بۆ ناوەڕۆک بازبدە

نەخۆشیی ئەدیسۆن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
نەخۆشی ئەدیسۆن
ناوەکانی تریناوەکانی تر: نەخۆشیی ئادیسۆن، سستبوونی سەرەتایی ڕژێنی ئەدرنال، [١] سستبوونی سەرەتایی توێکڵی ئەدرنال، سستبوونی درێژخایەنی ڕژێنی ئەدرنال، سستبوونی درێژخایەنی توێکڵی ئەدرنال، کەم‌کۆرتیزۆڵیزمی سەرەتایی، کەم‌ کارتێکەریی سەرەتایی توێکڵی ئەدرنال، کەم‌کارکردنی سەرەتایی ڕژێنی ئەدرنال.
تاریکبوونی پێست کە لە قاچەکانی نەخۆشێکی ڕەنگپەڕیودا دەبینرێت
تایبەتمەندیکوێرەڕژێنناسی
نیشانەکانئازاری سک، لاوازی، دابەزینی کێش، تاریکبوونی پێست [١]
ئاڵۆزییەکانقەیرانی ئەدرنال [١]
دەستپێکردنی ئاساییمێینەی تەمەن مامناوەند [١]
ھۆکارەکانکێشە لە ڕژێنی ئەدرنال [١]
ڕێگای دەستنیشانکردنپشکنینی خوێن، پشکنینی میز، وێنەگرتنی پزیشکی [١]
چارەسەرکردنکۆرتیکۆستیرۆیدی دەستکرد وەکو هایدرۆکۆرتزۆن و فلودرۆکۆرتزۆن [١][٢]
ڕوودانەوە٠.٩ – ١.٤ لە هەر ١٠,٠٠٠ کەسێک (لە جیهانی پێشکەوتوودا) [١][٣]
مردنەکانمەترسیی مردن دوو هێندە دەکات

نەخۆشیی ئەدیسۆن، کە هەروەها بە سستبوونی سەرەتایی ڕژێنی ئەدرنال (primary adrenal insufficiency) ناسراوە، [٤] تێکچوونێکی دەگمەن و درێژخایەنی کوێرەڕژێنەکانە کە تایبەتمەندە بە بەرهەمهێنانی ناتەواوی هۆرمۆنە ستیرۆیدییەکانی کۆرتیزۆڵ و ئالدۆستیرۆن لەلایەن دوو چینی دەرەوەی خانەکانی ڕژێنەکانی ئەدرنال (توێکڵی ئەدرنال)، کە دەبێتە هۆی سستبوونی ڕژێنی ئەدرنال. [٥] [٦] نیشانەکان بەگشتی بە هێواشی و بە شێوەیەکی شاراوە گەشە دەکەن و لەوانەیە بریتین بن لە ئازاری سک، نائاساییبوونی کۆئەندامی هەرس، لاوازی، و دابەزینی کێش. [١] هەروەها لەوانەیە تاریکبوونی پێست لە هەندێک ناوچەدا ڕووبدات. [١] لە ژێر هەندێک بارودۆخی دیاریکراودا، قەیرانێکی ئەدرنال لەوانەیە ڕووبدات لەگەڵ دابەزینی پەستانی خوێن، ڕشانەوە، ئازاری بەشی خوارەوەی پشت، و لەدەستدانی هۆشیاری. [١] لەوانەیە گۆڕانکاری لە میزاجیشدا ڕووبدات. سەرهەڵدانی خێرای نیشانەکان ئاماژەیە بۆ لەکارکەوتنی کتوپڕی ڕژێنی ئەدرنال، کە حاڵەتێکی لەناکاوی کلینیکییە. [٥] قەیرانی ئەدرنال دەکرێت بەهۆی فشارەوە دروست بێت، وەکو پێکان، نەشتەرگەری، یان هەوکردن. [١]

نەخۆشیی ئەدیسۆن کاتێک سەرهەڵدەدات کە ڕژێنی ئەدرنال بڕی پێویست لە هۆرمۆنە ستیرۆیدییەکانی کۆرتیزۆڵ و (هەندێک جار) ئالدۆستیرۆن بەرهەم ناهێنێت. [١] ئەمە نەخۆشییەکی بەرگریی خۆکارە (autoimmune disease) کە کاردەکاتە سەر هەندێک کەس کە ئامادەیی بۆماوەییان هەیە و سیستەمی بەرگریی جەستەیان دەستیکردووە بە هێرشکردنە سەر ڕژێنەکانی ئەدرنال.. [٧] لە زۆرێک لە حاڵەتەکانی کەسانی پێگەیشتوودا ڕوون نییە کە چی بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ئەم نەخۆشییە، هەرچەندە هەندێک جار دوای نەخۆشیی سیل ڕوودەدات. [٧] هۆکارەکانی تر دەکرێت بریتین بن لە هەندێک دەرمان، ژەهراویبوونی خوێن (sepsis)، و خوێنبەربوون بۆ ناو هەردوو ڕژێنی ئەدرنال. [١] [٨] نەخۆشیی ئەدیسۆن بەگشتی لە ڕێگەی پشکنینی خوێن، پشکنینی میز، و وێنەگرتنی پزیشکییەوە دەستنیشان دەکرێت. [١]

چارەسەرکردن بریتییە لە جێگرتنەوەی هۆرمۆنە ونبووەکان یان کەمەکان. [١] ئەمەش بەکارهێنانی کۆرتیکۆستیرۆیدی دەستکرد دەگرێتەوە، وەکو هایدرۆکۆرتزۆن یان فلودرۆکۆرتزۆن. [١] [٢] ئەم دەرمانانە بەگشتی لە ڕێگەی دەمەوە وەردەگیرێن. [١] چارەسەری جێگرەوەی ستیرۆیدی بەردەوام و بۆ تەواوی تەمەن پێویستە، لەگەڵ بەدواداچوونی ڕێکوپێک بۆ چارەسەرەکە و چاودێریکردن بۆ کێشە تەندروستییەکانی تر کە لەوانەیە ڕووبدەن. [٩] هەروەها سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە خوێ لەوانەیە بۆ هەندێک کەس بەسوود بێت. [١] ئەگەر نیشانەکان خراپتر بوون، دەرزیی کۆرتیکۆستیرۆید پێشنیار دەکرێت (پێویستە نەخۆشەکان هەمیشە ژەمێکیان پێ بێت). [١] زۆرجار، بڕێکی زۆر لە شلەی ناوخوێنبەر لەگەڵ شەکری دێکسترۆزیش پێویستە. [١] ببە چارەسەری گونجاو، دەرەنجامی گشتی بەگشتی باشە، [١٠] و زۆربەی خەڵک دەتوانن ژیانێکی تا ڕادەیەک ئاسایی بژین.[١١] بەبێ چارەسەر، قەیرانی ئەدرنال دەتوانێت ببێتە هۆی مردن. [١]

نەخۆشیی ئەدیسۆن کاردەکاتە سەر نزیکەی ٩ بۆ ١٤ لە هەر ١٠٠,٠٠٠ کەسێک لە جیهانی پێشکەوتوودا. [١] [٣] زۆرترین جار لە مێینەی تەمەن مامناوەنددا ڕوودەدات. [١] نەخۆشییەکە بە ناوی تۆماس ئەدیسۆنەوە ناونراوە، کە دەرچووی قوتابخانەی پزیشکیی زانکۆی ئەدینبۆرگ بوو، کە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٨٥٥دا وەسفی حاڵەتەکەی کرد. [١٢] [١٣]

نیشانە و کۆنیشانەکان

[دەستکاری]
زۆربوونی ڕەنگ (Hyperpigmentation) وەک ئەوەی لە ژنێکی تووشبوو بە نەخۆشیی ئەدیسۆن دەبینرێت

نیشانەکانی نەخۆشیی ئادیسۆن دەکرێت بە درێژایی چەند مانگێک گەشە بکەن و لە حاڵەتە پزیشکییەکانی تر بچن. [١٤] باوترین نیشانەکان بەهۆی کەمیی ئاستی ئەو هۆرمۆنانەوە دروست دەبن کە بە شێوەیەکی ئاسایی لەلایەن ڕژێنەکانی ئەدرنالوە بەرهەم دەهێنرێن. کەمیی کۆرتیزۆڵی خوێن دەتوانێت ببێتە هۆی چەندین نیشانەی جیاواز، لەوانە ماندوێتی، هەستکردن بە نەخۆشی، ئازاری ماسولکە و جومگە، کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن، دابەزینی کێش، و زیادبوونی هەستیاری بۆ سەرما. [١٥] [١٤] نیشانەکانی کۆئەندامی هەرس وەکو دڵتێکەڵهاتن، ئازاری سک، و ڕشانەوە زۆر باون. [١٦] [١٤] کەمیی ئالدۆستیرۆن دەتوانێت وا لە کەسە تووشبووەکان بکات ئارەزووی خواردنی سوێر بکەن، هەروەها دابەزینی پەستانی خوێنیان تووش ببێت کە دەبێتە هۆی گێژبوون لە کاتی هەستانەوەدا. [١٦] لە ژناندا، کەمیی دیهایدرۆئێپیئاندرۆستیرۆن (DHEA) دەتوانێت ببێتە هۆی وشکبوونەوە و خورانی پێست، هەڵوەرینی مووی بنباڵ و بەرگە، و کەمبوونەوەی ئارەزووی سێکسی. [١٥] ئەو منداڵە بچووکانەی کە نەخۆشیی ئەدیسۆنان هەیە لەوانەیە کێشیان بەپێی پێویست زیاد نەکات و بەردەوام تووشی هەوکردن ببن. [١٥] کەمیی کۆرتیزۆڵ هەروەها تێکەڵی ڕێکخستنی هۆرمۆنی ئەدرینۆکۆرتیکۆترۆپیک (ACTH) دەبێت، کە هەندێک جار دەبێتە هۆی تاریکبوونی پێست و پەردە لینجییەکان، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە بەر خۆر دەکەون یان لێکخشانێکی بەردەوامیان هەیە. [١٤]

پشکنینی خوێن لەو کەسانەی نەخۆشیی ئەدیسۆنان هەیە زۆرجار کەمیی سۆدیۆمی خوێن پیشان دەدات. زۆرێکیان هەروەها پۆتاسیۆمی خوێنیان بەرزە و/یان هۆرمۆنی هاندەری سایرۆید (TSH)یان بەرزە. [١٤]

زۆربەی ئەو کەسانەی نەخۆشیی ئەدیسۆنان هەیە نەخۆشییەکی بەرگریی خۆکاریان تووش دەبێت یان پێشتر هەیانبووە. [١٥] بەتایبەتی حاڵەتە هاوەڵە باوەکان بریتین لە نەخۆشیی بەرگریی خۆکاری سایرۆید (٤٠٪ی تووشبووانی ئادیسۆن)، لەکارکەوتنی پێشوەختەی هێلکەدان (تا ١٦٪ی تووشبووانی ئادیسۆن)، شەکرەی جۆری یەکەم (١١٪)، کەمخوێنیی پەڕنیشەس (١٠٪)، بەڵەک (٦٪) و نەخۆشیی سیلیاک (٢٪). [١٥] تێکەڵبوونی نەخۆشیی ئادیسۆن لەگەڵ کەڕووی پێست و پەردە لینجییەکان، کەم‌کارکردنی پاراسایرۆید، یان هەردووکیان، پێی دەوترێت کۆنیشانەی فرەکوێرەڕژێنی بەرگریی خۆکار جۆری ١. [١٧] بوونی نەخۆشیی ئادیسۆن لەگەڵ نەخۆشیی بەرگریی خۆکاری سایرۆید، شەکرەی جۆری یەکەم، یان هەردووکیان، پێی دەوترێت کۆنیشانەی فرەکوێرەڕژێنی بەرگریی خۆکار جۆری ٢. [١٨]

قەیرانی ئەدرنال

[دەستکاری]

"قەیرانی ئەدرنال" یان "قەیرانی ئەدیسۆن" کۆمەڵێک نیشانەیە کە ئاماژەیە بۆ سستبوونی سەختی ڕژێنی ئەدرنال. ئەمە لەوانەیە دەرەنجامی نەخۆشیی ئادیسۆن بێت کە پێشتر دەستنیشان نەکراوە، یان پرۆسەیەکی نەخۆشی کە لەپڕ کاردەکاتە سەر فەرمانی ڕژێنی ئەدرنال (وەکو خوێنبەربوونی ئەدرنال)، یان کێشەیەکی هاوکات (وەکو هەوکردن، پێکان) لە کەسێکدا کە زانراوە نەخۆشیی ئەدیسۆن هەیە. ئەمە حاڵەتێکی لەناکاوی پزیشکییە و لەوانەیە مەترسی بۆ سەر ژیان دروست بکات کە پێویستی بە چارەسەری دەستبەجێی فریاگوزاری هەیە.[19] [١٩]

نیشانە تایبەتمەندەکانی بریتین لە: [٢٠]

  • ئازارێکی تیژی لەپڕ لە قاچەکان، بەشی خوارەوەی پشت، یان سک
  • ڕشانەوە و سکچوونی سەخت، کە دەبێتە هۆی وشکبوونەوە (dehydration)
  • دابەزینی پەستانی خوێن
  • بێهۆشبوون (لەدەستدانی هۆشیاری و توانای وەستان)
  • دابەزینی شەکری خوێن (hypoglycemia)
  • سەرلێشێواوی، سایکۆسیس، قسەکردنی تێکەڵ
  • بێهێزییەکی زۆر سەخت
  • کەمیی سۆدیۆم لە خوێندا (hyponatremia)
  • بەرزیی پۆتاسیۆم لە خوێندا (hyperkalemia)
  • بەرزیی کالسێوم لە خوێندا (hypercalcemia)
  • گەشکە (Convulsions)
  • تا

هۆکارەکان

[دەستکاری]
سووڕی کاردانەوەی نەرێنی (negative feedback loop) بۆ گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان (glucocorticoids)

هۆکارەکانی سستبوونی ڕژێنی ئەدرنال دەکرێت پۆلێن بکرێن بەپێی ئەو میکانیزمەی کە لە ڕێگەیەوە وادەکەن ڕژێنەکانی ئەدرنال کۆرتیزۆڵی ناتەواو بەرهەم بهێنن. ئەمە دەکرێت بەهۆی زیانگەیشتن یان وێرانبوونی توێکڵی ئەدرنال بێت. ئەم کەموکوڕیانە هۆرمۆنەکانی گلوکۆکۆرتیکۆید و مینرالۆکۆرتیکۆیدیش دەگرنەوە. ئەمانە بریتین لە تێکچوونی دروستبوونی ڕژێنی ئەدرنال (Adrenal dysgenesis) (ڕژێنەکە لە کاتی گەشەکردندا بە دروستی پێکنەهاتووە)، تێکچوونی دروستبوونی ستیرۆید (Impaired steroidogenesis) (ڕژێنەکە بوونی هەیە بەڵام لە ڕووی زیندەکیمیاییەوە توانای بەرهەمهێنانی کۆرتیزۆڵی نییە)، یان وێرانبوونی ئەدرنال (پرۆسەکانی نەخۆشی کە دەبنە هۆی زیانگەیشتن بە ڕژێنەکە). [١٢]

تاریکبوونی (زۆربوونی ڕەنگدانەی) پێست، لە نێویاندا ئەو ناوچانەی کە بەر خۆر ناکەون – شوێنە تایبەتمەندەکانی تاریکبوونەکە بریتین لە چرچبوونەکانی پێست (بۆ نموونە، هی دەستەکان)، گۆی مەمک، و دیوی ناوەوەی ڕوومەت (پەردەی لینجیی دەم)؛ هەروەها، جێگەی برینە کۆنەکان لەوانەیە تاریک ببن. ئەمە ڕوودەدات چونکە هۆرمۆنی هاندەری مێلانۆسایت (MSH) و ACTH هەمان گەردیلەی پێشینەیان هەیە، کە پرۆ-ئۆپیۆمێلانۆکۆرتین (POMC)ە. دوای بەرهەمهێنان لە بەشی پێشەوەی ڕژێنی ژێر مێشککە، POMC دابەش دەبێت بۆ گاما-MSH، ACTH، و بێتا-لایپۆترۆپین. یەکەی لاوەکیی ACTH دابەشبوونی زیاتر بەخۆیەوە دەبینێت بۆ بەرهەمهێنانی ئەلفا-MSH، کە گرنگترین MSHە بۆ ڕەنگپێدانی پێست. لە جۆرەکانی دووەمەکی و سێیەمەکیی سستبوونی ڕژێنی ئەدرنالدا، تاریکبوونی پێست ڕوونادات، چونکە ACTH بە زیادەوە بەرهەم ناهێنرێت.

لەناوچوونی ئەدرنال

[دەستکاری]

هەوکردنی ئەدرنالی بەرگریی خۆکار (Autoimmune adrenalitis) باوترین هۆکاری نەخۆشیی ئادیسۆنە لە جیهانی پیشەسازیدا، چونکە لە نێوان ٦٨٪ بۆ ٩٤٪ی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت. [٦] [٢١] [٢٢] وێرانبوونی توێکڵی ئەدرنال بەهۆی بەرگریی خۆکارەوە بە هۆی کاردانەوەیەکی بەرگرییەوە دەبێت دژی ئەنزیمی 21-hydroxylase (دیاردەیەک کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٢ وەسف کرا). [٢٣] ئەمە لەوانەیە تەنیا بێت یان لە چوارچێوەی کۆنیشانەی فرەکوێرەڕژێنی بەرگریی خۆکار (APS جۆری ١ یان ٢) بێت، کە تێیدا ئەندامەکانی تری بەرهەمهێنەری هۆرمۆن، وەکو سایرۆید و پەنکریاس، لەوانەیە ئەوانیش تووش ببن. [٢٤]

وێرانبوونی ئەدرنال هەروەها تایبەتمەندییەکی ئەدرینۆلیوکۆدیسترۆفییە (adrenoleukodystrophy)، و کاتێک ڕژێنەکانی ئەدرنال تووشی بڵاوبوونەوەی شێرپەنجە (metastasis) دەبن (گواستنەوەی خانە شێرپەنجەییەکان لە شوێنێکی تری جەستەوە، بەتایبەتی سییەکان)، خوێنبەربوون (بۆ نموونە، لە کۆنیشانەی واتەرهاوس-فریدێریکسن یان کۆنیشانەی دژە-فۆسفۆلیپید)، هەندێک هەوکردنی دیاریکراو (سیل، هیستۆپلازمۆزیس، کۆکسیدیۆیدۆماایکۆزیس)، یان کەڵەکەبوونی پرۆتینی نائاسایی لە ئەمایلۆیدۆزیسدا (amyloidosis). [٢٥]

تێکچوونی دروستبوونی ئەدرنال

[دەستکاری]

هەموو هۆکارەکانی ئەم پۆلە بۆماوەیین، و بەگشتی زۆر دەگمەنن. ئەمانە بریتین لە بازدانەکان لە هۆکاری کۆپیکردنی SF1، کەم‌گەشەکردنی زگماکی ئەدرنال بەهۆی بازدانەکانی جینی DAX-1 و بازدانەکان لە جینی وەرگری ACTH (یان جینە پەیوەندیدارەکانی تر، وەکو کۆنیشانەی Triple-A یان Allgrove). بازدانەکانی DAX-1 دەکرێت کۆببنەوە لە کۆنیشانەیەکدا لەگەڵ کەمیی کینەیزی گلیسڕۆڵ (glycerol kinase) لەگەڵ کۆمەڵێک نیشانەی تر کاتێک DAX-1 دەسڕێتەوە لەگەڵ ژمارەیەک جینی تردا. [١٢]

تێکچوونی دروستبوونی ستیرۆید

[دەستکاری]

بۆ پێکهێنانی کۆرتیزۆڵ، ڕژێنی ئەدرنال پێویستی بە کۆلیسترۆڵ هەیە، کە پاشان لە ڕووی زیندەکیمیاییەوە دەگۆڕدرێت بۆ هۆرمۆنە ستیرۆیدییەکان. پچڕان لە گەیاندنی کۆلیسترۆڵدا کۆنیشانەی سمیس-لێملی-ئۆپیتز (Smith–Lemli–Opitz syndrome) و ئەبیتالایپۆپرۆتینیمیا (abetalipoproteinemia) دەگرێتەوە. لە کێشەکانی دروستکردندا، گەورەبوونی زگماکی ئەدرنال (congenital adrenal hyperplasia) باوترینە (بە شێوەی جیاواز: 21-hydroxylase، 17α-hydroxylase، 11β-hydroxylase و 3β-hydroxysteroid dehydrogenase)، CAH ی چەوری بەهۆی کەمیی StAR و بازدانەکانی DNA ی مایتۆکۆندریال. [١٢] هەندێک دەرمان ڕێگری دەکەن لە ئەنزیمەکانی دروستکردنی ستیرۆید (بۆ نموونە، کێتۆکۆنازۆڵ)، لە کاتێکدا هەندێکی تر تێکشکاندنی ئاسایی هۆرمۆنەکان لەلایەن جگەرەوە خێراتر دەکەن (بۆ نموونە، ڕیفامپیسین، فینیتۆین). [١٢]

دەستنیشانکردن

[دەستکاری]

تایبەتمەندییە ئاماژەپێدەرەکان

[دەستکاری]

پشکنینە ڕۆتینییەکانی تاقیگە لەوانەیە ئەمانە پیشان بدەن: [١٢]

  • دابەزینی شەکری خوێن (لە منداڵاندا خراپترە بەهۆی لەدەستدانی کاریگەرییە گلوکۆجینیکەکانی گلوکۆکۆرتیکۆید).
  • دابەزینی سۆدیۆمی خوێن، بەهۆی لەدەستدانی بەرهەمهێنانی هۆرمۆنی ئالدۆستیرۆن، ناتوانایی گورچیلە بۆ دەرکردنی ئاوی ئازاد لە کاتی نەبوونی کۆرتیزۆڵی پێویستدا، و هەروەها کاریگەریی هۆرمۆنی دەردەری کۆرتیکۆترۆپین بۆ هاندانی دەردانی ADH.
  • بەرزیی پۆتاسیۆمی خوێن، بەهۆی لەدەستدانی بەرهەمهێنانی هۆرمۆنی ئالدۆستیرۆن.
  • ئیۆزینۆفیلیا و لیمفۆسایتۆسیس (زیادبوونی ژمارەی ئیۆزینۆفیلەکان یان لیمفۆسایتەکان، کە دوو جۆری خڕۆکە سپییەکانی خوێنن).
  • ئەسیدۆسیزی زیندەچالاکی (بەرزبوونەوەی ترشێتیی خوێن)، هەروەها بەهۆی لەدەستدانی هۆرمۆنی ئالدۆستیرۆنەوەیە چونکە هەڵمژینەوەی سۆدیۆم لە بۆریچکەی دوور (distal tubule) پەیوەستە بە دەردانی ئایۆنی ترش/هایدرۆجین (H+). نەبوونی یان کەمیی ئاستەکانی هاندانی ئالدۆستیرۆن بۆ بۆریچکەی دووری گورچیلە دەبێتە هۆی لەدەستدانی سۆدیۆم لە میزدا و هێشتنەوەی H+ لە سێرومدا.

پشکنین

[دەستکاری]
کۆرتیزۆڵ
ئەلدۆستیرۆن

لەو حاڵەتانەی کە گومانی نەخۆشیی ئەدیسۆنان لێدەکرێت، دەرخستنی کەمیی ئاستی هۆرمۆنی ئەدرنال تەنانەت دوای هاندانی گونجاویش (کە پێی دەوترێت پشکنینی هاندانی ACTH یان پشکنینی سیناکسین - synacthen test) بە بەکارهێنانی هۆرمۆنی دەستکردی ACTH ی ڕژێنی ژێر مێشککە (تێتراکۆساکتاید - tetracosactide) پێویستە بۆ دەستنیشانکردنەکە. دوو پشکنین ئەنجام دەدرێن، پشکنینی کورت و درێژ. دێکسامیسازۆن (Dexamethasone) لەگەڵ پشکنینەکەدا کارلێک ناکات و دەتوانرێت هاوکات لە کاتی پشکنینەکەدا بدرێت بە نەخۆشەکە. [٢٦] [٢٧]

پشکنینی کورت بەراوردی ئاستەکانی کۆرتیزۆڵی خوێن دەکات پێش و پاش پێدانی ٢٥٠ مایکرۆگرام تێتراکۆساکتاید (لە ماسولکە یان لە خوێنبەر). ئەگەر یەک کاتژمێر دواتر، کۆرتیزۆڵی پلازما لە ١٧٠ nmol/L زیاتر بوو و لایەنی کەم بە بڕی ٣٣٠ nmol/L بەرزبووەوە بۆ لایەنی کەم ٦٩٠ nmol/L، ئەوا لەکارکەوتنی ئەدرنال ڕەت دەکرێتەوە. ئەگەر پشکنینە کورتەکە نائاسایی بوو، پشکنینی درێژ بەکاردەهێنرێت بۆ جیاکردنەوە لە نێوان سستبوونی سەرەتایی ڕژێنی ئەدرنال و سستبوونی دووەمەکی توێکڵی ئەدرنال. [٢٨]

پشکنینی درێژ ١ ملگم تێتراکۆساکتاید (لە ماسولکە) بەکاردەهێنێت. خوێن وەردەگیرێت لە کاتژمێر ١، ٤، ٨، و ٢٤ کاتژمێر دواتر. ئاستی ئاسایی کۆرتیزۆڵی پلازما دەبێت لە ماوەی ٤ کاتژمێردا بگاتە ١,٠٠٠ nmol/L. لە نەخۆشیی ئەدیسۆن سەرەتاییدا، ئاستی کۆرتیزۆڵ لە هەموو قۆناغەکاندا کەم دەبێتەوە، لە کاتێکدا لە سستبوونی دووەمەکی کۆرتیکۆئەدریناڵدا، وەڵامدانەوەیەکی دواکەوتوو بەڵام ئاسایی دەبینرێت. پشکنینی تر لەوانەیە ئەنجام بدرێت بۆ جیاکردنەوەی هۆکارە جیاوازەکانی کەم‌کارکردنی ڕژێنی ئەدرنال، لە نێویاندا ئاستەکانی ڕێنین و هۆرمۆنی ئەدرینۆکۆرتیکۆترۆپیک، هەروەها وێنەگرتنی پزیشکی – بەگشتی لە شێوەی سۆنار، سی تی سکان یان وێنەگرتنی لەرەلەری موگناتیسی (MRI). [٢٨]

ئەدرینۆلیوکۆدیسترۆفی (Adrenoleukodystrophy)، و جۆرە سووکەکەی، ئەدرینۆمایلۆنیورۆپاسی، دەبنە هۆی سستبوونی ڕژێنی ئەدرنال بە هاوبەشی لەگەڵ نیشانە دەمارییەکان. مەزەندە دەکرێت ئەم نەخۆشییانە هۆکاری سستبوونی ڕژێنی ئەدرنال بن لە نزیکەی ٣٥٪ی ئەو نێرینانەی کە نەخۆشیی ئەدیسۆن ئیدیۆپاسیکیان (بەبێ هۆکاری زانراو) تێدا دەستنیشان کراوە و دەبێت لە دەستنیشانکردنی جیاکاری هەر نێرینەیەکدا کە سستبوونی ڕژێنی ئەدرنالی هەیە ڕەچاو بکرێن. دەستنیشانکردن بە پشکنینی خوێن دەکرێت بۆ دیاریکردنی ترشە چەورییە زنجیرە زۆر درێژەکان (VLCFA). [٢٩]

چارەسەر

[دەستکاری]

هێشتنەوەی باری تەندروستی

[دەستکاری]

چارەسەری نەخۆشیی ئادیسۆن بریتییە لە جێگرتنەوەی کۆرتیزۆڵی ونبوو، هەندێک جار لە شێوەی حەبی هایدرۆکۆرتزۆن، یان حەبی پرێدنیسۆن لە سیستەمێکی ژەمە دەرماندا کە لاسایی خەستییە فیزیۆلۆژییەکانی کۆرتیزۆڵ دەکاتەوە. یان دەکرێت، چارەکی ئەو بڕە لە پرێدنیزۆلۆن بەکاربهێنرێت بۆ هەمان کاریگەریی گلوکۆکۆرتیکۆیدی وەک هایدرۆکۆرتزۆن. چارەسەر بەگشتی بۆ تەواوی تەمەنە. سەرەڕای ئەوەش، زۆر کەس پێویستیان بە فلودرۆکۆرتزۆن هەیە وەک جێگرەوەیەک بۆ ئالدۆستیرۆنی ونبوو. [١٩]

زۆرجار ئامۆژگاری ئەو کەسانە دەکرێت کە نەخۆشیی ئەدیسۆنان هەیە زانیارییان پێ بێت لەسەر خۆیان (بۆ نموونە، لە شێوەی ملوانکەی MedicAlert یان کارتی زانیاری) بۆ ئاگاداریی کارمەندانی فریاگوزاریی پزیشکی کە لەوانەیە پێویست بکات بەدەم پێداویستییەکانیانەوە بچن [٣٠] [٣١] هەروەها پێشنیار دەکرێت کە دەرزی، سرنج، و فۆرمی دەرزی لێدانی کۆرتیزۆڵ هەڵبگرن بۆ حاڵەتە لەناکاوەکان. [٣١] ئامۆژگاری کەسانی تووشبوو بە نەخۆشیی ئادیسۆن دەکرێت کە بڕی دەرمانەکەیان زیاد بکەن لە ماوەی نەخۆشیدا یان کاتێک نەشتەرگەری یان چارەسەری ددان دەکەن. [٣١] پێویستی بە چاودێریی پزیشکیی دەستبەجێ هەیە کاتێک هەوکردنی سەخت، ڕشانەوە، یان سکچوون ڕوودەدات، چونکە ئەم حاڵەتانە دەتوانن ببنە هۆی قەیرانێکی ئەدیسۆن. ئەگەر کەسێک بڕشێتەوە، لەوانەیە لەبری ئەوە پێویستی بە دەرزیی هایدرۆکۆرتزۆن بێت. [٣٢]

ئەوانەی ئاستی ئالدۆستیرۆنیان نزمە لەوانەیە سوود لە سیستەمێکی خۆراکی دەوڵەمەند بە سۆدیۆم ببینن. هەروەها لەوانەیە بۆ کەسانی تووشبوو بە نەخۆشیی ئادیسۆن بەسوود بێت کە بڕی وەرگرتنی کالیسیۆم و ڤیتامین D لە خۆراکدا زیاد بکەن. ژەمە زۆرەکانی کۆرتیکۆستیرۆیدەکان پەیوەندییان هەیە بە فشەڵبوونی ئێسکەوە (osteoporosis) بۆیە لەوانەیە ئەمانە پێویست بن بۆ تەندروستیی ئێسک. [٣٣] سەرچاوەکانی کالسێوم بریتین لە بەرهەمە سپیاییەکان، سەوزە گەڵادارەکان، و ئاردی دەوڵەمەندکراو لەگەڵ زۆر شتی تردا. [٣٤] ڤیتامین D دەتوانرێت لە ڕێگەی خۆر، ماسیی چەور، گۆشتی سوور، و زەردێنەی هێلکەوە بەدەستبهێنرێت لەگەڵ زۆر شتی تردا. هەرچەندە سەرچاوەی زۆر هەن بۆ بەدەستهێنانی ڤیتامین D لە ڕێگەی خۆراکەوە، بەڵام تەواوکەرە خۆراکییەکانیش بژاردەیەکن. [٣٥]

قەیران

[دەستکاری]

چارەسەری ستاندارد بریتییە لە دەرزیی ناوخوێنبەری گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان و بڕێکی زۆر لە گیراوەی ناوخوێنبەری خوێیاو (saline) لەگەڵ دێکسترۆز (گلوکۆز). ئەم چارەسەرە بەزۆری باشبوونێکی خێرا دەهێنێت. ئەگەر دەستڕاگەیشتن بە خوێنبەر دەستبەجێ بەردەست نەبێت، دەکرێت دەرزیی گلوکۆکۆرتیکۆید لە ماسولکە بدرێت. کاتێک کەسەکە توانای قوتدانی شلەمەنی و دەرمانی هەبوو لە ڕێگەی دەمەوە، بڕی گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان کەم دەکرێتەوە تا دەگاتە ژەمی جێگیر (maintenance dose). ئەگەر ئالدۆستیرۆن کەم بێت، چارەسەری بەردەوامکردن هەروەها ژەمی دەمەکی لە فلودرۆکۆرتزۆن ئەسێتەیت لەخۆ دەگرێت. [٣٦]

پێشبینیی پزیشکی

[دەستکاری]

دەرەنجامەکان بەگشتی باشن لە کاتی چارەسەرکردندا. زۆربەی خەڵک دەتوانن چاوەڕوانی ژیانێکی تا ڕادەیەک ئاسایی بکەن. هەر کەسێک کە ئەم نەخۆشییەتی دەبێت چاودێری نیشانەکانی "قەیرانی ئادیسۆن" بکات کاتێک جەستە دەخرێتە ژێر فشارەوە، وەک لە وەرزشی سەختدا یان کاتی نەخۆشکەوتندا، کە ئەمەی دواییان زۆرجار پێویستی بە چارەسەری فریاگوزاری هەیە بە دەرزی ناوخوێنبەر بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکە. [١١]

ئەو کەسانەی نەخۆشیی ئەدیسۆنان هەیە زیاتر لە دوو هێندە مەترسیی مردنیان هەیە. [٣٧] سەرەڕای ئەوەش، ئەو کەسانەی نەخۆشیی ئادیسۆن و شەکرەیان هەیە مەترسی مردنیان نزیکەی چوار هێندە زیاد دەکات بە بەراورد بەو کەسانەی کە تەنها شەکرەیان هەیە. [٣٨] ڕێژەی مەترسی بۆ هۆکارەکانی مردن لە نێر و مێدا بە ڕێککەوتی دەکاتە ٢.١٩ و ٢.٨٦. [٣٧]

مردن بۆ کەسانی تووشبوو بە نەخۆشیی ئادیسۆن زۆرجار بەهۆی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن، نەخۆشییە گوازراوەکان، و وەرەمە پیسەکانەوە (شێرپەنجە) ڕوودەدات، لە نێوان ئەگەرەکانی تردا. [٣٧]

لێکۆڵینەوە نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو کەسانەی نەخۆشیی ئەدیسۆنان هەیە لەوانەیە مەترسیی شکان بەهۆی فشەڵبوونی ئێسکیان زیاتر بێت و ڕێژەی لەدەستدانی کارکردنیان بەرزتر بێت، لە نێویاندا مۆڵەتی نەخۆشی و مووچەی خانەنشینی کەمئەندامی. [٣٩] [٤٠] [٤١]

پەتاناسی

[دەستکاری]

ڕێژەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی ئادیسۆن لە دانیشتووانی مرۆڤدا هەندێک جار بە یەک لە هەر ١٠٠,٠٠٠ کەسێک دەخەمڵێنرێت. [٤٢] هەندێکی تر ژمارەکە لە ٤٠-١٤٤ حاڵەت بۆ هەر ملیۆنێک دانیشتوو دادەنێن (١/٢٥,٠٠٠–١/٧,٠٠٠). [١] [٤٣] [٤٤] نەخۆشیی ئادیسۆن دەتوانێت کاربکاتە سەر کەسانی هەر تەمەنێک، ڕەگەزێک، یان نەتەوەیەک، بەڵام بەگشتی لە پێگەیشتووانی نێوان ٣٠ بۆ ٥٠ ساڵاندا دەردەکەوێت. [٤٤] [٤٥] توێژینەوەکان هیچ ئامادەییەکی بەرچاویان لەسەر بنەمای نەتەوەیی نیشان نەداوە. [٤٣] نزیکەی ٧٠٪ی دەستنیشانکردنی نەخۆشیی ئادیسۆن بەهۆی کاردانەوەکانی بەرگریی خۆکارەوە ڕوودەدەن، کە زیان بە توێکڵی ئەدرنال دەگەیەنن. [٥]

مێژوو

[دەستکاری]

نەخۆشیی ئادیسۆن بە ناوی تۆماس ئادیسۆنەوە ناونراوە، ئەو پزیشکە بەریتانییەی کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٥٥ لە پەڕتووکی (سەبارەت بە کاریگەرییە دەستووری و ناوخۆییەکانی نەخۆشیی کەپسوولەکانی ئەدرنال) وەسفی حاڵەتەکەی کرد. [٤٦] [٤٧] لە بنەڕەتدا بە "melasma suprarenale" وەسفی کرد، بەڵام دواتر پزیشکان لە پێناو ڕێزلێنان لە دۆزینەوەکەی ئادیسۆن ناوی "نەخۆشیی ئادیسۆن"یان لێنا. [٤٨]

هەرچەندە هەر شەش نەخۆشەکە کە لەلایەن ئادیسۆنەوە پشکنینیان بۆ کرا لە ساڵی ١٨٥٥ هەموویان سیلی ئەدرنالیان هەبوو، [٤٩] زاراوەی "نەخۆشیی ئادیسۆن" ئاماژە نییە بۆ پرۆسەی نەخۆشییەکی بنەڕەتی.

حاڵەتەکە لە سەرەتادا وەک جۆرێک لە کەمخوێنی کە پەیوەستە بە ڕژێنەکانی ئەدرنالوە دادەنرا. لەبەر ئەوەی لەو کاتەدا زانیارییەکی کەم هەبوو سەبارەت بە ڕژێنەکانی ئەدرنال (کە ئەوکات پێیان دەوترا "کەپسوولەکانی ئەدرنال")، مۆنۆگرافەکەی ئادیسۆن کە وەسفی حاڵەتەکەی دەکرد تێگەیشتنێکی دابڕاو بوو. کاتێک ئەرکی ئەدرنال زیاتر ناسرا، مۆنۆگرافەکەی ئادیسۆن وەک بەشدارییەکی گرنگی پزیشکی و نموونەیەکی کلاسیکی چاودێریی وردی پزیشکی ناسرا. [٥٠] سیل لە ڕابردوودا هۆکارێکی سەرەکیی نەخۆشیی ئادیسۆن و لەکارکەوتنی کتوپڕی ئەدرنال بوو لە جیهاندا. ئەمڕۆش وەک هۆکارێکی سەرەکی دەمێنێتەوە لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوودا. [٥]

سەرۆکی پێشووی ئەمریکا، جۆن ئێف. کێنەدی (١٩١٧-١٩٦٣) بە درێژایی ژیانی بەدەست ئاڵۆزکارییەکانی نەخۆشیی ئادیسۆنەوە دەیناڵاند، لە نێویاندا لە کاتی سەرۆکایەتییەکەشیدا، [٥١] کە بووە هۆی ماندوێتی و تاریکبوونی ڕەنگی پێستی دەموچاوی. لەوانەیە ئەو بەناوبانگترین حاڵەتی ناسراو بێت. هێلین ڕێدیش نەخۆشیی ئەدیسۆن هەبوو. ڕۆماننووس جەین ئۆستین، کە وەسفی خۆی بۆ نەخۆشییەکەی بریتی بوو لەوەی کە "بۆ هەموو ڕەنگێکی هەڵە" دەگۆڕا، لەلایەن مێژوونووسی پزیشکی زاکاری کۆپەوە پێشنیار کرا کە بەدەست نەخۆشیی ئادیسۆنەوە ناڵاندوویەتی.

ئاژەڵەکانی تر

[دەستکاری]

کەم‌ کارکردنی توێکڵی ئەدرنال (Hypoadrenocorticism) لە سەگەکاندا باو نییە، [٥٢] و لە پشیلەکاندا دەگمەنە، کە کەمتر لە ٤٠ حاڵەتی ناسراوی پشیلە لە سەرانسەری جیهاندا هەیە، لەو کاتەوەی بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٨٣ دۆکۆمێنت کرا. [٥٣][٥٤] حاڵەتی تاکەکەسی ڕاپۆرت کراون لە سەگێکی ئاویی خۆڵەمێشی (grey seal)، [٥٥] پاندای سوور، [٥٦] شەمشەمەکوێرەی فڕیوی ڕێوی (flying fox)، [٥٧] و تەمەڵێک (sloth). [٥٨]

لە سەگەکاندا، کەم‌کارکردنی توێکڵی ئەدرنال لە چەندین جۆردا دەستنیشان کراوە. [٥٩] نیشانە ناڕوونەکان، کە دێن و دەچن، دەتوانن ببنە هۆی دواکەوتن لە ناسینەوەی بوونی نەخۆشییەکە. [٦٠] پێدەچێت سەگە مێینەکان زیاتر تووش ببن وەک لە سەگە نێرینەکان، هەرچەندە لەوانەیە ئەمە لە هەموو جۆرەکاندا وابنەبێت. [٦١][٦٢] نەخۆشییەکە زۆرتر لەو سەگانەدا دەستنیشان دەکرێت کە گەنجن یان تەمەنیان مامناوەندە، بەڵام دەتوانێت لە هەر تەمەنێکدا لە ٤ مانگییەوە تا ١٤ ساڵی ڕووبدات. [٦٣] چارەسەرکردنی کەم‌کارکردنی توێکڵی ئەدرنال دەبێت ئەو هۆرمۆنانە جێگرەوە بکات (کۆرتیزۆڵ و ئالدۆستیرۆن) کە سەگەکە ناتوانێت خۆی بەرهەمیان بهێنێت. [٦٤] ئەمە بەدەست دەهێنرێت یان بە چارەسەری ڕۆژانە بە فلودرۆکۆرتزۆن، یان بە دەرزی مانگانە بە دیسۆکسیکۆرتیکۆستێرۆن پیڤالەیت (DOCP) و چارەسەری ڕۆژانە بە گلوکۆکۆرتیکۆیدێک، وەکو پرێدنیسۆن. [٦٥] چەندین پشکنینی خوێنی بەدواداچوون پێویستن بۆ ئەوەی ژەمە دەرمانەکە ڕێکبخرێت تا سەگەکە بڕی دروستی چارەسەرەکە وەردەگرێت، چونکە ئەو دەرمانانەی کە لە چارەسەری کەم‌کارکردنی توێکڵی ئەدرنالدا بەکاردەهێنرێن دەتوانن ببنە هۆی تینوویەتی و میزکردنی لەڕادەبەدەر ئەگەر بە کەمترین ژەمی کاریگەر نەنووسرێن. [٦٦] لە پێشبینیکردنی دۆخە پڕ فشارەکان، وەک مانەوە لە شوێنی بەخێوکردنی سەگ، سەگەکان پێویستیان بە ژەمێکی زیادکراوی پرێدنیسۆن هەیە. [٦٧] چارەسەری بەردەوام بۆ تەواوی تەمەن پێویستە، بەڵام پێشبینی پزیشکی بۆ سەگەکانی تووشبوو بە کەم‌کارکردنی توێکڵی ئەدرنال زۆر باشە. [٦٨] زانکۆی ویلایەتی میشیگان لێکۆڵینەوەیەکی ئەنجامداوە کە لێکۆڵینەوە لە پرۆسەی گەیشتن بە کەمترین ژەمی کاریگەر بە سەلامەتی دەکات. ئەمە دەبێت بە هێواشی بەپێی کات بکرێت، بۆ ئەوەی قەیران ڕوونەدات. نابێت هەرگیز دەرمانەکان لەپڕ بوەستێنرێن، چونکە ئەمە بە خێرایی کێشەی پزیشکیی سەخت دروست دەکات.

کەم‌کارکردنی توێکڵی ئەدرنال دەتوانێت لە پشیلەکانیشدا ڕووبدات بەڵام زۆر دەگمەنە. بەزۆری بەهۆی کاردانەوەیەکی بەرگرییەوە دروست دەبێت، کە دەبێتە هۆی سستبوونی ڕژێنی ئەدرنال. پشکنینی هاندانی ACTH بەکاردەهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی حاڵەتەکە. [٦٩]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]

Page داڕێژە:Reflist/styles.css has no content.

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 «Adrenal Insufficiency & Addison's Disease - NIDDK». ئایاری ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «NIH2014» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  2. 1 2 Napier C، Pearce SH (حوزەیرانی ٢٠١٤). «Current and emerging therapies for Addison's disease». Current Opinion in Endocrinology, Diabetes, and Obesity. ٢١ (3). Lippincott Williams & Wilkins Ltd.: ١٤٧–١٥٣. doi:١٠.١٠٩٧/med.٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٦٧. PMID ٢٤٧٥٥٩٩٧. S2CID ١٣٧٣٢١٨١. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  3. 1 2 Brandão Neto RA، de Carvalho JF (٢٠١٤). «Diagnosis and classification of Addison's disease (autoimmune adrenalitis)». Autoimmunity Reviews. ١٣ (4–5): ٤٠٨–٤١١. doi:١٠.١٠١٦/j.autrev.٢٠١٤.٠١.٠٢٥. PMID ٢٤٤٢٤١٨٣.
  4. ↑ Oelkers W (٢٠٠٠). «Clinical diagnosis of hyper- and hypocortisolism». Noise & Health. ٢ (7): ٣٩–٤٨. PMID ١٢٦٨٩٤٧٠.
  5. 1 2 3 4 «Addison's Disease - Symptoms, Causes, Treatment | NORD». NORD (National Organization for Rare Disorders) (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «:1» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  6. 1 2 Kuo B، Koransky A، Vaz Wicks CL (١ی ئازاری ٢٠٢٣). «Adrenal Crisis as An Adverse Reaction to Zoledronic Acid in a Patient With Primary Adrenal Insufficiency: A Case Report and Literature Review». AACE Clinical Case Reports. ٩ (2): ٣٢–٣٤. doi:١٠.١٠١٦/j.aace.٢٠٢٢.١٢.٠٠٣. PMC ١٠٠٨٦٥٩٦. PMID ٣٧٠٥٦٤١٣.
  7. 1 2 Hellesen A، Bratland E (کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «The potential role for infections in the pathogenesis of autoimmune Addison's disease». Clinical and Experimental Immunology. ١٩٥ (1): ٥٢–٦٣. doi:١٠.١١١١/cei.١٣٢٠٧. PMC ٦٣٠٠٦٤٩. PMID ٣٠١٤٤٠٤٠.
  8. ↑ Adam A (٢٠١٤). Grainger & Allison's Diagnostic Radiology (چاپی 6). Elsevier Health Sciences. لاپەڕە ١٠٣١. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٠٢٠-٦١٢٨-٨. لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  9. ↑ Napier C، Pearce SH (کانوونی یەکەمی ٢٠١٢). «Autoimmune Addison's disease». Presse Médicale. ٤١ (12 P 2). Elsevier: e٦٢٦–e٦٣٥. doi:١٠.١٠١٦/j.lpm.٢٠١٢.٠٩.٠١٠. PMID ٢٣١٧٧٤٧٤.
  10. ↑ Rajagopalan SR، Longmore M، Wilkinson IB (٢٠٠٦). Mini Oxford handbook of clinical medicine (چاپی 6). Oxford: Oxford University Press. لاپەڕە ٣١٢. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٨٥٧٠٧١-٤. لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  11. 1 2 «Addison's disease - Treatment - NHS Choices». لە ڕەسەنەکە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «NHS» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  12. 1 2 3 4 5 6 Ten S، New M، Maclaren N (تەممووزی ٢٠٠١). «Clinical review 130: Addison's disease 2001». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. ٨٦ (7): ٢٩٠٩–٢٩٢٢. doi:١٠.١٢١٠/jcem.٨٦.٧.٧٦٣٦. PMID ١١٤٤٣١٤٣. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Ten» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  13. ↑ Rose NR، Mackay IR (٢٠١٤). The autoimmune diseases (چاپی 5). San Diego, CA: Elsevier Science. لاپەڕە ٦٠٥. ژپنک ٩٧٨-٠-١٢-٣٨٤٩٣٠-٤. لە ١٤ی ئازاری ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  14. 1 2 3 4 5 Øksnes M، Husebye ES (تەممووزی ٢٠٢٣). «Approach to the patient: Diagnosis of primary adrenal insufficiency in adults». J Clin Endocrinol Metab. ١٠٩ (1): ٢٦٩–٢٧٨. doi:١٠.١٢١٠/clinem/dgad٤٠٢. PMC ١٠٧٣٥٣٠٧. PMID ٣٧٤٥٠٥٧٠. S2CID ٢٥٩٩٠٤٩٦١.
  15. 1 2 3 4 5 Hahner S، Ross RJ، Arlt W، Bancos I، Burger-Stritt S، Torpy DJ، Husebye ES، Quinkler M (ئازاری ٢٠٢١). «Adrenal insufficiency». Nat Rev Dis Primers. ٧ (1) 19. doi:١٠.١٠٣٨/s٤١٥٧٢-٠٢١-٠٠٢٥٢-٧. PMID ٣٣٧٠٧٤٦٩. S2CID ٢٣٢١٧٣٢٣٢.
  16. 1 2 Younes N، Bourdeau I، Lacroix A (٢٠٢١). «Latent Adrenal Insufficiency: From Concept to Diagnosis». Front Endocrinol (Lausanne). ١٢ 720769. doi:١٠.٣٣٨٩/fendo.٢٠٢١.٧٢٠٧٦٩. PMC ٨٤٢٩٨٢٦. PMID ٣٤٥١٢٥٥١.
  17. ↑ «Autoimmune polyglandular syndrome type 1 | Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program». rarediseases.info.nih.gov. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  18. ↑ «Autoimmune polyglandular syndrome type 2 | Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program». rarediseases.info.nih.gov. لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی نیسانی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
  19. 1 2 «Adrenal Insufficiency and Addison Disease | Concise Medical Knowledge». The Lecturio Medical Concept Library. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «lecturio.com» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  20. ↑ «Adrenal Insufficiency and Addison's Disease». لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  21. ↑ Bancos I، Hahner S، Tomlinson J، Arlt W (ئازاری ٢٠١٥). «Diagnosis and management of adrenal insufficiency» (PDF). The Lancet. Diabetes & Endocrinology. ٣ (3): ٢١٦–٢٢٦. doi:١٠.١٠١٦/s٢٢١٣-٨٥٨٧(١٤)٧٠١٤٢-١. PMID ٢٥٠٩٨٧١٢. لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  22. ↑ Dineen R، Thompson CJ، Sherlock M (١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٩). «Adrenal crisis: prevention and management in adult patients». Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism. ١٠ 2042018819848218. doi:١٠.١١٧٧/٢٠٤٢٠١٨٨١٩٨٤٨٢١٨. PMC ٦٥٦٦٤٨٩. PMID ٣١٢٢٣٤٦٨.
  23. ↑ Winqvist O، Karlsson FA، Kämpe O (حوزەیرانی ١٩٩٢). «21-Hydroxylase, a major autoantigen in idiopathic Addison's disease». Lancet. ٣٣٩ (8809): ١٥٥٩–١٥٦٢. doi:١٠.١٠١٦/٠١٤٠-٦٧٣٦(٩٢)٩١٨٢٩-W. PMID ١٣٥١٥٤٨. S2CID ١٩٦٦٦٢٣٥.
  24. ↑ Husebye ES، Perheentupa J، Rautemaa R، Kämpe O (ئایاری ٢٠٠٩). «Clinical manifestations and management of patients with autoimmune polyendocrine syndrome type I». Journal of Internal Medicine. ٢٦٥ (5): ٥١٤–٥٢٩. doi:١٠.١١١١/j.١٣٦٥-٢٧٩٦.٢٠٠٩.٠٢٠٩٠.x. PMID ١٩٣٨٢٩٩١. S2CID ٢٠٥٣٣٩٩٩٧.
  25. ↑ «medical-library.net». لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی نیسانی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  26. ↑ Dorin RI، Qualls CR، Crapo LM (ئابی ٢٠٠٣). «Diagnosis of adrenal insufficiency». Annals of Internal Medicine. ١٣٩ (3): ١٩٤–٢٠٤. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٣٩-٣-٢٠٠٣٠٨٠٥٠-٠٠٠١٧. PMID ١٢٨٩٩٥٨٧.
  27. ↑ «ACTH stimulation test: MedlinePlus Medical Encyclopedia». MedLine Plus. ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تەممووزی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  28. 1 2 wasiclinic (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ١٤ی تەممووزی ٢٠٢١ https://wasiclinic.com/en/addisons-disease/. لە ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە. {{cite web}}: پارامەتری |title= ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)[بەستەری مردوو] ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «:2» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  29. ↑ Laureti S، Casucci G، Santeusanio F، Angeletti G، Aubourg P، Brunetti P (شوباتی ١٩٩٦). «X-linked adrenoleukodystrophy is a frequent cause of idiopathic Addison's disease in young adult male patients». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. ٨١ (2): ٤٧٠–٤٧٤. doi:١٠.١٢١٠/jcem.٨١.٢.٨٦٣٦٢٥٢. PMID ٨٦٣٦٢٥٢.
  30. ↑ Quinkler M، Dahlqvist P، Husebye ES، Kämpe O (کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «A European Emergency Card for adrenal insufficiency can save lives». European Journal of Internal Medicine. ٢٦ (1): ٧٥–٧٦. doi:١٠.١٠١٦/j.ejim.٢٠١٤.١١.٠٠٦. PMID ٢٥٤٩٨٥١١.
  31. 1 2 3 Michels A، Michels N (نیسانی ٢٠١٤). «Addison disease: early detection and treatment principles». American Family Physician. ٨٩ (7): ٥٦٣–٥٦٨. PMID ٢٤٦٩٥٦٠٢. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  32. ↑ «Addison's Disease - Addisonian Crisis». ٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٤. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  33. ↑ «Eating, Diet, & Nutrition for Adrenal Insufficiency & Addison's Disease - NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). لە ڕەسەنەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  34. ↑ «Office of Dietary Supplements - Calcium». ods.od.nih.gov. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی ئازاری ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  35. ↑ «Office of Dietary Supplements - Vitamin D». ods.od.nih.gov. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی نیسانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  36. ↑ «Adrenal Insufficiency and Addison's Disease». لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی نیسانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  37. 1 2 3 Bergthorsdottir R، Leonsson-Zachrisson M، Odén A، Johannsson G (کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦). «Premature mortality in patients with Addison's disease: a population-based study». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. ٩١ (12): ٤٨٤٩–٤٨٥٣. doi:١٠.١٢١٠/jc.٢٠٠٦-٠٠٧٦. PMID ١٦٩٦٨٨٠٦. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref>ی ھەڵە؛ ناوی «Premature mortality in patients wit» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  38. ↑ Chantzichristos D، Persson A، Eliasson B، Miftaraj M، Franzén S، Bergthorsdottir R، Gudbjörnsdottir S، Svensson AM، Johannsson G (١ی نیسانی ٢٠١٦). «Patients with Diabetes Mellitus Diagnosed with Addison´s Disease Have a Markedly Increased Additional Risk of Death». Cushing Syndrome and Primary Adrenal Disorders. Meeting Abstracts. Endocrine Society. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  39. ↑ Stergianos، Stavros؛ Spelman، Tim؛ Eriksson، Daniel؛ Öster، Sara؛ Björnsdottir، Sigridur؛ Kämpe، Olle؛ Skov، Jakob؛ Bensing، Sophie (٦ی نیسانی ٢٠٢٥). «Increased risk of osteoporotic fractures and osteoporosis in patients with Addison's disease in Sweden: A nationwide population-based cohort study». Journal of Internal Medicine. ٢٩٧ (5): ٥١٨–٥٣١. doi:١٠.١١١١/joim.٢٠٠٨٥. PMC ١٢٠٣٣٠٠٠.
  40. ↑ Stergianos، Stavros؛ Everhov، Åsa H؛ Söderling، Jonas؛ Bergthorsdottir، Ragnhildur؛ Wahlberg، Jeanette؛ Skov، Jakob؛ Bensing، Sophie (٣ی ئازاری ٢٠٢٥). «Income and work loss in patients with Addison's disease: a nationwide population-based study». European Journal of Endocrinology. ١٩٢ (3): ١٧٠–١٧٩. doi:١٠.١٠٩٣/ejendo/lvaf٠٢٢.
  41. ↑ Stergianos، Stavros؛ Everhov، Åsa H؛ Söderling، Jonas؛ Skov، Jakob؛ Bensing، Sophie (٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥). «Work Loss and Income Before and After Diagnosis of Addison's Disease: A Population-Based Longitudinal Study». The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. doi:١٠.١٢١٠/clinem/dgaf٦٩٦.
  42. ↑ «How Does Addison's Disease Affect the Skin?». لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  43. 1 2 «Addison Disease: Practice Essentials, Epidemiology». لە ڕەسەنەکە لە ٧ی تەممووزی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  44. 1 2 «Addison's disease». nhs.uk. ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  45. ↑ Volpé R (١٩٩٠). Autoimmune Diseases of the Endocrine System. CRC Press. لاپەڕە ٢٩٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٤٩٣-٦٨٤٩-٣.
  46. ↑ Addison T (١٨٥٥). On The Constitutional And Local Effects Of Disease Of The Supra-Renal Capsules. London: Samuel Highley. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٤ی نیسانی ٢٠٠٥.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر)
  47. ↑ Bancos، Irina؛ Hahner، Stefanie؛ Tomlinson، Jeremy؛ Arlt، Wiebke (٣ی ئابی ٢٠١٤). «Diagnosis and management of adrenal insufficiency». The Lancet Diabetes & Endocrinology. ٣ (3): ٢١٦–٢٢٦. doi:١٠.١٠١٦/s٢٢١٣-٨٥٨٧(١٤)٧٠١٤٢-١. ISSN ٢٢١٣-٨٥٨٧. PMID ٢٥٠٩٨٧١٢.
  48. ↑ Physician and Surgeon. Keating & Bryant. ١٨٨٥. لە ١ی تەممووزی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئابی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  49. ↑ Patnaik MM، Deshpande AK (ئایاری ٢٠٠٨). «Diagnosis--Addison's disease secondary to tuberculosis of the adrenal glands». Clinical Medicine & Research. ٦ (1): ٢٩. doi:١٠.٣١٢١/cmr.٢٠٠٧.٧٥٤a. PMC ٢٤٤٢٠٢٢. PMID ١٨٥٩١٣٧٥.
  50. ↑ Bishop PM (کانوونی دووەمی ١٩٥٠). «The history of the discovery of Addison's disease». Proceedings of the Royal Society of Medicine. ٤٣ (1): ٣٥–٤٢. doi:١٠.١١٧٧/٠٠٣٥٩١٥٧٥٠٠٤٣٠٠١٠٥. PMC ٢٠٨١٢٦٦. PMID ١٥٤٠٩٩٤٨.
  51. ↑ Tapper، Jake؛ Thompson، Alex (٢٠ی ئایاری ٢٠٢٥). Original Sin: President Biden's Decline, Its Cover-Up, and His Disastrous Choice to Run Again (بە ئینگلیزی) (چاپی 1st). New York: Penguin Press. لاپەڕە ٥١. ژپنک ٩٧٩-٨-٢١٧-٠٦٠٦٧-٢.
  52. ↑ Klein SC، Peterson ME (کانوونی دووەمی ٢٠١٠). «Canine hypoadrenocorticism: part I». The Canadian Veterinary Journal. ٥١ (1): ٦٣–٦٩. PMC ٢٧٩٧٣٥١. PMID ٢٠٣٥٧٩٤٣.
  53. ↑ Drobatz KJ، Costello MF (٢٠١٠). Feline Emergency & Critical Care Medicinem. Ames, Iowa: Blackwell Publ. لاپەڕە ٤٢٢–٤٢٤.
  54. ↑ Tofte KL (٢٠١٨). «Chapter 111. Hypoadrenocorticism». لە Norsworthy GD (ed.). The Feline Patient. John Wiley & Sons. لاپەڕە ٣٢٤. ژپنک ٩٧٨-١-١١٩-٢٦٩٠٣-٨.
  55. ↑ Stringfield CE، Garne M، Holshuh HJ (2000). Addison's disease in a gray seal (Halichoerus grypus). International Association for Aquatic Animal Medicine Proceedings. لە 2021-08-27 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 2018-08-25 ھێنراوە. {{cite conference}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |access-date= و |archive-date= (یارمەتی)
  56. ↑ Sohn P (١٠ی شوباتی ٢٠١٢). «Endangered red panda dies at Chattanooga Zoo». Times Free Press. لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی ئابی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  57. ↑ Brock AP، Hall NH، Cooke KL، Reese DJ، Emerson JA، Wellehan JF (حوزەیرانی ٢٠١٣). «Diagnosis and management of atypical hypoadrenocorticism in a variable flying fox (Pteropus hypomelanus)». Journal of Zoo and Wildlife Medicine. ٤٤ (2): ٥١٧–٥١٩. doi:١٠.١٦٣٨/٢٠١٢-٠٢٧٦R٢.١. PMID ٢٣٨٠٥٥٨٠. S2CID ٣٨٩١٨٧٠٧.
  58. ↑ Kline S، Rooker L، Nobrega-Lee M، Guthrie A (ئازاری ٢٠١٥). «Hypoadrenocorticism (Addison's disease) in a Hoffmann's two-toed sloth (Choloepus hoffmanni)». Journal of Zoo and Wildlife Medicine. ٤٦ (1): ١٧١–١٧٤. doi:١٠.١٦٣٨/٢٠١٤-٠٠٠٣R٢.١. PMID ٢٥٨٣١٥٩٦. S2CID ٢٠٧٧٥٣٤١.
  59. ↑ Klein SC، Peterson ME (کانوونی دووەمی ٢٠١٠). «Canine hypoadrenocorticism: part I». The Canadian Veterinary Journal. ٥١ (1): ٦٣–٦٩. PMC ٢٧٩٧٣٥١. PMID ٢٠٣٥٧٩٤٣.
  60. ↑ Scott-Moncrieff JC (٢٠١٥). «Chapter 12: Hypoadrenocorticism». لە Feldman EC، Nelson RW، Reusch CE، Scott-Moncrieff JC (eds.). Canine and Feline Endocrinology (چاپی 4th). Saunders Elsevier. لاپەڕە ٤٨٥–٥٢٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٥٧-٤٤٥٦-٥.
  61. ↑ Scott-Moncrieff JC (٢٠١٥). «Chapter 12: Hypoadrenocorticism». لە Feldman EC، Nelson RW، Reusch CE، Scott-Moncrieff JC (eds.). Canine and Feline Endocrinology (چاپی 4th). Saunders Elsevier. لاپەڕە ٤٨٥–٥٢٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٥٧-٤٤٥٦-٥.
  62. ↑ Boag AM، Catchpole B (کانوونی یەکەمی ٢٠١٤). «A review of the genetics of hypoadrenocorticism». Topics in Companion Animal Medicine. ٢٩ (4): ٩٦–١٠١. doi:١٠.١٠٥٣/j.tcam.٢٠١٥.٠١.٠٠١. PMID ٢٥٨١٣٨٤٩. لە ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  63. ↑ Scott-Moncrieff JC (٢٠١٥). «Chapter 12: Hypoadrenocorticism». لە Feldman EC، Nelson RW، Reusch CE، Scott-Moncrieff JC (eds.). Canine and Feline Endocrinology (چاپی 4th). Saunders Elsevier. لاپەڕە ٤٨٥–٥٢٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٥٧-٤٤٥٦-٥.
  64. ↑ Lathan P، Thompson AL (٢٠١٨). «Management of hypoadrenocorticism (Addison's disease) in dogs». Veterinary Medicine: Research and Reports. ٩: ١–١٠. doi:١٠.٢١٤٧/VMRR.S١٢٥٦١٧. PMC ٦٠٥٥٩١٢. PMID ٣٠٠٥٠٨٦٢.
  65. ↑ Lathan P، Thompson AL (٢٠١٨). «Management of hypoadrenocorticism (Addison's disease) in dogs». Veterinary Medicine: Research and Reports. ٩: ١–١٠. doi:١٠.٢١٤٧/VMRR.S١٢٥٦١٧. PMC ٦٠٥٥٩١٢. PMID ٣٠٠٥٠٨٦٢.
  66. ↑ Lathan P، Thompson AL (٢٠١٨). «Management of hypoadrenocorticism (Addison's disease) in dogs». Veterinary Medicine: Research and Reports. ٩: ١–١٠. doi:١٠.٢١٤٧/VMRR.S١٢٥٦١٧. PMC ٦٠٥٥٩١٢. PMID ٣٠٠٥٠٨٦٢.
  67. ↑ Lathan P، Thompson AL (٢٠١٨). «Management of hypoadrenocorticism (Addison's disease) in dogs». Veterinary Medicine: Research and Reports. ٩: ١–١٠. doi:١٠.٢١٤٧/VMRR.S١٢٥٦١٧. PMC ٦٠٥٥٩١٢. PMID ٣٠٠٥٠٨٦٢.
  68. ↑ Scott-Moncrieff JC (٢٠١٥). «Chapter 12: Hypoadrenocorticism». لە Feldman EC، Nelson RW، Reusch CE، Scott-Moncrieff JC (eds.). Canine and Feline Endocrinology (چاپی 4th). Saunders Elsevier. لاپەڕە ٤٨٥–٥٢٠. ژپنک ٩٧٨-١-٤٥٥٧-٤٤٥٦-٥.
  69. ↑ «Addison's Disease in Cats | VCA Animal Hospitals». لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

بەستەری دەرەکی

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە نەخۆشیی ئەدیسۆن تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=نەخۆشیی_ئەدیسۆن&oldid=1594216»