نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب
| نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب | |
|---|---|
| ناوەکانی تری | نەخۆشی مێشکی ئیسفەنجیی ژێر توند، تێکچوونی دەمارە مەعریفی بەهۆی نەخۆشی پریۆن، ڕەقبوونی ساختەی ئیسپاستیک (مێژوویی).[١] |
 | |
| مێشک لە CJD ی وردە وردە، کە چڕییەکی زۆر لە گەنگلییە بنەڕەتییەکاندا نیشان دەدات. C: وێنەگرتنی قورسایی بڵاوبوونەوە لە CJDی وردە وردە، کە شریتی قژ نیشان دەدات. D: وێنەگرتنی چاکبوونەوەی پێچەوانەبوونەوەی لاوازکراوی شلەی جۆری CJD، کە چڕیی زۆر لە تالاموسدا نیشان دەدات (نیشانەی پولڤینار/دار هۆکی) | |
| خوێندنەوە | |
| تایبەتمەندی | نەخۆشی دەمار |
| نیشانەکان | پێشکەشکردنی سەرەتایی زۆر گۆڕاوە، بەڵام نەخۆشییەکە هەمیشە بەرەو موتیزمی ئاکینێتیک دەڕوات CJD کلاسیک: دابەزینی مەعریفی جیهانی (بیرچوونەوە)، بیرچوونەوە، ئاکالکولیا، دیسلێکسیا، گۆڕانکاری لە ڕەفتار، ئافازیا، مایکلۆنوس، ئاتاکسی، نیشانەکانی هەرەمی و دەرەوەی هەرەمی (ماوەی تەمەنی ٣ بۆ ١٢ مانگ) جۆری مەعریفی پاک: لەبیرچوونەوە، لەدەستدانی کارکردنی جێبەجێکار، ئافازیا، گۆڕانی ڕەفتار، لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەچێت (ماوەی تەمەنی ٦ بۆ ١٢ مانگ) جۆری ئاتاکسی: ئاتاکسی، نیشانەکانی هەرەمی و دەرەوەی هەرەم، زۆرترین باو لەگەڵ CJD ئیاترۆجینیک، لە کورو دەچێت (ماوەی تەمەنی ٦ بۆ ١٢ مانگ) جۆری دەروونی: خەمۆکی، گۆڕانی باری دەروونی، دەروونی، وەهم، خەونبینین، پارانۆیا، شەڕانگێزی، لە جۆری CJD دەچێت (ماوەی تەمەنی ٦ بۆ ١٢ مانگ) جۆری بینین/هایدنهاین: هێمیانۆپسیا، بێئاگایی، سکۆتۆما، پالینۆپسیا، خەونبینین، کوێربوونی قژ، پێشکەوتنی زۆر خێرا (ماوەی تەمەنی ٣ بۆ ٦ مانگ) جۆری تالامیک: کەمخەوی، ئیستێسیا، شکستی ئۆتۆنۆمی، تاکیکاردیا، زیادبوونی ئاو، دووبەرەکی، بەرزی فشاری خوێن، ستریدۆر، ئەنیسۆکۆریای، کێشەکانی دڵ، لە کەمخەوی کوشندە دەچێت (ماوەی تەمەنی ٦ بۆ ١٢ مانگ)expectancy) جۆری جەڵتەی مێشک : پێشکەشکردنی جووڵەیی، پێشکەوتنی زۆر خێرا، لە جەڵتەی مێشک دەچێت
(ماوەی تەمەنی ١ بۆ ٦ مانگ هەندێک جار تەنانەت ٢-٣ هەفتە) |
| ئاڵۆزییەکان | هەوکردنی سییەکانی ئاسپیرەیشن بەهۆی سەختی کۆکە و قووتدان |
| دەستپێکردنی ئاسایی | لە دەوروبەری تەمەنی ٦٠ ساڵیدا |
| ماوە | 70% لە ماوەی ساڵێکدا لە دوای دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە دەمرن |
| جۆرەکان | وردە وردە (هۆکارێکی نادیار)، خێزانیی (جینەتیک)، ئیاترۆجینیک (دەستکەوتوو) |
| ھۆکارەکان | Type 1 or type 2 PrPCJD[٣] |
| Risk factors | هەبوونی لانیکەم یەک باپیرە زیندوو یان مردووی تووشبوو بە نەخۆشییەکە (لە حاڵەتی CJD خێزانی یان وردە وردە)، وەرگرتنی هۆرمۆنی گەشەی لاشەیی یان دوراماتەر (لە حاڵەتی نەخۆشی CJD ئیاترۆجینیک)، مێژووی خێزانی نەخۆشی بیرچوونەوە، دامەزراندن وەک پیشەیی تەندروستی، بەرکەوتن لەگەڵ مانگا و مەڕ (لە حاڵەتی CJD وردە وردە)[٤] |
| ڕێگای دەستنیشانکردن | بە پشتبەستن بە نیشانەکان و پشکنینی پزیشکی دوای ئەوەی هۆکاری دیکەی ئەگەری ڕەت دەکرێنەوە |
| دەستنیشانکردنی جیاواز | هەوکردنی مێشک، ھەوکردنی مێشک، نەخۆشیی ھانتینگتۆن، نەخۆشیی ئەلزەھایمەر،نیشانەکانی شیۆگرێن [٥] |
| ڕێگەگرتن | دەستکاریکردنی جینی منداڵانی مەترسیدار (بۆ fCJD)، تەعقیمکردنی دروستی ئامێرەکانی نەشتەرگەری (بۆ iCJD) |
| چارەسەرکردن | چارەسەر نەکراو؛ چاودێری پشتیوانی |
| Medication | چارەسەری ئەزموونی جۆراوجۆر، بۆ کەمکردنەوەی ئازار: مۆرفین، میتادۆن مۆرفین، مێتادۆن |
| Prognosis | 100% مردن، تەمەنی چاوەڕوانکراو لە 3 مانگەوە بۆ چەند ساڵێک دەگۆڕێت |
| ڕوودانەوە | 1 بۆ هەر ملیۆنێک لە ساڵێکدا |
| مردنەکان | 131 لە شانشینی یەکگرتوو (٢٠٢٠)[٦] |
نەخۆشیی کرۆیتسفێلد-یاکۆب (بە ئینگلیزی: Creutzfeldt–Jakob disease یان بە کورتکراوەی: CJD) کە ھەندێک جار لە نەخۆشیزانیی گشتیدا بە شێوازێکی ھاوشێوەی «شێتیی مانگا» ناو دەبرێت، نەخۆشییەکی دەماریی کوشندە و تێکدەرەوەی مێشکە لە مرۆڤدا کە بەھۆی پرۆتینە تێکچووەکانی «پریۆن» (Prions)ەوە دروست دەبێت. ئەم نەخۆشییە لە دەیەی ١٩٢٠دا لەلایەن دوو پزیشکی دەمارناسی ئەڵمانی بە ناوەکانی ھانس گێرھارد کرۆیتسفێلد و ئاڵفۆنس ماریا یاکۆب ناسێنرا.
نیشانەکان و گەشەکردن
[دەستکاری]ئەم نەخۆشییە پیاوان و ژنان بە ڕێژەیەکی یەکسان و زۆرجار لە دەوروبەری تەمەنی ٣٠ ساڵیدا دەگرێتەوە. نیشانە سەرەتایییەکان بریتین لە:
- سەرئێشەی توند و گێژبوونی بەردەوام.
- تێکچوونی ھاوسەنگیی جەستە.
- دوای چەند ھەفتە یان مانگێک، نەخۆشییەکە دەگۆڕێت بۆ تێکچوونی پێشکەوتووی بیر و ھۆش.
- جووڵەی نائاسایی جەستە، تێکچوونی بینین، وەھم و کەمبوونەوەی توانای مێشک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی فەرمانە سروشتییەکانی وەک میزکردن و پیساییکردن.
دەستنیشانکردن و چارەسەر
[دەستکاری]لە کاتی توێکاریی پزیشکیی (Autopsy) مێشکی ئەم نەخۆشانەدا، دروستبوونی کون و حەوزەی بچووک لە ناو شانەکانی مێشکدا دەبینرێت کە شێوەیەکی ئیسفەنجی بە مێشک دەبەخشێت.
لە ئێستادا ئەم نەخۆشییە چارەسەری بنبڕکەری نییە، بەڵام ھاوشێوەی نەخۆشییەکانی وەک شەکرە، ڕێگای کۆنتڕۆڵکردنی ھەیە؛ لە ڕێگەی دەرمانی پێویستەوە دەکرێت تەنیا نیشانەکان کەم بکرێنەوە و گیانلەدەستدان دوا بخرێت. ئەگەر چاودێریی پزیشکی نەبێت، نەخۆشییەکە لە ماوەی کەمتر لە ساڵێکدا لە دەستپێکردنی نیشانەکانەوە دەبێتە ھۆی مردن، ھەرچەندە لە ھەندێک حاڵەتی دەگمەندا نەخۆشەکان تا دە ساڵیش ژیاون.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Classic Creutzfeldt-Jakob Disease». Centers for Disease Control and Prevention. U.S. Department of Health and Human Services.
- ↑ Wells، John C. (٢٠٠٨)، Longman Pronunciation Dictionary (چاپی 3rd)، Longman، ژپنک ٩٧٨-١-٤٠٥٨-٨١١٨-٠
- ↑ Parchi P، Giese A، Capellari S، Brown P، Schulz-Schaeffer W، Windl O، Zerr I، Budka H، Kopp N، Piccardo P، Poser S، Rojiani A، Streichemberger N، Julien J، Vital C، Ghetti B، Gambetti P، Kretzschmar H (١٩٩٩). «Classification of sporadic Creutzfeldt-Jakob disease based on molecular and phenotypic analysis of 300 subjects». Annals of Neurology. ٤٦ (2): ٢٢٤–٢٣٣. doi:١٠.١٠٠٢/١٥٣١-٨٢٤٩(١٩٩٩٠٨)٤٦:٢<٢٢٤::AID-ANA١٢>٣.٠.CO;٢-W. PMID ١٠٤٤٣٨٨٨.
- ↑ Wientjens DP، Davanipour Z، Hofman A، Kondo K، Matthews WB، Will RG، Van Duijn CM (١٩٩٦). «Risk factors for Creutzfeldt-Jakob disease». Neurology. ٤٦ (5): ١٢٨٧–١٢٩١. doi:١٠.١٢١٢/WNL.٤٦.٥.١٢٨٧. hdl:١٧٦٥/٥٧٧١. PMID ٨٦٢٨٤٦٨.
- ↑ Notas K، Papaliagkas V، Spilioti M، Papagiannis I، Nemtsas P، Poulopoulos A، Kouskouras K، Diakogiannis I، Kimiskidis VK (٢٠٢٢). «Primary Sjögren's Syndrome Presenting with Rapidly Progressive Dementia: A Case Report». Current Alzheimer Research. ١٩ (6): ٤٧٩–٤٨٤. doi:١٠.٢١٧٤/١٥٦٧٢٠٥٠١٩٦٦٦٢٢٠٦٢٧٠٩٤٧٠٧. PMID ٣٥٧٦١٤٩٧.
- ↑ «Creutzfeldt–Jakob disease».
