بۆ ناوەڕۆک بازبدە

نەخۆشی لیشمانیا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
لیشمانیاسیز (Leishmaniasis)
ناوەکانی تریلیشمانیۆسیس (Leishmaniosis)
برینی لیشمانیاسیزی پێستی لە دەستی گەنجێکی ئەمریکای ناوەڕاست
خوێندنەوە
تایبەتمەندینەخۆشییە گوازراوەکان
نیشانەکانبرینی پێست، تا، کەمیی خڕۆکە سوورەکانی خوێن، گەورەبوونی جگەر[٢][٣]
ھۆکارەکانمشەخۆرەکانی لایشمانیا کە لە ڕێگەی مێشوولەی لمییەوە بڵاودەبنەوە[٢]
ڕێگەگرتنتۆڕی مێشوولە (مێشوولەدان)، مێرووکوژ[٢]
ڕوودانەوە٤-١٢ ملیۆن [٤][٥]
مردنەکان٢٤,٢٠٠ (٢٠١٥)[٦]

لیشمانیاسیز (Leishmaniasis) کۆمەڵێکی بەرفراوانە لە دەرکەوتە کلینیکییەکان کە بەهۆی مشەخۆرە سەرەتاییەکانی (پڕۆتۆزۆئا - protozoa) ڕەگەزی لیشمانیا (Leishmania) لە خێزانی ترایپانۆسۆماتیدا (Trypanosomatida) دروست دەبێت. [٧] بەگشتی لە ڕێگەی پێوەدانی مێشوولەی لمی فلێبۆتۆماین (phlebotomine sandflies) لە جۆرەکانی Phlebotomus و Lutzomyia بڵاودەبێتەوە، و زۆرترین جار لە ناوچە خولگەیی و نیمچە-خولگەییەکانی ئەفریقا، ئاسیا، ئەمریکاکان، و باشووری ئەوروپادا ڕوودەدات. [٢] [٨] نەخۆشییەکە دەکرێت بە سێ شێوەی سەرەکی دەربکەوێت: پێستی (cutaneous)، پێستی-لیکاوی (mucocutaneous)، یان هەناوی (visceral). [٢] جۆری پێستی بە دروستبوونی برین لەسەر پێست دەردەکەوێت، لە کاتێکدا جۆری پێستی-لیکاوی بە برینی پێست، دەم، و لووت دەردەکەوێت. جۆری هەناوی بە برینی پێست دەست پێدەکات و دواتر بە تا، کەمیی ژمارەی خڕۆکە سوورەکانی خوێن، و گەورەبوونی سپڵ و جگەر دەردەکەوێت. [٢] [٣]

تووشبوون لە مرۆڤدا بەهۆی زیاتر لە ٢٠ جۆری لیشمانیاوە دروست دەبێت. [٨] [٢] هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە هەژاری ، بەدخۆراکی ، دارستانبڕین و شارنشینی . [٢] هەر سێ جۆرەکە دەتوانرێت لە ڕێگەی بینینی مشەخۆرەکان لەژێر مایکرۆسکۆپدا دەستنیشان بکرێن. [٢] سەرەڕای ئەوەش، نەخۆشییە هەناوییەکە دەتوانرێت لە ڕێگەی پشکنینی خوێنەوە دەستنیشان بکرێت. [٣]

لیشمانیاسیز دەکرێت تا ڕادەیەک پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی خەوتن لەژێر ئەو تۆڕانەی کە بە مێرووکوژ چارەسەر کراون. [٢] ڕێوشوێنەکانی تر بریتین لە پرژاندنی مێرووکوژ بۆ کوشتنی مێشوولەی لمی و چارەسەرکردنی خێرای کەسانی تووشبوو بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی زیاتر. [٢] ئەو چارەسەرەی کە پێویستە دیاری دەکرێت بەپێی ئەوەی نەخۆشییەکە لە کوێ تووشی کەسەکە بووە، جۆری لیشمانیاکە، و جۆری تووشبوونەکە. [٢] توێژینەوە نوێیەکان لەسەر چارەسەری لیشمانیاسیز لێکۆڵینەوە لە چارەسەرە تێکەڵاوەکان (combination therapies)، دەرمانەکانی بنەمای نانۆتەکنۆلۆژیا، و چارەسەری بەرگری (immunotherapy) دەکەن.

بۆ نەخۆشییە پێستییەکە، دەکرێت پارۆمۆمایسین (paromomycin)، فلوکۆنازۆل (fluconazole)، یان پێنتامیدین (pentamidine) کاریگەر بن. [٩]

لە ئێستادا نزیکەی ٤ بۆ ١٢ ملیۆن کەس تووشبوون [٤] [٥] لە نزیکەی ٩٨ وڵاتدا. [٣] ساڵانە نزیکەی ٢ ملیۆن حاڵەتی نوێ [٣] و لە نێوان ٢٠ بۆ ٥٠ هەزار مردن ڕوودەدەن. [٢] [١٠] نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن کەس لە ئاسیا، ئەفریقا، ئەمریکای باشوور و ناوەڕاست، و باشووری ئەوروپا لەو ناوچانە دەژین کە نەخۆشییەکەی تێدا باوە. [٣] [١١] ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) داشکاندنی لە هەندێک دەرمان بەدەستهێناوە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییەکە. [٣] وەک نەخۆشییەکی خولگەییی فەرامۆشکراو (neglected tropical disease) پۆلێن دەکرێت. [١٢] نەخۆشییەکە دەکرێت لە ژمارەیەک ئاژەڵی تریشدا ڕووبدات، لەوانە سەگ و قرتێنەرەکان (rodents). [٢]

نیشانە و کۆنیشانەکان

[دەستکاری]
برینی پێست لە لیشمانیاسیز

نیشانەکانی لیشمانیاسیز بریتین لە برینی پێست کە هەفتەکان بۆ مانگەکان دوای پێوەدانی مێشوولەی لمیی تووشبوو دەردەکەون.

لیشمانیاسیز دەکرێت بەسەر ئەم جۆرانەی خوارەوەدا دابەش بکرێت: [١٣]

  • لیشمانیاسیزی پێستی (Cutaneous leishmaniasis): باوترین جۆرە، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی برینێکی کراوە لە شوێنی هەر پێوەدانێک، کە لە ماوەی چەند مانگێک بۆ ساڵ و نیوێکدا چاک دەبێتەوە، و جێماوەیەکی (لەکەیەکی) ناخۆش بەجێدەهێڵێت. [٢] [٣]
    • لیشمانیاسیزی پێستیی بڵاو (Diffuse cutaneous leishmaniasis): دەبێتە هۆی دەرکەوتنی برینی بەربڵاوی پێست کە لە نەخۆشیی گەڕی (leprosy) دەچێت، و لەوانەیە بەخۆی چاک نەبێتەوە. [٣]
  • لیشمانیاسیزی پێستی-لیکاوی (Mucocutaneous leishmaniasis): دەبێتە هۆی دروستبوونی برین لە پێست و ناوپۆشی لینجەپەردەدا، کە زیانەکە بەشێوەیەکی سەرەکی بەر لووت و دەم دەکەوێت. [٢] [٣]
  • لیشمانیاسیزی هەناوی یان کالا-ئازار (Visceral leishmaniasis یان kala-azar - 'تای ڕەش'): سەختترین جۆرە و بەگشتی ئەگەر چارەسەر نەکرێت کوشندەیە. [٢] دەرەنجامەکانی تر، کە دەکرێت چەند مانگێک بۆ چەند ساڵێک دوای تووشبوون دەربکەون، بریتین لە تا، زیانگەیشتن بە سپڵ و جگەر، و کەمخوێنی [٢]

هۆکار

[دەستکاری]
سووڕی ژیانی لیشمانیا

لیشمانیاسیز لە ڕێگەی پێوەدانی مێشوولەی لمی فلێبۆتۆماینی مێینەی تووشبووەوە دەگوازرێتەوە [٢] کە دەتوانێت پڕۆتۆزۆئای لیشمانیا بگوێزێتەوە. [٢] مێشوولەی لمییەکان قۆناغە تووشکەرەکە، کە بریتییە لە (metacyclic promastigotes)، لە کاتی مژینی خوێندا دەردەدەنە ناو جەستەوە. ئەم پڕۆماستیگۆتانە لە ناو برینی پێوەدانەکەدا لەلایەن مەکرۆفایجەکانەوە (macrophages) دەقووتدرێن (phagocytized)، و دەگۆڕێن بۆ ئەماستیگۆت (amastigotes). ئەماستیگۆتەکان لە ناو خانە تووشبووەکاندا زۆردەبن و کاریگەری لەسەر شانە جیاوازەکان دادەنێن، کە ئەمەش بەشێکی پشت دەبەستێت بە خانەخوێیەکە، و بەشێکی تریش بەوەی کە کام جۆری لیشمانیا لە تووشبوونەکەدا هەیە. ئەم تایبەتمەندییە جیاوازانەی شانەکان دەبنە هۆی دروستبوونی دەرکەوتە کلینیکییە جیاوازەکانی جۆرەکانی لیشمانیاسیز. مێشوولەی لمییەکان لە کاتی مژینی خوێن لە خانەخوێیە تووشبووەکاندا تووش دەبن کاتێک ئەو مەکرۆفایجانە هەڵدەمژن کە بە ئەماستیگۆت تووشبوون. لە ناوەڕاستی ڕیخۆڵەی مێشوولەی لمییەکەدا، مشەخۆرەکان دەگۆڕێن بۆ پڕۆماستیگۆت، کە زۆردەبن، دەگۆڕێن بۆ مێتاچەرخی پڕۆماستیگۆت (metacyclic promastigotes)، و کۆچ دەکەن بۆ خورتووم (proboscis).

جینۆمی سێ جۆری لیشمانیا (L. major, L. infantum, و L. braziliensis) زنجیرەبەندی کراون، و ئەمەش زانیارییەکی زۆری سەبارەت بە بایۆلۆژیای مشەخۆرەکە دابین کردووە. بۆ نموونە، لە لیشمانیادا، تێگەیشتوون کە ئەو جینانەی کۆد بۆ پرۆتین دەکەن وەکو یەکەی گەورەی پۆلیسیسټرۆنیک (polycistronic) بە شێوازی سەر-بۆ-سەر یان کلک-بۆ-کلک ڕێکخراون؛ ئەنزیمی (RNA polymerase II) پەیامە پۆلیسیسټرۆنیکە درێژەکان لە غیابی پڕۆمۆتەرەکانی (RNA pol II)ی دیاریکراودا کۆپی دەکات، و لیشمانیا تایبەتمەندییەکی ناوازەی هەیە سەبارەت بە ڕێکخستنی دەربڕینی جینەکان لە وەڵامی گۆڕانکارییەکانی ژینگەدا. زانیارییە نوێیەکانی ئەم لێکۆڵینەوانە لەوانەیە یارمەتیدەر بن لە دەستنیشانکردنی ئامانجی نوێ بۆ ئەو دەرمانانەی کە بەپەلە پێویستن و یارمەتیدەر بن لە پەرەپێدانی ڤاکسینەکان. [١٤]

گوێزەرەوە

[دەستکاری]

هەرچەندە زۆربەی سەرچاوە زانستییەکان تەنها ئاماژە بە یەک ڕەگەز دەکەن کە لیشمانیا دەگوازێتەوە بۆ مرۆڤ (Lutzomyia) لە جیهانی نوێدا (ئەمریکاکان)، بەڵام لێکۆڵینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن گالاتی پێشنیاری پۆلێنکردنێکی نوێی بۆ مێشوولەی لمییەکانی جیهانی نوێ کرد، کە تێیدا چەندین ژێر-ڕەگەزی بەرزکردەوە بۆ ئاستی ڕەگەز. لە ناوچەکانی تری جیهاندا، ڕەگەزی Phlebotomus وەک گواستەرەوەی لیشمانیاسیز هەژمار دەکرێت. [١٤]

سەرچاوە ئاژەڵییەکان

[دەستکاری]

هەندێک حاڵەتی تووشبوونی ئاژەڵە نائادەمییەکان بەو جۆرانەی لیشمانیا کە مرۆڤ تووش دەکەن، بینراون. لە لێکۆڵینەوەیەکدا، L. major لە دوانزە نموونە لە کۆی نەوەد و یەک نموونەی پیسایی گۆریلای کێویی دەشتی ڕۆژئاوا دەستنیشان کرا [١٥] و لە لێکۆڵینەوەیەکدا لەسەر پەنجا و دوو ئاژەڵی سەرەتایی (non-human primates) کە لە باخچەی ئاژەڵان لە ناوچەیەکی باوی لیشمانیاسیزدا دیل کرابوون، دەرکەوت کە هەشتیان (هەر سێ شەمپانزییەکە، سێ مەیموونی شێری زێڕین، یەک مەیموونی کاپوچینی قژدار، و یەک تالاپۆینی ئەنگۆلی)، تووشی L. infantum بوون و توانای تووشکردنی مێشوولەی لمییەکانی جۆری Lutzomyia longipalpis یان هەیە، هەرچەندە "باری مشەخۆرەکە لەناو مێشوولە لمییە تووشبووەکاندا کە لەم لێکۆڵینەوەیەدا بینران بە کەم هەژمار کرا". [١٦]

زیندەوەرەکان

[دەستکاری]

نەخۆشییە هەناوییەکە بەزۆری بەهۆی Leishmania donovani، L. infantum، یان L. chagasi یەوە دروست دەبێت، [٣] بەڵام هەندێک جار ئەم جۆرانە دەکرێت ببنە هۆی جۆرەکانی تری نەخۆشییەکە. [٣] جۆرە پێستییەکەی نەخۆشییەکە بەهۆی زیاتر لە ١٥ جۆری لیشمانیاوە دروست دەبێت. [٣]

هۆکارەکانی مەترسی

[دەستکاری]

هۆکارەکانی مەترسی بریتین لە بەدخۆراکی، لەناوبردنی دارستانەکان، کەمیی پاکوخاوێنی، لاوازبوونی سیستەمی بەرگری، و فراوانبوونی شارەکان. [٢]

  • بارودۆخی کۆمەڵایەتی-ئابووری: بارودۆخی خراپی ژیان وەک قەرەباڵغی زۆری خانووەکان و کەمیی پاکوخاوێنی پەیوەندییان هەیە بە زیادبوونی بەرکەوتنی مرۆڤ بە مێشوولەی لمی. خراپیی بەڕێوەبردنی پاشماوەکان و ئاوەڕۆی کراوە ژینگەیەکی نموونەیی بۆ زۆربوونی مێشوولەی لمی لە ناوچە لادێییەکان و ناوچە شارییە کەم‌داهاتەکاندا دروست دەکەن. سنوورداربوونی دەستڕاگەیشتن بە چاودێریی تەندروستی دەتوانێت دەستنیشانکردن و چارەسەرکردن دوابخات، کە ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی دەرەنجامی سەختتری نەخۆشییەکە. کەسانی هەژار لەوانەیە ڕووبەڕووی بەربەستی دارایی ببنەوە بۆ چارەسەر، کە ئەمەش مەترسیی نەخۆشییە سەختەکان زیاد دەکات. [١٧]
  • بەدخۆراکی: کەمیی پرۆتین، ئاسن، ڤیتامین ئەی، و زینگ سیستەمی بەرگری لاواز دەکەن، کە ئەمەش ڕووبەڕووبوونەوەی تووشبوونی لیشمانیا قورستر دەکات. ئەمە مەترسیی تووشبوون بە هەردوو جۆری پێستی و هەناویی لیشمانیاسیز زیاد دەکات، و دەبێتە هۆی نەخۆشیی سەختتر و دەرەنجامی خراپی چارەسەر. [١٨]
  • جووڵەی دانیشتووان: کۆچکردن و ئاوارەبوون بەهۆی ململانێ، قەیرانی ئابووری، یان گۆڕانکارییە ژینگەییەکان بەشدارن لە بڵاوبوونەوەی لیشمانیاسیز، بەتایبەتی کاتێک کەسانی بێ‌بەرگری دەچنە ناوچە باوەکانەوە (endemic areas). پەنابەران و کرێکارە کشتوکاڵییە وەرزییەکان لە مەترسییەکی زیاتردان بەهۆی سنوورداربوونی دەستڕاگەیشتنیان بە ڕێوشوێنەکانی کۆنترۆڵکردنی گواستەرەوەکان. چالاکیی مرۆڤ لەو زەویانەی پێشتر بێ‌نیشتەجێ بوون لەوانەیە بەرکەوتن بە مێشوولەی لمیی تووشبوو و ئاژەڵە کێوییەکان (وەک سەرچاوەی نەخۆشییەکە) زیاد بکات. [١٩]
  • ژینگە و گۆڕانی کەشوهەوا: گۆڕانکارییەکانی پلەی گەرمی، شێ، و بارانبارین کاریگەرییان لەسەر دانیشتووانی مێشوولەی لمی هەیە. بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی پەیوەست کراوە بە ڕێژەی زیاتری مانەوە و زۆربوونی مێشوولەی لمی، کە ڕێگە دەدات نەخۆشییەکە بۆ ناوچە بەرزترەکان و ئەو ناوچانەی پێشتر پارێزراو بوون بڵاوببێتەوە، وەک باشووری ئەوروپا و ئەمریکای باکوور. لەناوبردنی دارستانەکان، بەشاربوون، و دروستکردنی بەنداوەکان ژینگەی مێشوولەی لمی تێکدەدەن، و خاڵی گەرمی نوێی گواستنەوە دروست دەکەن و مەترسیی سەرهەڵدانی نەخۆشییەکە زیاد دەکەن. [٢٠]

دەستنیشانکردن

[دەستکاری]
نموونەی مۆخی ئێسک: لیشمانیاسیزی هەناوی

لیشمانیاسیز لە تاقیگەی خوێنزانیدا (hematology laboratory) لە ڕێگەی بینینی ڕاستەوخۆی ئەماستیگۆتەکانەوە (تەنۆلکەکانی لایشمان-دۆنۆڤان) دەستنیشان دەکرێت. ئامادەکراوەکانی توێژاڵی ناوەڕاستی (Buffy-coat) خوێنی دەوروبەر یان هەڵمژراوەکانی مۆخ، سپڵ، گرێ لیمفاوییەکان، یان برینەکانی پێست دەبێت لەسەر سلایدێک بڵاوبکرێنەوە بۆ دروستکردنی لێشاوێکی تەنک و بە بۆیەی لایشمان یان بۆیەی گیمسا (pH 7.2) بۆ ماوەی ٢٠ خولەک بۆیە بکرێن. ئەماستیگۆتەکان لەناو مۆنۆسایتەکانی خوێن و سپڵدا دەبینرێن، یان بە دەگمەنتر، لەناو نیوترۆفیلە سووڕاوەکان و مەکرۆفایجەکانی شانە هەڵمژراوەکاندا دەبینرێن. ئەوان تەنۆلکەی بچووک و خڕن بە تیرەی ٢-٤ مایکرۆمەتر کە سایتۆپلازمێکی ناڕوون، ناوکێک، و کاینێتۆپلاستێکی بچووکی شێوە-چیلکەییان هەیە. هەندێک جار، ئەماستیگۆتەکان لەوانەیە بە ئازادی لە نێوان خانەکاندا ببینرێن. [٢١] بەڵام، وەرگرتنی نموونەی شانەکان زۆرجار بۆ نەخۆشەکە بەئازارە و دەستنیشانکردنی خانە تووشبووەکانیش دەکرێت قورس بێت. بۆیە، ڕێگەی تری ناڕاستەوخۆی بەرگریزانی (immunological) بۆ دەستنیشانکردن پەرەیان پێدراوە، لەوانە (enzyme-linked immunosorbent assay)، ستیکە پێچراوەکان بە ئەنتیجین، و پشکنینی ڕاستەوخۆی کۆبوونەوە (direct agglutination test). هەرچەندە ئەم پشکنینانە بە ئاسانی بەردەستن، بەڵام پشکنینی دەستنیشانکردنی ستاندارد نین بەهۆی کەمیی هەستیاری و تایبەتمەندێتییان. [ژێدەر پێویستە]

چەندین پشکنینی جیاوازی کارلێکی زنجیرەییی پۆلیمەرەیز (PCR) بەردەستن بۆ دەستنیشانکردنی دی ئێن ئەی (DNA)ی لیشمانیا. [٣] بەم پشکنینە، لە کۆتاییدا ڕێکارێکی دەستنیشانکردنی تایبەت و هەستیار بەردەستە. هەستیارترین پشکنینەکانی PCR دی ئێن ئەی (DNA)ی مینی بازنەییی کاینێتۆپلاست (minicircle kinetoplast)ی ناو مشەخۆرەکە بەکاردەهێنرێت. دی ئێن ئەی کاینێتۆپلاست زنجیرەکانی تێدایە بۆ پرۆتینەکانی مایتۆکۆندریال لە ماکسی بازنەکانیدا (نزیکەی ٢٥-٥٠ بۆ هەر مشەخۆرێک)، و RNAی ڕێنماییکەر لە مینی بازنەکانی (نزیکەی ١٠,٠٠٠ بۆ هەر مشەخۆرێک)ی کاینێتۆپلاستەکەدا هەیە. بەم ڕێگە تایبەتە، مرۆڤ هێشتا دەتوانێت لیشمانیا دەستنیشان بکات تەنانەت لەگەڵ بارێکی زۆر کەمی مشەخۆرەکەشدا. کاتێک پێویست بە دەستنیشانکردنی جۆرێکی دیاریکراوی لیشمانیا دەکات، نەک تەنها دۆزینەوەی، ڕێگاکانی تری PCR باشتر بوون. [٢٢]

زۆربەی جۆرەکانی نەخۆشییەکە تەنها لە ئاژەڵە نائادەمییەکانەوە دەگوازرێنەوە، بەڵام هەندێکیان دەکرێت لە نێوان مرۆڤەکاندا بڵاوببنەوە. تووشبوون لە مرۆڤدا بەهۆی نزیکەی ٢١ جۆر لەو ٣٠ جۆرەوە دروست دەبێت کە شیردەرەکان تووش دەکەن؛ [٢٣] جۆرە جیاوازەکان وەک یەک دەردەکەون، بەڵام دەکرێت لەیەکتر جیابکرێنەوە لە ڕێگەی شیکاریی ئایزۆئەنزیم، شیکاریی زنجیرەی DNA، یان دژەتەنە مۆنۆکلۆناڵەکانەوە (monoclonal antibodies).

خۆپاراستن

[دەستکاری]

خۆپاراستن لە لیشمانیاسیز تیشک دەخاتە سەر کەمکردنەوەی ڕێژەی پێوەدانی مێشوولەی لمی و چارەسەرکردنی حاڵەتەکانی مرۆڤ بۆ ئەو مشەخۆرانەی کە بە پلەی یەکەم هی مرۆڤن وەکو Leishmania donovani و [٢٤] Leishmania tropica، هەرچەندە ئەم جۆرەی دواییان سەرچاوەیەکی (ئەمبارێکی) گرنگی لە کەروێشکی بەردیندا (rock hyraxes) هەیە لە ئیسرائیل و لەوانەشە لە عەرەبستانی سعودیەدا بیبێت. [٢٥] [٢٦] :26چارەسەرکردنی ڕزگاربووانی لیشمانیاسیزی هەناوی کە برینی پێستیان بۆ دروست دەبێت کە پێدەچێت تووشکەر بێت و پەیوەندی بە لیشمانیاسیزی پێستیی پاش کالا-ئازارەوە (post-kala azar dermal leishmaniasis) هەیە، دەتوانێت ڕێگری لە گواستنەوەی زیاتر بکات. [٢٧] بەڵام، هەندێک جۆری لیشمانیا دەکرێت ئاژەڵی-مرۆیی (zoonotic) بن، وەک Leishmania infantum، کە هۆکارێکی گرنگی لیشمانیاسیزی هەناوییە لە ئەمریکاکان و ناوچەی دەریای ناوەڕاست کە هەم سەگ و هەم مرۆڤ تووش دەکات. [٢٨] [٢٩] جۆرەکانی تر بەدوای سووڕی دارستانیدا دەڕۆن، لەگەڵ سەرچاوەی ئاژەڵی کێوی هەمەچەشن وەک کرتێنەرەکان، ئارامادیلۆ، یان تەمەڵەکان (sloths). [٣٠] بەم پێیە، ستراتیژییەکانی خۆپاراستن پشت دەبەستن بە جۆرە سەرەکییەکەی لیشمانیا و مێشوولەی لمی و ئەو سووڕانەی گواستنەوە کە لەسەر ئاستی ناوچەیی نێوەندگیریی دەکەن.

خۆپاراستنی کەسی

[دەستکاری]
  • بەکارهێنانی دژەمێروو (مێروودەرکەر) لەسەر پێستی ڕووت و لەژێر کۆتایی قۆڵ و قاچی پانتۆڵدا. پەیڕەوی ڕێنماییەکانی سەر لێبڵی دژەمێرووەکە بکە. کاریگەرترین دژەمێرووەکان بەگشتی ئەوانەن کە ماددەی کیمیایی DEET (N,N-diethylmetatoluamide) یان تێدایە [٣١]
  • لیشمانیاسیز دەکرێت تا ڕادەیەک پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی بەکارهێنانی ئەو تۆڕانەی کە بە مێرووکوژ یان دژەمێروو چارەسەر کراون لە کاتی خەوتندا. [٣٢] بۆ دابینکردنی پاراستنێکی باش لە مێشوولەی لمی، تۆڕی قەبارە وردی ٠.٦ ملم یان کەمتر پێویستە، بەڵام تۆڕی مێشوولە بە قەبارەی ١.٢ ملم تەنها کەمکردنەوەیەکی سنووردار لە ژمارەی پێوەدانی مێشوولەی لمی دابین دەکات. [٣٣] تۆڕە قەبارە وردترەکان خاڵی نەرێنییان ئەوەیە کە تێچوویان زیاترە و سووڕی هەوا کەم دەکەنەوە کە ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی گەرمبوونی زۆر. زۆربەی هێرشەکانی مێشوولەی لمی فلێبۆتۆماین لە کاتی خۆرئاوابووندا ڕوودەدەن نەک لە شەودا، بۆیە لەوانەیە بەسوود بێت کە تۆڕ بەسەر دەرگا و پەنجەرەکاندا بدرێت یان دژەمێروو بەکاربهێنرێت. [٣٤]
  • بەکارهێنانی ملییەی سەگ (ئەستۆکە) کە بە مێرووکوژ چارەسەر کرابێت و چارەسەرکردن یان لەناوبردنی سەگە تووشبووەکان. [ژێدەر پێویستە]
  • پرژاندنی ماڵ و ئاژەڵخانەکان بە مێرووکوژ.[٣٥]
  • خۆپاراستن و کۆنترۆڵکردنی لیشمانیاسیز پێویستی بە نزیکبوونەوەیەکی فرەلایەن هەیە. پرژاندنی مێرووکوژ، تۆڕی چارەسەرکراو، و بەڕێوەبردنی حاڵەتەکان ستراتیژییەکی باون کە بەکاردەهێنرێن، لە کاتێکدا نزیکبوونەوەی زیاتر بۆ کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت.

کۆنترۆڵکردنی گوێزەرەوەکان

[دەستکاری]
  • نزیکبوونەوەی بەڕێوەبردنی یەکخراوی گواستەرەوەکان (IVM) کلیلێکە بۆ کەمکردنەوەی دانیشتووانی مێشوولەی لمی. هەندێک لە نوێترین ستراتیژییەکان بریتین لە:
  • توێژینەوە بەردەوامە بۆ گۆڕینی بۆماوەیی مێشوولەی لمی بۆ کەمکردنەوەی توانایان بۆ گواستنەوەی مشەخۆرەکانی لیشمانیا. [٣٦]
  • تەڵەی شەکری ژەهراوی سەرنجڕاکێش (ATSBs) مێشوولە لمییەکان ڕادەکێشێت و دەیانکوژێت کە لە شەکری ڕووەکەکان دەخۆن. [٣٧]
  • دژەمێرووی بۆشایی (Spatial repellents) و بۆیەی مێرووکوژ بەربەستی درێژخایەن دروست دەکەن لە دژی مێشوولەی لمی. [٣٧]

کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە

[دەستکاری]
  • ڕێوشوێنەکانی کۆنترۆڵکردنی سەگ: سەگی ماڵی سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ Leishmania infantum لەو ناوچانەی کە لیشمانیاسیزی هەناوییان تێدا باوە. لەجیاتی لەناوبردنی بەرفراوانی سەگ، کە سەلمێنراوە بێکاریگەر و جێگەی مشتومڕە، ملییەی سەگ (ئەستۆکە) کە بە دێلتامیسڕین (deltamethrin) چارەسەر کراوە وەک جێگرەوەیەکی سەلامەتتر و کاریگەرتر ناسێنراوە. [٣٨]
  • سەرچاوەکانی ئاژەڵی کێوی: کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکانی ئاژەڵی کێوی وەک کرتێنەرەکان، توورەکەدارەکان (marsupials)، تەمەڵەکان (sloths)، و ئارامادیلۆکان زۆر قورسترە بەهۆی نیگەرانییەکانی پەیوەست بە پاراستنی ژینگە. [٢٩]
  • کوتان: ڤاکسینی سەگ پەرەی پێدراوە و ئێستا لە هەندێک ناوچە بەکاردەهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی گواستنەوە. لەکاتێکدا، تا ساڵی ٢٠٢٦، هیچ ڤاکسینێکی مرۆیی کە بە تەواوی پەسەند کرابێت بەردەست نییە، بەڵام قۆناغی یەکەمی تاقیکردنەوە کلینیکییەکان بۆ یەکەمین ڤاکسینی لیشمانیاسیز خەریکە دەست پێدەکات. ئەم ڤاکسینە نوێیە تەکنەلۆژیای دەستکاریکردنی جینی CRISPR بەکاردەهێنێت، و بڕیارە تاقیکردنەوەکان لە کینیا، بەڕازیل و هەروەها لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوە بچن. [٣٩]

چارەسەر

[دەستکاری]
پارۆمۆمایسین (Paromomycin) چارەسەرێکی هەرزان و کاریگەرە بۆ لیشمانیاسیز.

چارەسەرەکە دیاری دەکرێت بەپێی ئەوەی نەخۆشییەکە لە کوێ تووشی کەسەکە بووە، جۆری لیشمانیاکە، و جۆری تووشبوونەکە. [٢] بۆ لیشمانیاسیزی هەناوی لە هیندستان، ئەمریکای باشوور، و دەریای ناوەڕاست، ئامفۆتێریسین بی-ی لایپۆسۆماڵ (liposomal amphotericin B) چارەسەری پێشنیارکراوە و زۆرجار وەک یەک ژەم بەکاردەهێنرێت. [٣] [٤٠] ڕێژەی چاکبوونەوە بە یەک ژەم لە ئامفۆتێریسین بی بە ٩٥٪ ڕاپۆرت کراوە. [٣] لە هیندستان، نزیکەی هەموو تووشبوونەکان بەرگرییان هەیە دژی دژە-ئەنتیمۆنییە پێنج-گێردەکان (pentavalent antimonials). [٣] لە ئەفریقا، بە تایبەت لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا، تێکەڵەیەک لە میلتێفۆسین (Miltefosine) و پارۆمۆمایسین (paromomycin), [٤٠] بەڵام ئەمانە دەتوانن کاریگەری لاوەکی بەرچاویان هەبێت. [٣] میلتێفۆسین، کە دەرمانێکی دەمەکییە، کاریگەرە بۆ هەردوو جۆری لیشمانیاسیزی هەناوی و پێستی. [٤١] کاریگەرییە لاوەکییەکانی بەگشتی سووکن، هەرچەندە دەکرێت ببێتە هۆی تێکچوونی زگماکی ئەگەر لە ماوەی سێ مانگی پێش سکپڕبووندا وەربگیرێت. [٣] [٤١] پێناچێت بۆ L. major یان L. braziliensis کاریگەر بێت. [٩] ترایفلورالین (Trifluralin)، کە دەرمانێکی قڕکەری گژوگیایە، سەلمێنراوە کە چارەسەرێکی کاریگەرە لە شێوەی مەرهەمدا، بەبێ کاریگەریی لاوەکیی شیکردنەوەی خوێن (hemolytic) یان ژەهراویبوونی خانەکان. [٤٢]

توێژینەوە نوێیەکان لەسەر چارەسەری لیشمانیاسیز لێکۆڵینەوە لە چارەسەرە تێکەڵاوەکان، دەرمانەکانی بنەمای نانۆتەکنۆلۆژیا، و چارەسەری بەرگری دەکەن. چارەسەرە تێکەڵاوەکانی وەک ئامفۆتێریسین بی-ی لایپۆسۆماڵ (L-AmB) لەگەڵ میلتێفۆسین یان پارۆمۆمایسین، ڕێژەی چاکبوونەوەی بەرزیان پیشانداوە بۆ لیشمانیاسیزی هەناوی لە هەمان کاتدا کاتی چارەسەر و کاریگەرییە لاوەکییەکانیش کەم دەکەنەوە. [٤٠] ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی (WHO) چارەسەری تێکەڵاوی بنەما-میلتێفۆسین پێشنیار دەکات بۆ حاڵەتە دیاریکراوەکانی لیشمانیاسیزی هەناوی. [٤٠] چارەسەرەکان لەسەر بنەمای نانۆتەکنۆلۆژیا، لەوانە نانۆتەنۆلکەکانی چەوری و کانزایی، گەیاندنی دەرمان باشتر دەکەن لە ڕێگەی ئامانجگرتنی مشەخۆرەکان بە شێوەیەکی وردتر و کەمکردنەوەی ژەهراویبوون. [٤٠] چارەسەرەکانی هەموارکەری بەرگری، وەکو ئینتەرفیرۆن-گاما (IFN-γ)، لەژێر لێکۆڵینەوەدان بۆ توانایان لە بەهێزکردنی وەڵامدانەوەی بەرگری دژی تووشبوونی لیشمانیا. [٤٠]

بەڵگەکان سەبارەت بە چارەسەری لیشمانیاسیزی پێستی لاوازن. [٤٣] چەندین چارەسەری سەروپێستی (topical) دەکرێت بۆ لیشمانیاسیزی پێستی بەکاربهێنرێن. ئەوەی کام چارەسەر کاریگەرە پشت دەبەستێت بە جۆرەکە، و پارۆمۆمایسینی سەروپێستی کاریگەرە بۆ L. major، L. tropica، L. mexicana، L. panamensis، و L. braziliensis. [٤٤] پێنتامیدین کاریگەرە بۆ L. guyanensis. [٤٥] پێدەچێت فلوکۆنازۆل یان ئیتراکۆنازۆل (itraconazole)ی دەمەکی کاریگەر بن لە حاڵەتی L. major و L. tropica. [٤٦][٤٧] تا ساڵی ٢٠١٥ بەڵگەی سنووردار هەیە بۆ پشتیوانیکردن لە بەکارهێنانی چارەسەری گەرمی لە لیشمانیاسیزی پێستیدا. [٤٨]

تا ساڵی ٢٠١٨، هیچ توێژینەوەیەک کاریگەریی تەواوکەرە خۆراکییە دەمەکییەکانی دیاری نەکردووە لەسەر لیشمانیاسیزی هەناوی کە بە دەرمانی دژە-لیشمانیا چارەسەر دەکرێت. [٤٩] لەبەر ئەم هۆکارە، نەزانراوە ئایا تەواوکەرە خۆراکییەکان بێکاریگەرن (یان کاریگەرن). [٤٩] توێژینەوەی زیاتر لەوانە تاقیکردنەوەی کۆنترۆڵکراوی هەڕەمەکیی کوالێتی بەرز (randomized controlled trials) پێویستن بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا تەواوکەرەکان بەسوودن، و ئەگەر وایە، بە چ ژەمێک، بۆ یارمەتیدانی ئەو کەسانەی کە نەخۆشیی هەناوی لیشمانیایان (VL) هەیە و خەریکی چارەسەرن بە دەرمانی دژە-لیشمانیا. [٤٩]

پەیمانگای تەندروستی وەن وۆرلد دەرمانی پارۆمۆمایسین بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی لیشمانیا ناساندەوە، ئەنجامەکانی بووە هۆی پەسەندکردنی وەک دەرمانی هەتیو . هەروەها دەستپێشخەری دەرمان بۆ نەخۆشییە پشتگوێخراوەکان چالاکانە ئاسانکاری دەکات بۆ گەڕان بەدوای چارەسەرە نوێیەکان. چارەسەرێک بە پارۆمۆمایسین نزیکەی ١٠ دۆلاری ئەمریکی تێدەچێت. ئەو دەرمانە لە سەرەتادا لە ساڵانی ١٩٥٠دا ناسێندرابوو بەڵام وازی لێهێنرابوو، چونکە قازانجی نابێت، چونکە نەخۆشییەکە زیاتر تووشی خەڵکی هەژار دەبێت. [٥٠] حکومەتی هیندستان لە ساڵی ٢٠٠٦دا بە فەرمی فرۆشتن و بەکارهێنانی پارۆمۆمایسینی پەسەند کرد، کە ئەمەش هەنگاوێکی گەورە بوو بۆ دابینکردنی چارەسەرێکی کاریگەر و کەم-تێچوو بۆ نەخۆشەکان. [٥١]

تا ساڵی ٢٠١٢ ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بە سەرکەوتوویی دانوستانی لەگەڵ بەرهەمهێنەران کردبوو بۆ بەدەستهێنانی تێچوویەکی کەمتر بۆ ئامفۆتێریسین بی-ی لایپۆسۆماڵ، بۆ ١٨ دۆلاری ئەمریکی بۆ هەر شووشەیەک، بەڵام چەندین شووشە پێویستن بۆ چارەسەر و دەبێت لە پلەی گەرمیی جێگیر و فێنکدا بهێڵرێتەوە. [٣]

پەتاناسی

[دەستکاری]
لیشمانیاسیزی پێستی لە باکووری ئەفریقا؛ Leishmania infantum = سەوز، Leishmania major = شین، Leishmania tropica = سوور [٥٢]
ساڵانی ژیانی لەدەستچوو بەهۆی کەمئەندامییەوە (DALY) بۆ لیشمانیاسیز بۆ هەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتوویەک
██ داتا نییە ██ کەمتر لە 20 ██ 20–30 ██ 30–40 ██ 40–50 ██ 50–60 ██ 60–70 ██ 70–80 ██ 80–100 ██ 100–120 ██ 120–150 ██ 150–200 ██ زیاتر لە 200

لە کۆی ٢٠٠ وڵات و ناوچە کە ڕاپۆرت دەدەن بە WHO، ٩٩ وڵات و ناوچە تا ساڵی ٢٠٢٤ لیشمانیاسیزیان تێدا باوە (endemic). [٥٣] ئەو ژینگەیەی کە لیشمانیاسیزی تێدا دەدۆزرێتەوە لە دارستانە باراناوییەکانی ئەمریکای ناوەڕاست و باشوورەوە دەستپێدەکات تا دەگاتە بیابانەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بەپێی ئامارەکان نزیکەی ١٢ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهاندا تووش دەکات. [٥٤] ساڵانە بە مەزەندە لیشمانیاسیز تووشی ٧٠٠,٠٠٠ بۆ ١ ملیۆن کەسی نوێ دەبێت، و زیاتر لە ملیارێک کەس لەو ناوچانە دەژین کە نەخۆشییەکەی تێدا باوە و مەترسیی تووشبوونیان لەسەرە. [٥٥] لیشمانیاسیزی هەناوی جۆرێکی کوشندەیە کە ئەگەری سەرهەڵدانی هەیە، و ساڵانە ٥٠,٠٠٠ بۆ ٩٠,٠٠٠ حاڵەت لە سەرانسەری جیهاندا دروست دەکات. بەڵام تەنها ٢٥-٤٥٪ بۆ WHO ڕاپۆرت دەکرێن. [٥٥] لیشمانیاسیزی پێستی باوترین جۆرە و ساڵانە ٦٠٠,٠٠٠ بۆ ١ ملیۆن حاڵەتی نوێی هەیە بەڵام تەنها ٢٠٠,٠٠٠ بە فەرمی ڕاپۆرت دەکرێن. [٥٥] زۆرترین جار لە ئەفغانستان، جەزائیر، بەڕازیل، کۆڵۆمبیا، و ئێران باوە. لیشمانیاسیزی پێستی-لیکاوی دەگمەنترە و زیاتر لە ٩٠٪ی حاڵەتەکان لە بۆلیڤیا، بەڕازیل، و پیرۆ ڕوودەدەن. [٥٥] فۆڕمی ناوپۆشی زیاتر لە بەنگلادیش، بەرازیل، ئەسیوپیا، هیندستان و سودان باو دەبێت. [٢] جۆرە هەناوییەکە لە بەنگلادیش، بەڕازیل، ئیثیۆپیا، هیندستان، و سودان باوترینە.[2] بەپێی نوێترین ڕاپۆرتی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٢٥، نزیکەی ٨٥٪ی کۆی حاڵەتەکانی لیشمانیاسیزی هەناوی لە حەوت وڵاتدا تۆمارکراون: بەڕازیل، ئیثیۆپیا، هیندستان، کینیا، سۆماڵ، باشووری سودان و سودان. [٥٦] تا ساڵی ٢٠١٠، بووە هۆی نزیکەی ٥٢,٠٠0 مردن، کە دابەزیوە لە ٨٧,٠٠٠ لە ساڵی ١٩٩٠دا. [١٠]

لیشمانیاسیز لە زۆربەی بەشەکانی ئەمریکاکان لە باکووری ئەرجەنتینەوە تا باشووری تێکساس دەدۆزرێتەوە، هەرچەندە لە ئۆرۆگوای یان چیلیدا نییە، و لەم دواییانەدا دەرکەوتووە کە خەریکە بڵاودەبێتەوە بۆ باکووری تێکساس و ئۆکلاهۆما، [٥٧] [٥٨] و فراوانبوونی زیاتر بەرەو باکوور لەوانەیە بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواوە ئاسانتر ببێت چونکە ژینگەی زیاتر گونجاو دەبێت بۆ جۆرەکانی گواستەرەوە و سەرچاوەی لیشمانیاسیز. [٥٩] لیشمانیاسیز لە ئەمریکای لاتین هەروەها بە پاپالۆمۆیۆ (papalomoyo)، پاپا لۆ مۆیۆ (papa lo moyo)، ئولسێرا دی لۆس چیکلێرۆس (úlcera de los chicleros)، و چیکلێرا (chiclera) دەناسرێت. [٦٠] لە ساڵی ٢٠٠٤دا، بە مەزەندە ٣,٤٠٠ سەرباز لە سوپای کۆڵۆمبیا، کە لە دارستانەکانی نزیک باشووری وڵاتەکەدا کاریان دەکرد (بەتایبەتی لە دەوروبەری پارێزگاکانی مێتا و گواڤیارە)، تووشی لیشمانیاسیز بوون. دەوترێت، یەکێک لە هۆکارە بەشدارەکان ئەوە بووە کە زۆرێک لە سەربازە تووشبووەکان ئەو دژەمێرووەیان بەکارنەهێناوە کە بە فەرمی پێیان دراوە بەهۆی بۆنە بێزارکەرەکەیەوە. نزیکەی ١٣,٠٠٠ حاڵەتی نەخۆشییەکە لە تەواوی کۆڵۆمبیادا بە درێژایی ساڵی ٢٠٠٤ تۆمارکران، و نزیکەی ٣٦٠ حاڵەتی نوێی نەخۆشییەکە لە نێو سەربازەکاندا لە مانگی شوباتی ٢٠٠٥دا ڕاپۆرت کرابوون. [٦١]

نەخۆشییەکە لە زۆربەی ناوچەکانی ئاسیا و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەدۆزرێتەوە. لە ناوخۆی ئەفغانستاندا، لیشمانیاسیز بە شێوەیەکی باو لە کابوڵ ڕوودەدات، کە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ خراپیی پاکوخاوێنی و ئەو پاشماوانەی کە لە شەقامەکاندا کۆنەکرابوونەوە، کە ئەمەش ژینگەیەکی لەبار بۆ مێشوولەی لمییەکانی بڵاوکەرەوەی مشەخۆرەکە دروست دەکات. [٦٢] [٦٣] لە کابوڵ، ژمارەی ئەو کەسانەی تووشبوون بەلایەنی کەمەوە ٢٠٠,٠٠٠ مەزەندە کرا، و لە سێ شارۆچکەی تریشدا (هیرات، قەندەهار، و مەزاری شەریف) نزیکەی ٧٠,٠٠٠ حاڵەتی تر ڕوویانداوە، بەپێی ئامارەکانی WHO لە ساڵی ٢٠٠٢. [٦٤] [٦٥] کابوڵ بە گەورەترین سەنتەری لیشمانیاسیزی پێستی لە جیهاندا مەزەندە دەکرێت، کە تا ساڵی ٢٠٠٤ نزیکەی ٦٧,٥٠٠ حاڵەتی تێدابووە. [٦٦] ئەفریقا، بەتایبەتی ڕۆژهەڵات و باکوور، [٥٢] هەروەها شوێنی حاڵەتەکانی لیشمانیاسیزە. هەروەها لیشمانیاسیز بە نەخۆشییەکی باو هەژمار دەکرێت لە هەندێک بەشی باشووری ئەوروپای ڕۆژئاوادا و لە ساڵانی دواییدا بەرەو باکوور بڵاوبووەتەوە. [٦٧] [٦٨] بۆ نموونە، بڵاوبوونەوەیەکی لیشمانیاسیزی پێستی و هەناوی لە مەدرید، ئیسپانیا، لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠١٢ ڕاپۆرت کرا. [٦٩]

لیشمانیاسیز بەزۆری نەخۆشییەکی وڵاتانی تازەپێگەیشتووە و بە دەگمەن لە جیهانی پێشکەوتوودا دەناسرێت جگە لە ژمارەیەکی کەمی حاڵەتەکان، زۆربەیان لەو کاتانەدایە کە هێزە سەربازییەکان لە دەرەوەی وڵاتەکانی خۆیان جێگیر دەکرێن. لیشمانیاسیز لەلایەن هێزەکانی ئەمریکاوە کە لە عەرەبستانی سعودیە و عێراق جێگیر بوون لە دوای جەنگی کەنداوی ساڵی ١٩٩٠ەوە ڕاپۆرت کراوە، لە نێویاندا لیشمانیاسیزی هەناوی. [٧٠] [٧١] [٧٢] لە مانگی ئەیلولی ٢٠٠٥دا، بەلایەنی کەمەوە چوار سەربازی دەریایی (مارێنز) هۆڵەندی کە لە مەزاری شەریف لە ئەفغانستان جێگیر بوون تووشی نەخۆشییەکە بوون و دواتر گەڕێنرانەوە بۆ چارەسەر. [٧٣] [٧٤]

مێژوو

[دەستکاری]
حاڵەتێکی لیشمانیاسیزی پێستی لە ساڵی ١٩١٧ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە لەو کاتەدا لە ناوخۆدا بە "دوگمەکانی جەریحۆ" (Jericho buttons) دەناسرا بەهۆی زۆریی حاڵەتەکان لە نزیک شاری دێرینی جەریحۆ.

وەسفکردنی برینی بەرچاو کە هاوشێوەی لیشمانیاسیزی پێستین لەسەر تابلۆکانی پاشا ئاشوربانیپاڵ (King Ashurbanipal) لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین دەردەکەون، کە ڕەنگە هەندێکیان لە دەقەکانی پێشترەوە لە ساڵانی ١٥٠٠ بۆ ٢٥٠٠ی پێش زایین وەرگیرابن. پزیشکانی فارس، لە نێویاندا ئەڤیسێنا (ئەبو عەلی سینا) لە سەدەی ١٠ی زایینیدا، وەسفێکی وردیان بۆ ئەوە دا کە پێی دەوترا برینی بەڵخ (balkh sore). [٧٥] لە ساڵی ١٧٥٦، ئەلێکساندەر ڕاسڵ (Alexander Russell)، دوای پشکنینی نەخۆشێکی تورک، یەکێک لە وردترین وەسفە کلینیکییەکانی نەخۆشییەکەی دا. پزیشکانی نیمچەکیشوەری هیندستان بە کالا-ئازار وەسفیان دەکرد (کە دەخوێندرێتەوە kālā āzār، کە دەستەواژەی ئوردو، هیندی، و هیندۆستانییە بۆ "تای ڕەش"، kālā بە واتای ڕەش و āzār بە واتای تا یان نەخۆشی). لە ئەمریکاکان، بەڵگەی جۆری پێستی نەخۆشییەکە لە ئێکوادۆر و پیرۆ لەسەر گۆزەکارییەکانی پێش-ئینکادا (pre-Inca) دەردەکەوێت کە برینی پێست و دەموچاوی شێواویان کێشاوە و دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی یەکەمی زایینی. هەندێک دەقی سەدەکانی ١٥ و ١٦ لە سەردەمی ئینکا و لە داگیرکەرانی ئیسپانییەوە باسی "نەخۆشیی دۆڵ"، "نەخۆشیی ئەندیز"، یان "گەڕیی سپی" دەکەن، کە پێدەچێت جۆری پێستی نەخۆشییەکە بن. [٧٦]

هێشتا ڕوون نییە کێ بۆ یەکەمجار زیندەوەرەکەی دۆزیوەتەوە. دەیڤد دۆگلاس کەنینهام (David Douglas Cunningham)، نەشتەرگەری سەرەکی لە سوپای هیندستانی بەریتانی، لەوانەیە لە ساڵی ١٨٨٥ بینیبێتی بەبێ ئەوەی بتوانێت بیبەستێتەوە بە نەخۆشییەکەوە. [٧٧] [٧٥] پیتەر بۆرۆڤسکی (Peter Borovsky)، نەشتەرگەرێکی سەربازیی ڕووسی کە لە تاشکەند (Tashkent) کاری دەکرد، لێکۆڵینەوەی لەسەر هۆکاری "برینی ڕۆژهەڵاتی" کرد، کە لە ناوخۆدا بە برینی سارت (sart sore) دەناسرا، و لە ساڵی ١٨٩٨دا یەکەم وەسفی دروستی هۆکارەکەی بڵاوکردەوە، کە بە دروستی وەسفی پەیوەندیی مشەخۆرەکەی بە شانەکانی خانەخوێیەکەوە کرد و بە دروستی گەڕاندیەوە بۆ پڕۆتۆزۆئا. بەڵام، بەهۆی ئەوەی ئەنجامەکانی بە زمانی ڕووسی لە گۆڤارێکدا بڵاوکرانەوە کە بڵاوبوونەوەی کەم بوو، ئەنجامەکانی لە کاتی ژیانیدا بە شێوەیەکی نێودەوڵەتی دانیان پێدانەنرا. [٧٨] لە ساڵی ١٩٠١، ویلیام بوگ لایشمان (William Boog Leishman) جۆرە زیندەوەرێکی دیاریکراوی دەستنیشان کرد لەو لێشاوانەی کە لە سپڵی ئەو نەخۆشە وەرگیرابوون کە بەهۆی "تای دوم-دوم"ەوە گیانی لەدەستدابوو (دوم دوم ناوچەیەکە نزیک لە کەلکەتا) و پێشنیاری کرد کە جۆرێک بن لە ترایپانۆسۆم (trypanosomes)، کە بۆ یەکەمجار لە هیندستان دۆزرانەوە. [٧٩] چەند مانگێک دواتر، کاپتن چارڵز دۆنۆڤان (١٨٦٣-١٩٥١) دۆزینەوەی ئەوەی پشتڕاست کردەوە کە دواتر بە تەنۆلکەکانی لایشمان-دۆنۆڤان (Leishman-Donovan bodies) ناسران لەو لێشاوانەی لە خەڵکی مەدراس لە باشووری هیندستان وەرگیرابوون. [٨٠] بەڵام ئەوە ڕۆناڵد ڕۆس بوو کە پێشنیاری کرد تەنۆلکەکانی لایشمان-دۆنۆڤان قۆناغی ناوخانەیی مشەخۆرێکی نوێن، کە ناوی لێنا Leishmania donovani. [٨١] پەیوەندییەکەی بە نەخۆشیی کالا-ئازارەوە بۆ یەکەمجار لەلایەن چارڵز دۆنۆڤانەوە پێشنیار کرا، و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە لەلایەن دۆزینەوەکەی چارڵز بێنتلی (Charles Bentley) بۆ L. donovani لە نەخۆشانی کالا-ئازاردا سەلمێنرا. [٨٢] گواستنەوە لە ڕێگەی مێشوولەی لمییەوە لەلایەن لیۆنێل ناپیر (Lionel Napier) و ئێرنست ستروسەرز (Ernest Struthers) لە قوتابخانەی پزیشکیی خولگەیی لە کەلکەتا پێشنیار کرا و دواتر لەلایەن هاوکارەکانییەوە سەلمێنرا. [٨٣] [٨٤] نەخۆشییەکە بووە کێشەیەکی گەورە بۆ هێزەکانی هاوپەیمانان کە لە سیسیلیا شەڕیان دەکرد لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا؛ پاشان توێژینەوەکەی لیۆنارد گودوین (Leonard Goodwin) دەریخست کە پێنتۆستام (pentostam) چارەسەرێکی کاریگەرە. [٨٥]

کۆمەڵگە و کولتوور

[دەستکاری]
  • لەکەدارکردن و کاریگەرییە دەروونییەکان: جۆرەکانی پێستی و پێستی-لیکاوی لیشمانیاسیز دەتوانن ببنە هۆی جێماوەی دیار و شێواندنی شێوە، کە دەبێتە هۆی لەکەدارکردنی کۆمەڵایەتی (social stigma)، جیاکاری، و ناڕەحەتیی سۆزداری. لە هەندێک کۆمەڵگەدا، ئەو کەسانەی جێماوەی دیاریان هەیە لەوانەیە ڕووبەڕووی ئاڵەنگاریی کۆمەڵایەتی ببنەوە، لەوانە بەربەست لە بەردەم دامەزراندن، چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان، پەروەردە، و هاوسەرگیریدا، بەهۆی ئەو لەکەدارکردنەی کە دەوری نەخۆشییەکەی داوە. لەگەڵ زیادبوونی هۆشیاریدا، پاڵپشتیی تەندروستیی دەروونی و بەرنامەکانی پەروەردەی کۆمەڵگە وەک لایەنی گرنگی بەڕێوەبردنی نەخۆشییەکە دەناسرێنەوە. [٨٦]
  • باری دارایی (ئابووری): تێچووی دەستنیشانکردن، چارەسەر، و خەواندن لە نەخۆشخانە دەبنە هۆی ئاڵەنگاریی دارایی، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە دەستڕاگەیشتن بە چارەسەری بێبەرامبەر یان پاڵپشتیکراو سنووردارە. نەخۆشەکان لەوانەیە تووشی لەدەستدانی داهات ببن بەهۆی نەخۆشی، کەمئەندامی و کاتی درێژی چاکبوونەوەوە. لە ناوچە لادێییەکان، لیشمانیاسیز دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئاژەڵداری و ئاژەڵەکانی کارکردن هەبێت، کە ئەمەش بەشدارە لە دروستبوونی ئاڵەنگاریی ئابووری بۆ ئەو کۆمەڵگەیانەی پشت بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری دەبەستن. [١٧]
  • بیروباوەڕی کولتووری و پزیشکیی باو: لە هەندێک ناوچەی باودا، بیروباوەڕی کولتووری سەبارەت بە هۆکاری لیشمانیاسیز، لە نێویاندا ڕوونکردنەوە سەرووسروشتی یان ڕۆحانییەکان، دەتوانن کاریگەری لەسەر ڕەفتارەکانی گەڕان بەدوای چاودێریی تەندروستیدا هەبێت، کە هەندێک جار دەستڕاگەیشتن بە چارەسەری پزیشکی دوادەخات. [٨٧]

توێژینەوە

[دەستکاری]
پاراسایتۆلۆژیستێک (زانایەکی بواری مشەخۆرەکان) کە لەسەر L. major کاردەکات لە ژوورێکی داپۆشراوی بایۆلۆژیدا

تا ساڵی ٢٠١٧ هیچ ڤاکسینێکی لیشمانیا بۆ مرۆڤ لەبەردەستدا نەبووە. [٨٨] [٨٩] توێژینەوەکان بۆ بەرهەمهێنان و پەسەندکردنی ڤاکسینی مرۆیی بەردەوامن. [٨٩]

لە ئێستادا هەندێک ڤاکسینی کاریگەری لیشمانیاسیز بۆ سەگ هەن. [٩٠] هەروەها ئەو تێڕوانینەش هەیە کە پراکتیکەکانی تەندروستیی گشتی دەتوانن بەبێ ڤاکسینیش لیشمانیاسیز کۆنترۆڵ بکەن یان لەناوی ببەن. [٨٩] دەرمانەکانی بنەما-پایریمیدین (Pyrimidine-based drugs) وەک ئاوێتەی دژە-لیشمانیا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت. [٩١]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Leishmaniasis definition and meaning | Collins English Dictionary». لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 «Leishmaniasis». World Health Organization. کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «WHO2014» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Barrett MP، Croft SL (٢٠١٢). «Management of trypanosomiasis and leishmaniasis». British Medical Bulletin. ١٠٤ (1): ١٧٥–٩٦. doi:١٠.١٠٩٣/bmb/lds٠٣١. PMC ٣٥٣٠٤٠٨. PMID ٢٣١٣٧٧٦٨. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Barrett2012» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  4. 1 2 «WHO | Magnitude of the problem». World Health Organization. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  5. 1 2 Vos T، Allen C، Arora M، Barber RM، Bhutta ZA، Brown A، et al. (تشرینی یەکەمی ٢٠١٦). «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». Lancet. ٣٨٨ (10053): ١٥٤٥–١٦٠٢. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٦)٣١٦٧٨-٦. PMC ٥٠٥٥٥٧٧. PMID ٢٧٧٣٣٢٨٢.
  6. ↑ Wang H، Naghavi M، Allen C، Barber RM، Bhutta ZA، Carter A، et al. (GBD 2015 Mortality Causes of Death Collaborators) (تشرینی یەکەمی ٢٠١٦). «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». Lancet. ٣٨٨ (10053): ١٤٥٩–١٥٤٤. doi:١٠.١٠١٦/s٠١٤٠-٦٧٣٦(١٦)٣١٠١٢-١. PMC ٥٣٨٨٩٠٣. PMID ٢٧٧٣٣٢٨١.
  7. ↑ Roy، Mrinalini؛ Rawat، Aadish؛ Kaushik، Sanket؛ Jyoti، Anupam؛ Srivastava، Vijay Kumar (١ی ئابی ٢٠٢٢). «Endogenous cysteine protease inhibitors in upmost pathogenic parasitic protozoa». Microbiological Research (بە ئینگلیزی). ٢٦١ 127061. doi:١٠.١٠١٦/j.micres.٢٠٢٢.١٢٧٠٦١. ISSN ٠٩٤٤-٥٠١٣. PMID ٣٥٦٠٥٣٠٩. S2CID ٢٤٨٧٤١١٧٧.
  8. 1 2 Rawat، Aadish؛ Roy، Mrinalini؛ Jyoti، Anupam؛ Kaushik، Sanket؛ Verma، Kuldeep؛ Srivastava، Vijay Kumar (ئابی ٢٠٢١). «Cysteine proteases: Battling pathogenic parasitic protozoans with omnipresent enzymes». Microbiological Research (بە ئینگلیزی). ٢٤٩ 126784. doi:١٠.١٠١٦/j.micres.٢٠٢١.١٢٦٧٨٤. PMID ٣٣٩٨٩٩٧٨. S2CID ٢٣٤٥٩٧٢٠٠. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «:0» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  9. 1 2 Minodier P، Parola P (ئایاری ٢٠٠٧). «Cutaneous leishmaniasis treatment». Travel Medicine and Infectious Disease. ٥ (3): ١٥٠–٨. doi:١٠.١٠١٦/j.tmaid.٢٠٠٦.٠٩.٠٠٤. PMID ١٧٤٤٨٩٤١. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Min2007» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  10. 1 2 Lozano R، Naghavi M، Foreman K، Lim S، Shibuya K، Aboyans V، et al. (کانوونی یەکەمی ٢٠١٢). «Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010». Lancet. ٣٨٠ (9859): ٢٠٩٥–١٢٨. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٢)٦١٧٢٨-٠. PMC ١٠٧٩٠٣٢٩. PMID ٢٣٢٤٥٦٠٤. S2CID ١٥٤١٢٥٣. {{cite journal}}: |hdl-access= پێویستی بە |hdl= ھەیە (یارمەتی) ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Loz2012» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  11. ↑ Ejazi SA، Ali N (کانوونی دووەمی ٢٠١٣). «Developments in diagnosis and treatment of visceral leishmaniasis during the last decade and future prospects». Expert Review of Anti-Infective Therapy. ١١ (1): ٧٩–٩٨. doi:١٠.١٥٨٦/eri.١٢.١٤٨. PMID ٢٣٤٢٨١٠٤. S2CID ٢٠٥٠٨٣٤٢.
  12. ↑ «CDC - Neglected Tropical Diseases - Diseases». cdc.gov. ٦ی حوزەیرانی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  13. ↑ James، William D؛ Berger، Timothy G؛ Elston، Dirk M (٢٠٠٦). Andrews' Diseases of the Skin: clinical Dermatology. Saunders Elsevier. لاپەڕە ٤٢٢–٤٢٨. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٢١٦-٢٩٢١-٦.
  14. 1 2 Myler، Peter J؛ Fasel، Nicolas (٢٠٠٨). Leishmania: After The Genome. Caister Academic Press. ژپنک ٩٧٨-١-٩٠٤٤٥٥-٢٨-٨. لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Myler2008» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  15. ↑ Hamad، Ibrahim؛ Forestier، Claire-Lise؛ Peeters، Martine؛ Delaporte، Eric؛ Raoult، Didier؛ Bittar، Fadi (١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «Wild Gorillas as a Potential Reservoir of Leishmania major». J. Infect. Dis. ٢١١: ٢٦٧–٢٧٣. doi:١٠.١٠٩٣/infdis/jiu٣٨٠. PMC ٤٣٤٢٦٩٢. PMID ٢٥٠٠١٤٦٠.
  16. ↑ Ayisa Rodrigues de Oliveira؛ Guilherme Rafael Gomide Pinheiro؛ Herlandes P. Tinoco؛ Maria Elvira Loyola؛ Carlyle Mendes Coelho؛ Edelberto Santos Dias؛ Érika Michalsky Monteiro؛ Fabiana de Oliveira Lara e Silva؛ Angela Tinoco Pessanha؛ Andreza Geisiane Maia Souza؛ Nathália Cristina Lima Pereira؛ Nelder F. Gontijo؛ Ricardo T. Fujiwara؛ Tatiane Alves da Paixão؛ Renato Lima Santos (١٧ی نیسانی ٢٠١٩). «Competence of non-human primates to transmit Leishmania infantum to the invertebrate vector Lutzomyia longipalpis». PLOS Neglected Tropical Diseases. ١٣ (4) e0007313. doi:١٠.١٣٧١/journal.pntd.٠٠٠٧٣١٣. PMC ٦٤٨٨٠٩٥. PMID ٣٠٩٩٥٢٢٧.
  17. 1 2 Okwor، Ifeoma؛ Uzonna، Jude (٢ی ئازاری ٢٠١٦). «Social and Economic Burden of Human Leishmaniasis». The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene (بە ئینگلیزی). ٩٤ (3): ٤٨٩–٤٩٣. doi:١٠.٤٢٦٩/ajtmh.١٥-٠٤٠٨. ISSN ٠٠٠٢-٩٦٣٧. PMC ٤٧٧٥٨٧٨. PMID ٢٦٧٨٧١٥٦. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «:1» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  18. ↑ Sacramento، Laís Amorim؛ Lombana، Claudia؛ Scott، Phillip (٢٠٢٤). «Malnutrition disrupts adaptive immunity during visceral leishmaniasis by enhancing IL-10 production». PLOS Pathogens. ٢٠ (11) e1012716. doi:١٠.١٣٧١/journal.ppat.١٠١٢٧١٦. PMC ١١٥٨١٣٩٤. PMID ٣٩٥٢٧٦٢٩.
  19. ↑ Wilke، André B. B.؛ Farina، Priscilla؛ Ajelli، Marco؛ Canale، Angelo؛ Dantas-Torres، Filipe؛ Otranto، Domenico؛ Benelli، Giovanni (٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥). «Human migrations, anthropogenic changes, and insect-borne diseases in Latin America». Parasites & Vectors. ١٨ (1): ٤. doi:١٠.١١٨٦/s١٣٠٧١-٠٢٤-٠٦٥٩٨-٧. ISSN ١٧٥٦-٣٣٠٥. PMC ١١٧٢١٢٥٢. PMID ٣٩٧٨٩٦٥٠.
  20. ↑ Rupasinghe، Ruwini؛ Chomel، Bruno B.؛ Martínez-López، Beatriz (١ی شوباتی ٢٠٢٢). «Climate change and zoonoses: A review of the current status, knowledge gaps, and future trends». Acta Tropica. ٢٢٦ 106225. Bibcode:٢٠٢٢AcTro.٢٢٦٠٦٢٢٥R. doi:١٠.١٠١٦/j.actatropica.٢٠٢١.١٠٦٢٢٥. ISSN ٠٠٠١-٧٠٦X. PMID ٣٤٧٥٨٣٥٥. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  21. ↑ Dacie، John V.؛ Bain، Barbara J.؛ Bates، Imelda (٢٠٠٦). Dacie and Lewis practical hematology. Philadelphia: Churchill Livingstone/Elsevier. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٤٣-٠٦٦٦٠-٣.
  22. ↑ Bensoussan E، Nasereddin A، Jonas F، Schnur LF، Jaffe CL (نیسانی ٢٠٠٦). «Comparison of PCR assays for diagnosis of cutaneous leishmaniasis». Journal of Clinical Microbiology. ٤٤ (4): ١٤٣٥–٩. doi:١٠.١١٢٨/JCM.٤٤.٤.١٤٣٥-١٤٣٩.٢٠٠٦. PMC ١٤٤٨٦٢٩. PMID ١٦٥٩٧٨٧٣.
  23. ↑ «CDC - Leishmaniasis - Biology». Centers for Disease Control and Prevention. کانوونی دووەمی ٢٠١٣.
  24. ↑ Hong A، Zampieri RA، Shaw JJ، Floeter-Winter LM، Laranjeira-Silva MF (٢٠٢٠). «One Health Approach to Leishmaniases: Understanding the Disease Dynamics through Diagnostic Tools». Pathogens. ٩ (10) 809. doi:١٠.٣٣٩٠/pathogens٩١٠٠٨٠٩. PMC ٧٥٩٩٨٤٠. PMID ٣٣٠١٩٧١٣.
  25. ↑ Svobodova M، Votypka J، Peckova J، Dvorak V، Nasereddin A، Baneth G، Sztern J، Kravchenko V، Orr A، Meir D، Schnur LF، Volf P، Warburg A (٢٠٠٦). «Distinct Transmission Cycles of Leishmania tropica in 2 Adjacent Foci, Northern Israel». Emerging Infectious Diseases. ١٢ (12): ١٨٦٠–١٨٦٨. doi:١٠.٣٢٠١/eid١٢١٢.٠٦٠٤٩٧. PMC ٣٢٩١٣٥٤. PMID ١٧٣٢٦٩٣٦.
  26. ↑ Svobodova M، Votypka J، Peckova J، Dvorak V، Nasereddin A، Baneth G، Sztern J، Kravchenko V، Orr A، Meir D، Schnur LF، Volf P، Warburg A (٢٠٠٦). «Distinct Transmission Cycles of Leishmania tropica in 2 Adjacent Foci, Northern Israel». Emerging Infectious Diseases. ١٢ (12): ١٨٦٠–١٨٦٨. doi:١٠.٣٢٠١/eid١٢١٢.٠٦٠٤٩٧. PMC ٣٢٩١٣٥٤. PMID ١٧٣٢٦٩٣٦.
  27. ↑ Post-Kala-Azar Dermal Leishmaniasis: A Manual for Case Management and Control: Report of a WHO Consultative Meeting (Report). Kolkata, India: World Health Organization. 2–3 July 2012. ISBN 978-92-4-150521-5. https://www.who.int/publications/i/item/9789241505215. Retrieved 13 June 2026.
  28. ↑ Davies CR، Kaye P، Croft SL، Sundar S (٢٠٠٣). «Leishmaniasis: new approaches to disease control». British Medical Journal. ٣٢٦ (7385): ٣٧٧–٣٨٢. doi:١٠.١١٣٦/bmj.٣٢٦.٧٣٨٥.٣٧٧. PMC ١١٢٥٢٤١. PMID ١٢٥٨٦٦٧٤.
  29. 1 2 Cosma، Claudia؛ Maia، Carla؛ Khan، Nushrat؛ Infantino، Maria؛ Del Riccio، Marco (٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤). «Leishmaniasis in Humans and Animals: A One Health Approach for Surveillance, Prevention and Control in a Changing World». Tropical Medicine and Infectious Disease (بە ئینگلیزی). ٩ (11): ٢٥٨. doi:١٠.٣٣٩٠/tropicalmed٩١١٠٢٥٨. ISSN ٢٤١٤-٦٣٦٦. PMC ١١٥٩٨٧٢٨. PMID ٣٩٥٩١٢٦٤. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Cosma» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  30. ↑ González U، Pinart M، Sinclair D، Firooz A، Enk C، Vélez ID، Esterhuizen TM، Tristan M، Alvar J (٢٠١٥). «Vector and reservoir control for preventing leishmaniasis». Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٥ (8) CD008736. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٨٧٣٦.pub٢. PMC ٤٥٦١٥٢٥. PMID ٢٦٢٤٦٠١١.
  31. ↑ Prevention، CDC-Centers for Disease Control and (١٩ی شوباتی ٢٠٢٠). «CDC – Leishmaniasis – Prevention & Control». cdc.gov (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  32. ↑ «Leishmaniasis Fact sheet N°375». World Health Organization. کانوونی دووەمی ٢٠١٤. لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی شوباتی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  33. ↑ Alexander B، Maroli M (ئازاری ٢٠٠٣). «Control of phlebotomine sandflies». Medical and Veterinary Entomology. ١٧ (1): ١–١٨. doi:١٠.١٠٤٦/j.١٣٦٥-٢٩١٥.٢٠٠٣.٠٠٤٢٠.x. PMID ١٢٦٨٠٩١٩. S2CID ٣١٣٨٧٩٥٦."Control of phlebotomine sandflies". Medical and Veterinary Entomology. 17 (1): 1–18. doi:10.1046/j.1365-2915.2003.00420.x. PMID 12680919. S2CID 31387956.
  34. ↑ Prevention، CDC-Centers for Disease Control and (١٩ی شوباتی ٢٠٢٠). «CDC – Leishmaniasis – Prevention & Control». cdc.gov (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  35. ↑ Alexander B، Maroli M (ئازاری ٢٠٠٣). «Control of phlebotomine sandflies». Medical and Veterinary Entomology. ١٧ (1): ١–١٨. doi:١٠.١٠٤٦/j.١٣٦٥-٢٩١٥.٢٠٠٣.٠٠٤٢٠.x. PMID ١٢٦٨٠٩١٩. S2CID ٣١٣٨٧٩٥٦."Control of phlebotomine sandflies". Medical and Veterinary Entomology. 17 (1): 1–18. doi:10.1046/j.1365-2915.2003.00420.x. PMID 12680919. S2CID 31387956.
  36. ↑ Kumari، Yasoda؛ Gunathilaka، Nayana؛ Amarasinghe، Deepika (٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥). «A comprehensive review of biological and genetic control approaches for leishmaniasis vector sand flies; emphasis towards promoting tools for integrated vector management». PLOS Neglected Tropical Diseases (بە ئینگلیزی). ١٩ (1) e0012795. doi:١٠.١٣٧١/journal.pntd.٠٠١٢٧٩٥. ISSN ١٩٣٥-٢٧٣٥. PMC ١١٧٧١٨٧٠. PMID ٣٩٨٦٩٥٨٧.
  37. 1 2 Operational Manual on Leishmaniasis Vector Control, Surveillance, Monitoring and Evaluation (چاپی 1st). Geneva: World Health Organization. ٢٠٢٣. ژپنک ٩٧٨-٩٢-٤-٠٠٦٠٣٤-٠.
  38. ↑ Halbig، P.؛ Hodjati، M. H.؛ Mazloumi-Gavgani، A. S.؛ Mohite، H.؛ Davies، C. R. (٢٠٠٠). «Further evidence that deltamethrin-impregnated collars protect domestic dogs from sandfly bites». Medical and Veterinary Entomology (بە ئینگلیزی). ١٤ (2): ٢٢٣–٢٢٦. doi:١٠.١٠٤٦/j.١٣٦٥-٢٩١٥.٢٠٠٠.٠٠٢٢٩.x. ISSN ١٣٦٥-٢٩١٥. PMID ١٠٨٧٢٨٦٩.
  39. ↑ Coelho، Eduardo A. F.؛ Christodoulides، Myron (٢٠٢٣)، «Vaccines for Canine Leishmaniasis»، لە Christodoulides، Myron (ed.)، Vaccines for Neglected Pathogens: Strategies, Achievements and Challenges : Focus on Leprosy, Leishmaniasis, Melioidosis and Tuberculosis (بە ئینگلیزی)، Cham: Springer International Publishing، لاپەڕە ٢٨١–٣٠٦، doi:١٠.١٠٠٧/٩٧٨-٣-٠٣١-٢٤٣٥٥-٤_١٣، ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣١-٢٤٣٥٥-٤
  40. 1 2 3 4 5 6 Sundar S، Chakravarty J (کانوونی دووەمی ٢٠١٣). «Leishmaniasis: an update of current pharmacotherapy». Expert Opinion on Pharmacotherapy. ١٤ (1): ٥٣–٦٣. doi:١٠.١٥١٧/١٤٦٥٦٥٦٦.٢٠١٣.٧٥٥٥١٥. PMID ٢٣٢٥٦٥٠١. S2CID ٢٠٧٤٧٩٨٧٣. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Sun2013» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  41. 1 2 Dorlo TP، Balasegaram M، Beijnen JH، de Vries PJ (تشرینی دووەمی ٢٠١٢). «Miltefosine: a review of its pharmacology and therapeutic efficacy in the treatment of leishmaniasis». The Journal of Antimicrobial Chemotherapy. ٦٧ (11): ٢٥٧٦–٩٧. doi:١٠.١٠٩٣/jac/dks٢٧٥. PMID ٢٢٨٣٣٦٣٤.
  42. ↑ Esteves، M. A.؛ Fragiadaki، I.؛ Lopes، R.؛ Scoulica، E.؛ Cruz، M. E. M. (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٠). «Synthesis and biological evaluation of trifluralin analogues as antileishmanial agents». Bioorganic & Medicinal Chemistry. ١٨ (1): ٢٧٤–٢٨١. doi:١٠.١٠١٦/j.bmc.٢٠٠٩.١٠.٠٥٩. PMID ١٩٩٢٦٢٩٣.
  43. ↑ Barrett MP، Croft SL (٢٠١٢). «Management of trypanosomiasis and leishmaniasis». British Medical Bulletin. ١٠٤ (1): ١٧٥–٩٦. doi:١٠.١٠٩٣/bmb/lds٠٣١. PMC ٣٥٣٠٤٠٨. PMID ٢٣١٣٧٧٦٨.
  44. ↑ Minodier P، Parola P (ئایاری ٢٠٠٧). «Cutaneous leishmaniasis treatment». Travel Medicine and Infectious Disease. ٥ (3): ١٥٠–٨. doi:١٠.١٠١٦/j.tmaid.٢٠٠٦.٠٩.٠٠٤. PMID ١٧٤٤٨٩٤١.
  45. ↑ Minodier P، Parola P (ئایاری ٢٠٠٧). «Cutaneous leishmaniasis treatment». Travel Medicine and Infectious Disease. ٥ (3): ١٥٠–٨. doi:١٠.١٠١٦/j.tmaid.٢٠٠٦.٠٩.٠٠٤. PMID ١٧٤٤٨٩٤١.
  46. ↑ Barrett MP، Croft SL (٢٠١٢). «Management of trypanosomiasis and leishmaniasis». British Medical Bulletin. ١٠٤ (1): ١٧٥–٩٦. doi:١٠.١٠٩٣/bmb/lds٠٣١. PMC ٣٥٣٠٤٠٨. PMID ٢٣١٣٧٧٦٨.
  47. ↑ Minodier P، Parola P (ئایاری ٢٠٠٧). «Cutaneous leishmaniasis treatment». Travel Medicine and Infectious Disease. ٥ (3): ١٥٠–٨. doi:١٠.١٠١٦/j.tmaid.٢٠٠٦.٠٩.٠٠٤. PMID ١٧٤٤٨٩٤١.
  48. ↑ Von Stebut E (ئازاری ٢٠١٥). «Leishmaniasis». Journal of the German Society of Dermatology. ١٣ (3): ١٩١–٢٠٠, quiz ٢٠١. doi:١٠.١١١١/ddg.١٢٥٩٥. PMID ٢٥٧٢١٦٢٦. S2CID ٢٢١٦٤٩٤٩٢.
  49. 1 2 3 Custodio E، López-Alcalde J، Herrero M، Bouza C، Jimenez C، Storcksdieck Genannt Bonsmann S، Mouratidou T، López-Cuadrado T، Benito A، Alvar J (ئازاری ٢٠١٨). «Nutritional supplements for patients being treated for active visceral leishmaniasis». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٨ (3) CD012261. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠١٢٢٦١.pub٢. PMC ٦٤٩٤١٩٥. PMID ٢٩٥٧٨٢٣٧.
  50. ↑ «A Small Charity Takes Lead in Fighting a Disease». New York Times. ٣١ی تەممووزی ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە.
  51. ↑ «http://www.oneworldhealth.org/drug_program». لە ڕەسەنەکە لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١١ ھێنراوە. {{cite web}}: بەستەری دەرەکی لە |سەردێڕ= (یارمەتی)
  52. 1 2 Aoun K، Bouratbine A (٢٠١٤). «Cutaneous leishmaniasis in North Africa: a review». Parasite. ٢١: ١٤. doi:١٠.١٠٥١/parasite/٢٠١٤٠١٤. PMC ٣٩٥٢٦٥٦. PMID ٢٤٦٢٦٣٠١. open access ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Aoun» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  53. ↑ «Neglected tropical diseases». WHO Global Health Observatory. لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
  54. ↑ «WHO | Magnitude of the problem». لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
  55. 1 2 3 4 «Leishmaniasis». www.who.int (بە ئینگلیزی). لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  56. ↑ «Epidemiological situation». World Health Organization. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئایاری ٢٠١٨ ھێنراوە.
  57. ↑ «Rare, non-fatal skin disease found in N. Texans | News for Dallas, Texas | Dallas Morning News | Latest News». لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  58. ↑ Clarke CF، Bradley KK، Wright JH، Glowicz J (کانوونی دووەمی ٢٠١٣). «Case report: Emergence of autochthonous cutaneous leishmaniasis in northeastern Texas and southeastern Oklahoma». The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene. ٨٨ (1): ١٥٧–٦١. doi:١٠.٤٢٦٩/ajtmh.٢٠١٢.١١-٠٧١٧. PMC ٣٥٤١٧٢٨. PMID ٢٣١٨٥٠٧٨.
  59. ↑ González C، Wang O، Strutz SE، González-Salazar C، Sánchez-Cordero V، Sarkar S (کانوونی دووەمی ٢٠١٠). «Climate change and risk of leishmaniasis in north america: predictions from ecological niche models of vector and reservoir species». PLOS Neglected Tropical Diseases. ٤ (1) e585. doi:١٠.١٣٧١/journal.pntd.٠٠٠٠٥٨٥. PMC ٢٧٩٩٦٥٧. PMID ٢٠٠٩٨٤٩٥.
  60. ↑ https://web.archive.org/web/20110723012227/http://www.almanaqueept.net/Publicaciones/1985/198525.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٣ی تەممووزی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی ئابی ٢٠١٠ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  61. ↑ «www.serviciojesuitaarefugiados-vzla.org». لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە.
  62. ↑ «Breaking News, World News and Video from Al Jazeera». Al Jazeera English. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە.
  63. ↑ Birsel، Robert (٧ی ئایاری ٢٠٠٧). «Casino Stories from the Virtual World: Players & Platforms». e-Ariana. Reuters. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  64. ↑ Birsel، Robert (٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٢). «Casino Stories from the Virtual World: Players & Platforms». e-Ariana. Reuters. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
  65. ↑ «WHO Seeking Funds to Prevent Leishmaniasis Outbreak in Afghanistan». voanews. تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩.
  66. ↑ «WHO | World Health Organization action in Afghanistan aims to control debilitating leishmaniasis». لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
  67. ↑ Aguado M، Espinosa P، Romero-Maté A، Tardío JC، Córdoba S، Borbujo J (ئایاری ٢٠١٣). «Outbreak of cutaneous leishmaniasis in Fuenlabrada, Madrid». Actas Dermo-Sifiliograficas. ١٠٤ (4): ٣٣٤–٤٢. doi:١٠.١٠١٦/j.adengl.٢٠١٣.٠٣.٠٠٥. PMID ٢٣٥٦٧٤٥٢.
  68. ↑ Medlock JM، Hansford KM، Van Bortel W، Zeller H، Alten B (حوزەیرانی ٢٠١٤). «A summary of the evidence for the change in European distribution of phlebotomine sand flies (Diptera: Psychodidae) of public health importance». Journal of Vector Ecology. ٣٩ (1): ٧٢–٧. doi:١٠.١١١١/j.١٩٤٨-٧١٣٤.٢٠١٤.١٢٠٧٢.x. PMID ٢٤٨٢٠٥٥٨. S2CID ٢٠٦٤٥١٧٠.
  69. ↑ Aguado M، Espinosa P، Romero-Maté A، Tardío JC، Córdoba S، Borbujo J (ئایاری ٢٠١٣). «Outbreak of cutaneous leishmaniasis in Fuenlabrada, Madrid». Actas Dermo-Sifiliograficas. ١٠٤ (4): ٣٣٤–٤٢. doi:١٠.١٠١٦/j.adengl.٢٠١٣.٠٣.٠٠٥. PMID ٢٣٥٦٧٤٥٢.
  70. ↑ Kennedy، Kelly (٣٠ی ئازاری ٢٠١٠). «VCS Advocacy in the News: VA May Designate 9 Infectious Diseases as Related to Gulf War - Veterans For Common Sense». لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی شوباتی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١١ ھێنراوە.
  71. ↑ «Business: Company's mesh will help troops beat 'Baghdad boils'». لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٥ ئەرشیڤ کراوە.
  72. ↑ https://web.archive.org/web/20071012192134/http://www.pdhealth.mil/downloads/Leishmaniasis_exsu_16Mar042.pdf. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٧ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
  73. ↑ Bhatia، Saurabh؛ Goli، Divakar (٢٠١٦). Leishmaniasis: Biology, Control and New Approaches for Its Treatment. CRC Press. ژپنک ٩٧٨-١-٣١٥-٣٤١٨٩-٧.
  74. ↑ van Thiel PP، Leenstra T، de Vries HJ، van der Sluis A، van Gool T، Krull AC، van Vugt M، de Vries PJ، Zeegelaar JE، Bart A، van der Meide WF، Schallig HD، Faber WR، Kager PA (کانوونی یەکەمی ٢٠١٠). «Cutaneous leishmaniasis (Leishmania major infection) in Dutch troops deployed in northern Afghanistan: epidemiology, clinical aspects, and treatment». The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene. ٨٣ (6): ١٢٩٥–٣٠٠. doi:١٠.٤٢٦٩/ajtmh.٢٠١٠.١٠-٠١٤٣. PMC ٢٩٩٠٠٤٧. PMID ٢١١١٨٩٣٧.
  75. 1 2 Cox FE (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢). «History of human parasitology». Clinical Microbiology Reviews. ١٥ (4). The Wellcome Trust: ٥٩٥–٦١٢. Bibcode:٢٠٠٢CliMR..١٥..٥٩٥C. doi:١٠.١١٢٨/CMR.١٥.٤.٥٩٥-٦١٢.٢٠٠٢. ژپنک ٩٧٨-١-٨٦٩٨٣٥-٨٦-٦. OCLC ٣٥١٦١٦٩٠. PMC ١٢٦٨٦٦. PMID ١٢٣٦٤٣٧١. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی) ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Cox» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  76. ↑ «Leishmaniasis». لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٤ ئەرشیڤ کراوە.
  77. ↑ Cunningham DD (١٨٨٥). On the presence of peculiar parasitic organisms in the tissue of a specimen of Delhi boil. Scientific memoirs officers Medical Sanitary Departments Government India. Calcutta: Printed by the superintendent of government printing, India. لاپەڕە ٢١–٣١. OCLC ١١٨٢٦٤٥٥.
  78. ↑ Hoare CA (١٩٣٨). «Early discoveries regarding the parasite of oriental sore». Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene. ٣٢ (1): ٦٧–٩٢. doi:١٠.١٠١٦/S٠٠٣٥-٩٢٠٣(٣٨)٩٠٠٩٧-٥.
  79. ↑ Leishman WB (١٩٠٣). «On the possibility of the occurrence of trypanomiasis in India». The British Medical Journal. ١ (2213): ١٢٥٢–١٢٥٤. doi:١٠.١١٣٦/bmj.١.٢٢١٣.١٢٥٢. PMC ٢٥١٤٧٠٦.
  80. ↑ Donovan C (١٩٠٣). «Memoranda: On the possibility of the occurrence of trypanosomiasis in India». The British Medical Journal.
  81. ↑ Ross R (تشرینی دووەمی ١٩٠٣). «Further Notes on Leishman's Bodies». British Medical Journal. ٢ (2239): ١٤٠١. doi:١٠.١١٣٦/bmj.٢.٢٢٣٩.١٤٠١. PMC ٢٥١٤٩٠٩. PMID ٢٠٧٦١٢١٠.
  82. ↑ Bentley CA (٢٤ی کانوونی یەکەمی ١٩٠٣). «Telegram to R. Ross». Ross Archives: ٤٧/١٥٧.
  83. ↑ «Dr. L. Everard Napier». The Indian Medical Gazette. ٧٨ (5): ٢٥٢. ئایاری ١٩٤٣. PMC ٥١٥٨٤٣٨. PMID ٢٩٠١٢١٩٠.
  84. ↑ Gewurtz، Margo S. (١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧). «Transnationalism in Missionary Medicine: The Case of Kala-azar in China and India, 1909–1946». Social Sciences and Missions (بە ئینگلیزی). ٣٠ (1–2): ٣٠–٤٣. doi:١٠.١١٦٣/١٨٧٤٨٩٤٥-٠٣٠٠١٠٠١. ISSN ١٨٧٤-٨٩٤٥.
  85. ↑ «Leonard Goodwin – Telegraph». The Daily Telegraph. ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٠٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  86. ↑ Bennis، Issam؛ De Brouwere، Vincent؛ Belrhiti، Zakaria؛ Sahibi، Hamid؛ Boelaert، Marleen (١٥ی ئازاری ٢٠١٨). «Psychosocial burden of localised cutaneous Leishmaniasis: a scoping review». BMC Public Health. ١٨ (1): ٣٥٨. doi:١٠.١١٨٦/s١٢٨٨٩-٠١٨-٥٢٦٠-٩. ISSN ١٤٧١-٢٤٥٨. PMC ٥٨٥٥٩٩٤. PMID ٢٩٥٤٤٤٦٣.
  87. ↑ Ramdas، Sahienshadebie؛ and van der Geest، Sjaak (٢ی نیسانی ٢٠٢٠). «Not-knowing and the proliferation of assumptions: local explanations of Cutaneous Leishmaniasis in Suriname». Anthropology & Medicine. ٢٧ (2): ١٤٤–١٥٩. doi:١٠.١٠٨٠/١٣٦٤٨٤٧٠.٢٠١٩.١٦٢٧٦٥٤. ISSN ١٣٦٤-٨٤٧٠. PMID ٣١٣٧٣٥١٦. {{cite journal}}: |hdl-access= پێویستی بە |hdl= ھەیە (یارمەتی)
  88. ↑ Srivastava S، Shankar P، Mishra J، Singh S (ئایاری ٢٠١٦). «Possibilities and challenges for developing a successful vaccine for leishmaniasis». Parasites & Vectors. ٩ (1) 277. doi:١٠.١١٨٦/s١٣٠٧١-٠١٦-١٥٥٣-y. PMC ٤٨٦٦٣٣٢. PMID ٢٧١٧٥٧٣٢.
  89. 1 2 3 Ghorbani M، Farhoudi R (٢٠١٨). «Leishmaniasis in humans: drug or vaccine therapy?». Drug Design, Development and Therapy. ١٢: ٢٥–٤٠. doi:١٠.٢١٤٧/DDDT.S١٤٦٥٢١. PMC ٥٧٤٣١١٧. PMID ٢٩٣١٧٨٠٠. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Ghorbani_2018» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  90. ↑ Moafi M، Rezvan H، Sherkat R، Taleban R (٢٠١٩). «Leishmania Vaccines Entered in Clinical Trials: A Review of Literature». International Journal of Preventive Medicine. ١٠: ٩٥. doi:١٠.٤١٠٣/ijpvm.IJPVM_١١٦_١٨. PMC ٦٥٩٢١١١. PMID ٣١٣٦٠٣٤٢.
  91. ↑ Ramesh، Deepthi؛ Sarkar، Deblina؛ Joji، Annu؛ Singh، Monica؛ Mohanty، Amaresh K.؛ G. Vijayakumar، Balaji؛ Chatterjee، Mitali؛ Sriram، Dharmarajan؛ Muthuvel، Suresh K.؛ Kannan، Tharanikkarasu (نیسانی ٢٠٢٢). «First-in-class pyrido[2,3- d ]pyrimidine-2,4(1 H ,3 H )-diones against leishmaniasis and tuberculosis: Rationale, in vitro, ex vivo studies and mechanistic insights». Archiv der Pharmazie (بە ئینگلیزی). ٣٥٥ (4) 2100440. doi:١٠.١٠٠٢/ardp.٢٠٢١٠٠٤٤٠. ISSN ٠٣٦٥-٦٢٣٣. PMID ٣٥١٠٦٨٤٥. S2CID ٢٤٦٤٧٤٨٢١.

بەستەری دەرەکی

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە نەخۆشی لیشمانیا تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=نەخۆشی_لیشمانیا&oldid=1614126»