نەخۆشیی وەسواس و ناچاربوون
| نەخۆشیی وەسواس و ناچاربوون | |
|---|---|
 | |
| چوار پێکهاتەی خولی OCD | |
| تایبەتمەندی | دەروونپزیشکی, دەروونناسی کلینیکی |
| نیشانەکان | هەست بە پێویستی بکە بۆ ئەنجامدانی هەندێک ڕەفتار دووبارە و سێبارە، هەندێک بیرکردنەوەی ناڕەحەتکەر دووبارە و سێبارە هەبێت[١] |
| ئاڵۆزییەکان | تێکچوونی تیک, پەشێویی دڵەڕاوکێ, خۆکوشتن[٢][٣] |
| دەستپێکردنی ئاسایی | Before 35 years[١][٢] |
| Risk factors | جێنەتیک, پەیەزانست, میزاج, دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان, هەندێک داروو و دەرمان[١] |
| ڕێگای دەستنیشانکردن | شێواز لە ڕووی کلینیکیەوە لەسەر بنەمای نیشانەکان؛ Y-BOCS ئامرازی ستانداردی زێڕین بۆ هەڵسەنگاندنی توندی severity[٢] |
| دەستنیشانکردنی جیاواز | پەشێویی دڵەڕاوکێ, پەشێوی گشتی خەمۆکی, تێکچوونی خواردنs, تێکچوونی تیکs, تێکچوونی کەسایەتی وەسوەسەیی-ناچاری[٢] |
| چارەسەرکردن | چارەسەری ڕەفتاری مەعریفی, دەرمان, هاندانی موگناتیسی لە ڕێگەی سەر, نەشتەرگەری |
| Medication | ڕێگریکەرانی هەڵبژێردراوی وەرگرتنەوەی سیرۆتۆنین (SSRI)، کلۆمیپرامین، دژە دەروونی نائاسایی یارمەتیدەر |
| ڕوودانەوە | 2.3% |
نەخۆشیی وەسواس و ناچاربوون (بە ئینگلیزی: Obsessive–compulsive disorder یان کورتکراوەی: OCD) شێواوییەکی دەروونییە کە تێیدا کەسەکە تووشی بیرۆکە، وێنە یان ئارەزووی سەرکێش و نەویست (وەسواس/Obsession) دەبێت، و بۆ کەمکردنەوەی ئەو دڵەڕاوکێ و ناڕەحەتییەی کە بەھۆی ئەو وەسواسانەوە دروست دەبێت، ناچارە بە شێوەیەکی دووبارەبووەوە ھەندێک ڕەفتار یان کردەوەی جێگیر (زۆرەملێ/Compulsion) ئەنجام بدات، بە ڕادەیەک کە کار دەکاتە سەر ژیانی ئاسایی و ڕۆژانەی.[١][٢][٤]
نیشانەکان
[دەستکاری]- وەسواسەکان (Obsessions): ئەو بیرۆکە یان وێنە مێشکییانەن کە بەردەوامن و نەخوازراون دەبنە ھۆی دروستبوونی دڵەڕاوکێ، بێزاری یان ناڕەحەتی. باوترین جۆرەکانی وەسواس بریتین لە: ترسی پیسبوون (بە میکرۆب یان ژەھر)، وەسواسی ڕێکخستن[تێبینییەکان ١] و ھاوسەنگی، ترسی سووکایەتیکردن بە پیرۆزییە ئایینییەکان[تێبینییەکان ٢]، وەسواسی سێکسی[تێبینییەکان ٣]، و ترسی زیان گەیاندن بە خۆ یان کەسانی تر.
- کردەوە زۆرەملێیەکان (Compulsions): ئەو کردەوە دووبارەبووانەن کە لە وەڵامی وەسواسەکاندا ئەنجام دەدرێن بۆ کەمکردنەوەی کاتیی دڵەڕاوکێ، وەک: زۆر شتن و پشکنین، ژماردن، گەڕان بەدوای دڵنیاییدا، و خۆبەدوورگرتن لە ھەندێک بارودۆخ. ئەم کردەوانە زۆرجار لانی کەم یەک کاتژمێر لە ڕۆژێکدا دەبەن.
زۆربەی کەسانی پێگەیشتوو کە تووشی ئەم شێواوییەن، درک بەوە دەکەن کە ڕەفتارەکانیان بێ بنەمان، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتییەکەیان بەردەوام دەبن لەسەری. لەبەر ئەم ھۆکارە، بیرۆکە و ڕەفتارەکان لە OCDدا بە «دژە-خۆ» (Egodystonic) دادەنرێن (واتە لەگەڵ وێنەی نموونەیی کەسەکە بۆ خۆی ناگونجێت).
ھۆکارەکان و دەستنیشانکردن
[دەستکاری]ھۆکارەکانی OCD فرەلایەنن و بە تەواوی ڕوون نین، بەڵام تێکەڵەیەک لە ھۆکاری بۆماوەیی[٥]، فشاری ژینگەیی (وەک زەبرەکانی سەردەمی منداڵی)، ناتەواوی لە پێکھاتەی مێشک و کارکردنی دەمارەگوێزەرەوەکان (وەک سیرۆتۆنین، دۆپامین و گلوتامات[٥]) لەخۆدەگرێت.
چارەسەر
[دەستکاری]ئەم شێواوییە درێژخایەنە، بەڵام چارەسەرکردن دەتوانێت کوالێتیی ژیانی نەخۆشەکە باشتر بکات. ڕێگاکانی چارەسەری ھێڵی یەکەم بریتین لە:
- چارەسەری دەروونی: بەتایبەت شێوازی «ڕووبەڕووبوونەوە و ڕێگریکردن لە وەڵامدانەوە» (ERP).
- دەرمان: بەکارھێنانی دەرمانە دژەخەمۆکییەکانی جۆری (SSRIs).
بۆ ئەو نەخۆشانەی بەم ڕێگایانە باشتر نابن (کە پێیان دەوترێت بەرگریکار لە چارەسەر)، ڕێگای ھێڵی دووەم وەک دەرمانی کڵۆمیپڕامین، بەھێزکردنی چارەسەر بە دژەدەروونپیسییە نائاسایییەکان، یان ھاندانی موگناتیسیی سەرانسەری مێشک (TMS) بەکاردێت. لە حاڵەتە زۆر سەختەکاندا و وەک دوایین چارەسەر، نەشتەرگەریی «ھاندانی قووڵی مێشک» (DBS) ئەنجام دەدرێت.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]تێبینییەکان
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 4 The National Institute of Mental Health (NIMH). «What is Obsessive-Compulsive Disorder (OCD)?». U.S. National Institutes of Health (NIH).
{{cite web}}:|archive-url=requires|archive-date=(یارمەتی) - 1 2 3 4 5 Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5 (چاپی 5th). Washington: American Psychiatric Publishing. لاپەڕە ٢٣٧–٢٤٢. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٩٠٤٢-٥٥٥-٨.
- ↑ Angelakis I، Gooding P، Tarrier N، Panagioti M. «Suicidality in obsessive compulsive disorder (OCD): a systematic review and meta-analysis». Clinical Psychology Review. ٣٩. Pergamon Press: ١–١٥. doi:١٠.١٠١٦/j.cpr.٢٠١٥.٠٣.٠٠٢. PMID ٢٥٨٧٥٢٢٢.
- ↑ Sartorius N، Henderson A، Strotzka H، Lipowski Z، Yu-cun S، You-xin X، Strömgren E، Glatzel J، Kühne G، Misès R، Soldatos C، Pull C، Giel R، Jegede R، Malt U، Nadzharov R، Smulevitch A، Hagberg B، Perris C، Scharfetter C، Clare A، Cooper J، Corbett J، Griffith Edwards J، Gelder M، Goldberg D، Gossop M، Graham P، Kendell R، Marks I، Russell G، Rutter M، Shepherd M، West D، Wing J، Wing L، Neki J، Benson F، Cantwell D، Guze S، Helzer J، Holzman P، Kleinman A، Kupfer D، Mezzich J، Spitzer R، Lokar J. «The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders Clinical descriptions and diagnostic guidelines» (PDF). who.int World Health Organization. لاپەڕە ١٤٢. لە ٨ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- 1 2 Pauls، David L.؛ Abramovitch، Amitai؛ Rauch، Scott L.؛ Geller، Daniel A. (2014-06). «Obsessive–compulsive disorder: an integrative genetic and neurobiological perspective». Nature Reviews Neuroscience (بە ئینگلیزی). ١٥ (6): ٤١٠–٤٢٤. doi:١٠.١٠٣٨/nrn٣٧٤٦. ISSN ١٤٧١-٠٠٤٨.
{{cite journal}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوت=(یارمەتی)
