ حاڵەتێکی لەو شێوەیە نابێت. لەو ماوانەی کە لاریی خولگەیی زیاتر دەبێت، ڤینۆس دەتوانێت تا نزیکەی ٣٨.٢ ملیۆن کم لە زەوییەوە نزیک بێتەوە.

کاتێک لە سەرووی جەمسەری باکووری خۆرەوە سەیر دەکەیت (چونکە ئەگەر لە ژێرەوە سەیری بکەیت ئاڕاستەکانی خولانەوە پێچەوانە دەبنەوە) دەبینیت کە ئاڕاستەی خولانەوەی ھەموو ھەسارەکان بە دەوری خۆردا پێچەوانەی میلی کاتژمێرە، و ھەروەھا ھەموو ھەسارەکان بە دەوری خۆیاندا بە پێچەوانەی میلی کاتژمێر دەخولێنەوە - تەنھا یەک حاڵەتی جیاواز نەبێت، کە ئەویش ڤینۆسە کە بە دەوری خۆیدا بە ئاڕاستەی میلی کاتژمێر و بە جووڵەیەکی پاشەکشەیی دەخولێتەوە. ماوەی خولانەوەی تەوریی ڤینۆس (واتە خولانەوە بە دەوری خۆیدا) لە ئێستادا حاڵەتێکی ھاوسەنگە لە نێوان ھێزەکانی مەل و جەزری کێشکردنی خۆر کە خولانەوەکەی خاو دەکەنەوە، و مەل و جەزری بەرگەھەوایی کە بەھۆی گەرمکردنی بەرگەھەوا ئەستوورەکەی ڤینۆسەوە لەلایەن خۆرەوە دروست دەبێت. لەوانەیە ڤینۆس لە کاتی لەدایکبوونی لە جادووی خۆرییەوە لاری و ماوەی خولانەوەی جیاوازی ھەبووبێت، پاشان بەھۆی گۆڕانکارییەکانی پەشێویی ھەسارەیی و کاریگەرییەکانی مەل و جەزر لەسەر بەرگەھەوا ئەستوور و چڕەکەی، گۆڕابێت بۆ دۆخی ئێستای. ئەگەری زۆرە کە ئەم گۆڕانە لە ماوەی خولانەوەی تەوەرەییدا بە شێوەیەکی پلەبەنەدی و لە ماوەی ملیارەھا ساڵدا ڕوویدابێت.

ڤینۆس ھەر ٢٤٣ ڕۆژی زەوی جارێک بە دەوری خۆیدا دەخولێتەوە، بەمەش خاوەنی خاوترین ماوەی خولانەوەیە لەنێو ھەموو ھەسارەکانی کۆمەڵەی خۆردا. ڕووی ڤینۆس لە ھێڵی کەمەرەییدا بە خێرایی ٦.٥ کم/کاتژمێر دەخولێتەوە، لە کاتێکدا خێرایی خولانەوەی زەوی بە دەوری خۆیدا لە ھێڵی کەمەرەییدا ١،٦٧٠ کم/کاتژمێرە. بەم شێوەیە، ڕۆژێکی ئەستێرەیی لەسەر ڤینۆس درێژترە لە ساڵێکی ڤینۆسی (٢٤٣ ڕۆژی زەوی بۆ خولانەوەی تەوەرەیی و ٢٢٤.٧ بۆ خولانەوە بە دەوری خۆردا). بەڵام بەھۆی جووڵە پاشەکشەییەکەی ڤینۆسەوە، ڕۆژی خۆری لەسەری بە شێوەیەکی بەرچاو درێژترە لە ڕۆژی ئەستێرەیی. بۆ چاودێرێک لەسەر ڕووی ڤینۆس، کاتی نێوان ھەردوو خۆرھەڵاتن ١١٦.٧٥ ڕۆژی زەوی دەبێت (ئەمەش وادەکات ڕۆژی خۆریی ڤینۆس کورتتر بێت لەوەی لەسەر عەتارد، کە لەوێ ١٧٦ ڕۆژی زەوییە). سەرباری ئەمەش، خۆر لە ڕۆژئاواوە ھەڵدێت و لە ڕۆژھەڵات ئاوا دەبێت (ئەوەش بەھۆی خولانەوە پێچەوانەکەیەوە بە دەوری خۆیدا). درێژیی ساڵێکی ڤینۆس ١.٩٢ ڕۆژی ڤینۆسییە لە ئەنجامی ڕۆژە خۆرییە تا ڕادەیەک درێژەکەی.

دیاردەیەکی سەیر لە ماوەی خولانەوەی تەوەرەیی و بە دەوری خۆردا لە ڤینۆس ھەیە، کە تێکڕای ماوەی نێوان ھەر دوو نزیکبوونەوەی لە زەوی ٥٨٤ ڕۆژی زەوییە، و ئەمەش بە نزیکەیی یەکسانە بە ٥ ڕۆژی خۆریی ڤینۆسی. نازانرێت کە ئایا ئەم پەیوەندییە بە ڕێکەوت دروست بووە یان لە ئەنجامی ڕاگرتنی ھێزەکانی مەل و جەزری نێوان خۆی و زەوییەوەیە.

ھەسارەیەکی بێ مانگ

ڤینۆس ھیچ مانگێکی سروشتیی نییە. ئەو و عەتارد تەنھا دوو ھەسارەن کە سیستمی مانگیان نییە. بۆ وەڵامدانەوەی ھۆکاری ئەم دۆخە نامۆیە لەم دوو ھەسارەیەدا، گریمانەیەک لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا پێشنیار کرا، کە عەتارد مانگی ڤینۆس بووە و توانیویەتی لە خولگەکەی بە دەوری ڤینۆسدا ھەڵبێت. ئێستا چەندین تاقیکردنەوەی لاساییکردنەوە بە کۆمپیوتەر ئەنجام دەدرێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی ئەم گریمانەیە و ھۆکارە ئەگەرییەکانی ھەڵاتنەکە. وەک ئەوەی کە لەوانەیە بەھۆی کاریگەریی ھێزی مەل و جەزری نێوان دوو ھەسارەکەوە ئەم ھەڵاتنە ڕوویدابێت. یان بەھۆی دوورکەوتنەوەی خولگەیی دوو ھەسارەکەوە لە یەکتر. ڤینۆس لە ئێستادا مانگێکی سروشتیی نییە، سەرەڕای ئەوەی کە پاشکۆیەکی ڕواڵەتیی ھەیە (واتە لە ڕواڵەتدا وا دەردەکەوێت کە پاشکۆیەتی بەبێ پەیوەندییەکی کێشکردنی ڕاستەقینە) کە ھەسارۆکەی «٢٠٠٢ VE68»ە، بەڵام سەرەڕای ئەمەش، لێکۆڵینەوەیەک بۆ مۆدێلەکانی کۆمەڵەی خۆریی سەرەتایی لە ساڵی ٢٠٠٦دا ئەنجامدرا و دەریخست کە ئەگەری زۆرە ڤینۆس ملیارەھا ساڵ لەمەوبەر لانیکەم یەک مانگی ھەبووبێت، کە بەھۆی پێکدادانێکی گەورەوە لەگەڵ ھەسارەکەدا دروست بووە. دوای دە ملیۆن ساڵ و بەپێی ھەمان لێکۆڵینەوە، پێکدادانێکی تر بە ئاڕاستەی پێچەوانەی خولانەوەی ھەسارەکە ڕوویداوە. ئەم پێکدادانەی دووەم بووەتە ھۆی تێکچوونی خولگەی مانگەکە و لە کۆتاییدا پێکدادانی لەگەڵ ڤینۆسدا، کە بووە ھۆی یەکگرتنی مانگەکە لەگەڵ ڤینۆسدا. ئەگەر پێکدادانەکانی دواتر مانگی زیاتریان دروست کردبێت، ئەوا بە ھەمان شێوە لەگەڵ ڤینۆسدا یەکیان گرتووە. لێرەدا لێکدانەوەیەکی جێگرەوە بۆ لەدەستدانی مانگەکان ھەیە کە پێشنیاری بوونی کاریگەرییەکی بەھێزی ھێزەکانی مەل و جەزری خۆر دەکات، و ئەمەش دەتوانێت ببێتە ھۆی ئەوەی مانگەکانی دەوری ھەسارە ناوەکییەکان سەقامگیرییان لەدەست بدەن.

جوگرافیای ڤینوس

نزیکە ٨٠٪ی ڕووبەری ڤینوس، دەشت وشێویگڕکانی نەرمن، و رووبەرەکەی تریشی دوو کێشوەریبەرزن، یەکێکیان لەنیوەی باکوری گەڕەستێرەکەدایە ئەوی تریشیان لە باشوری ھێڵی پشتێنەیی (الاسستواْ) دایە. کێشوەری باکوری ناوی (عەشتارتیرا) یە، بەناوی عەشتاری خواوەندی خۆشەویستی بابلیەکان و، بەقەد کێشوەری ئوستڕالیا ئەبێت. بەرزترین شاخ لەسەر ڤینوس لەم کیشوەرەدایە، وناوی (ماکسویل ماوەنتس) ە، و بەرزیەکەیی ئەگاتە ١١ کیلۆمەترلە سەر ناوەڕاستی بەرزی رووبەری ڤینوس، بەبەراوردکردنی لەگەڵ بەرزترین لوتکەی زەوی، ئەوا بەرزایی ئێفرێست کەمترە لە ٩کیلۆمەترە لە ئاست ڕووی دەریاوە. کیشوەری باشورەکەش ناوی (ئەفرۆدایت تیرا) یە، بەناوی خواوەندی خۆشەویستی یۆنانیەکانەوەیە، رووبەرێکی فراوانترئەگرێتەوە لە کیشوەری پێشوو، وبەقەد کیشوەری ئەمریکای باشور ئەبێ. و زۆرینەی ئەم کیشوەرەش لە پێچ پەناو دۆڵ پێک ھاتووە. جگەلە چاڵ، ئەتوانرێ شاخ، و کێو بە شێوەیێکی بەربڵاو ببینرێ , بەسەر گەڕەستێرە بەردینەکان، جا ڤینوسش ھێندینیشانە و دروشتمی رووکاری ناوازەی ھەیە، لەمانەش:گڕکانی ھەرگیز نەگۆری (فاڕا)(farra)یە، کەلە شێوەی کولێرەیە، و قەبارەکەی لە نێوان ٢٠ تا ٥٠کیلۆمەتر، و بەرزیەکەیشی لە ١٠٠ تا ١٠٠٠مەتر لە سەر ئاستی رووکار ئەبێت، ھەروەھا داڕێژراوەشکانەوە تیشکیەکان، کەلە ئەستێرەئەچن، بەناوی:نوڤای (novae) , ھەروەھا دروشم و نیشانە تیشکیەکان، و شکانەوە ناوەندیەکان کە لە تۆڕیجاڵجالوکە ئەچن، وبە جاڵجاڵۆ کەییەکان(arachoids)ەوە ناسراوە. ھەروەھا کۆرۆنای (coronae),کە بازنەوخوڵگەی شکانەوەیە، و ھێندی جاریش بە نزمایەتی دەوریان گیراوە. ئەمانە ھەموویان لەبنەڕەتدا دروشم و نیشانەی گڕکانین. ونزیکەی ھەموو دروشم و نیشانەکانی گەڕەستێرەی ڤینوس، بەوناوەی (جێمس ماکسوێل) ناونراوە، ھەروا ناوچەی ئەلفاوبێتا، نەبێت.