نیکۆی دووەم
| نیکۆی دووەم | |
|---|---|
| نیکاو | |
 پەیکەرێکی بچووکی بڕۆنزی کە ئەژنۆی داداوە، پێدەچێت نیکۆی دووەم بێ، ئێستا لە مۆزەخانەی بڕۆکلینە | |
| Pharaoh | |
| فەرمانڕەوایی | ٦١٠–٥٩٥ پ.ز (شانشینی ٢٦) |
| فیرعەونی پێشووتر | پسامتیکی یەکەم |
| فیرعەونی دواتر | پسامتیکی دووەم |
| ھاوسەر | خدبنێت ئیربنێتی یەکەم |
| باوک | پسامتیکی یەکەم |
| دایک | مێھتێنوێسکێتەوە |
| ڕێکەوتی مردن | ٥٩٥ پ.ز |
نێکۆی دووەم[١] یان نیکۆی دووەم (ھەندێک جار نێکاو،[٢] نێکو،[٣] نێچۆ،[٤] یان نیکو;[٥] یۆنانی: Νεκώς Β'؛[٦][٧][٨] عیبری: נְכוֹ)ی میسر، پاشای شانشینی بیست و شەشەمینی میسر (٦١٠-٥٩٥ پێش زایین) بوو، کە لە سائیسەوە حوکمڕانیی دەکرد.[٩] نیکۆ کۆمەڵێک پڕۆژەی بیناسازیی لە سەرانسەری شانشینی خۆیدا ئەنجامدا.[١٠] لە سەردەمی خۆیدا، بەپێی مێژوونووسی یۆنانی ھیرۆدۆت، نیکۆی دووەم نێردراوەی فینیقییەکانی نارد، کە لە ماوەی سێ ساڵدا لە دەریای سوورەوە بە دەوری ئەفریقاوە بە کەشتی بەرەو گەرووی گیبرالتار و گەڕانەوە بۆ میسر.[١١] کوڕەکەی، پسامتیکی دووەم، ڕەنگە لە جێگرتنەوەیدا ناوی نیکۆی لە شوێنەوارەکاندا لابردبێت.[١٢]
نێکۆ ڕۆڵێکی بەرچاوی لە مێژووی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ و ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ و شانشینی یەھوودادا ھەبووە. بە ئەگەرێکی زۆرەوە نیکۆی دووەم ئەو فیرعەونە نیکۆیەیە کە لە کتێبی دوو پادشا و دوو مێژوو و یەرمیا لە کتێبی پیرۆزدا باسی لێوە کراوە.[١٣][١٤][١٥] ئامانجی دووەم لە ھەڵمەتەکانی نیکۆدا داگیرکردنی ئاسیا بوو،[١٦][١٧] بۆ کۆنتڕۆڵکردنی پێشڕەویی بەرەو ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ، و بڕینی ڕێڕەوی بازرگانییەکەی بەسەر فوڕاتدا. بەڵام میسرییەکان بەھۆی ھێرشی چاوەڕواننەکراوی بابلییەکانەوە شکستیان ھێنا و دواجار لە سووریادا دەرکران.
ژیاننامە
[دەستکاری]ڕەچەڵەک و ژیانی سەرەتایی
[دەستکاری]نیکۆی دووەم کوڕی پسامتیکی یەکەم بوو لەلایەن ھاوسەرە شاھانەییە مەزنەکەی مێھتێنوێسکێتەوە. ناوی پێشوەختە یان ناوە شاھانەکەی واھێم-ئیب-ڕێیە بە واتای: "جێبەجێکردنی دڵی (واتە ئاوات) [ی] ڕەع."[١٨] لەگەڵ بەرزبوونەوەیدا، نیکۆ ڕووبەڕووی ئەو ئاژاوە بووەوە کە بەھۆی ھەڵکوتانە سەر کیمێرییەکان و سەکەکانەوە دروست بوو، کە نەک ھەر ئاسیایان لە ڕۆژئاوای فورات وێران کردبوو، بەڵکوو یارمەتیی بابلییەکانیان دابوو بۆ شکاندنی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوور. ئەو ئیمپراتۆریەتەی کە سەردەمانێک بەھێز بوو کە ئێستا نزم بووبوویەوە بۆ سەرباز و چەند بەرپرس و گەورەیێک کە لە دەوری ژەنەڕاڵێک کۆبوونەتەوە لە حەڕان، کە ناوی ئاشوور-ئوبالیتی دووەمی وەرگرتبوو. نیکۆ ھەوڵیدا دەستبەجێ یارمەتیی ئەم پاشماوەیە بدات ھەر لەگەڵ تاجە گوڵینەکەی، بەڵام ئەو ھێزەی کە ناردبووی زۆر کەم بوو و سوپایە یەکگرتووەکە ناچار بوون پاشەکشە بکەن بۆ ڕۆژئاوا بەسەر فوراتدا.
ھەڵمەتە سەربازییەکان
[دەستکاری]ھەڵمەتی یەکەم
[دەستکاری]لە بەھاری ساڵی ٦٠٩ پێش زایین، نیکۆ بە شێوەیەکی شەخسی سەرکردایەتیی ھێزێکی زۆری کرد بۆ یارمەتیدانی ئاشوورییەکان. بە سەرۆکایەتیی سوپایەکی گەورە کە زیاتر لە بەکرێگیراوەکانی پێکھاتبوو، نیکۆ ڕێگای کەنار دەریاکانی ڤیا ماریسی گرتەبەر بۆ ناو سووریا، بە پشتیوانیی بەلەمەکانی دەریای ناوەڕاست بەدرێژایی کەنارەکان، و بە ناوچە نزمەکانی فلستیە و شارۆندا ڕۆیشت. لە مەگیدۆ (بەپێی ٢ پاشاکان، لا٢٣) لەگەڵ پادشای جوولەکەکان، یۆشیا، شەڕی کرد و پاشای جوولەکەکانی کوشت[١٩] (وەرگێڕانێکی بەدیل، لە ٢ی کڕۆنیکڵزی ٣٥، کە لە شەڕێک لە مەگیدۆش بوونی ھەیە).
ھیرۆدۆت لە کتێبی (مێژووەکان)دا، کتێبی ٢:١٥٩، باسی ھەڵمەتی فیرعەون دەکات:
| « | نێکۆی دووەم، وازی لە کارکردن لەسەر ئەو کەناڵە ھێنا کە دەستی پێکردبوو و بڕیاریدا لەبری ئەوە سەرنجی لەسەر شەڕ بێت. ھەندێک لە کەشتییە سێ ڕیزەکانی خۆی - ئەمانە کەشتی جەنگیی خێرا و سێ ڕیزدارن - لە لای دەریای باکوورەوە دروست کرد و ھەندێکی دیکەی لە نزیک کەنداوی عەرەبی دروست کرد کە بە دەریای سووریش ناودەبرێت، بە درێژاییی کەنارەکانی ئەو شوێنەی کە پێی دەگوترێ دەریای ئەریتریا. ئامێری تایبەت ھەبوون کە پێیان دەگوترا ویندلاس کە یارمەتیی ڕاکێشانی کەشتییەکانیان دەدا بۆ کەنار و کە ئەم ئامێرانە تا ئێستاش دەتوانرێت ببینرێن.
نیکۆ ھەرکاتێک پێویستی بەو کەشتییانە بوو بۆ پلانە سەربازییەکانی بەکاری دەھێنا. لە ھەمان کاتدا شەڕێکی گەورە و ڕێکخراو لە شوێنێک بە ناوی مەگدۆلۆس لە دژی سوورییەکان ئەنجامدا و شکستی پێھێنان. دوای ئەم سەرکەوتنە شاری کادیتیس (کادیش)ی گرت کە شارێکی زۆر گەورە و گرنگ بوو لە سووریا. وەک ڕێگەیەک بۆ ڕێزگرتن لە خوداوەندەکان بۆ سەرکەوتنەکانی، نیکۆ ئەو جلانەی کە لەم شەڕانەدا لەبەری کردبوو، بۆ کۆمەڵێک قەشە بە ناوی برانچیدا نارد کە لە شاری میلیتۆس دەژیان، کە شارێکە لە یۆنان. ئەو جلوبەرگانەی تەرخان کرد بۆ ئەپۆلۆ. |
» |
زۆری نەخایاند نیکۆ کادێشی لەسەر ئۆرۆنتس گرت و بەرەو پێشەوە ڕۆیشت و لەگەڵ ئاشوور ئوبالیت یەکیگرت و پێکەوە فوراتیان بەزاند و گەمارۆی حەڕانیان دا. ھەرچەندە نیکۆ بووە یەکەم فیرعەون کە لە دوای تحوتمۆسی سێیەمەوە لە فورات بپەڕێتەوە، بەڵام نەیتوانی حەڕان بگرێت، و پاشەکشەی کرد بۆ باکووری سووریا. لەم خاڵەدا ئاشوور ئوبالیت لە مێژوودا نەما و ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریش لەلایەن بابلییەکانەوە داگیرکرا.
نیکۆ ھێزێکی بەرچاوی لە دوای خۆی بەجێھێشت و گەڕایەوە بۆ میسر. لە ڕێپێوانی گەڕانەوەیدا، بۆی دەرکەوت کە جولەکەکان یەھوئاحازیان هەڵبژاردووە بۆ ئەوەی شوێنی یۆسیای باوکی بگرێتەوە، کە نیکۆ لە دەسەڵاتەکەی لابرد و یەهویاکیمی لە شوێنی دانا.[٢٠] یەھوئاحازی ھێنایەوە بۆ میسر وەک دیلەکەی، لەوێ یەھوئاحاز کۆتاییی بە ڕۆژەکانی ھێنا (٢ پادشاکە ٢٣:٣١-٣٤؛ ٢ی کڕۆنیکڵزی ٣٦: ١-٤).
ھەڵمەتی دووەم
[دەستکاری]
پادشای بابل پلانی دانابوو دەسەڵاتی خۆی لە سووریا دووپات بکاتەوە. لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین، پادشا نەبوپلاسەر کوموھی گرت، کە سوپای میسریی بڕی، کە ئەوکات بنکەکەی لە کەرکەمیش بوو. نیکۆ ساڵی دواتر وەڵامی دایەوە و کوموھی گرتەوە دوای چوار مانگ گەمارۆدان، و پارێزگاری بابلی لەسێدارە دا. نەبوپلاسەر لەشکرێکی دیکەی کۆکردەوە، کە لە قوروماتی لەسەر ڕووباری فورات کەمپیان دانا. بەڵام خراپیی تەندرووستیی نەبوپلاسەر ناچاری کرد لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین بگەڕێتەوە بابل. لە بەرامبەردا لە ساڵی ٦٠٦ پێش زایین میسرییەکان ھێرشیان کردە سەر بابلییە بێ سەرکردەکان (پێدەچێت ئەو کاتە نەبوخەد نەسری شازادەی جێنشین سەرکردایەتییانی کردبێت) کە لە بەرەکەیان ھەڵھاتن.
لەم خاڵەدا، نەبوپلاسەری بەساڵاچوو فەرماندەییی سوپاکەی دایە دەستی نەبوخەد نەسری دووەمی کوڕی، کە سەرکردایەتیانی کرد بۆ سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە بەسەر میسرییەکان لە کەرکەمیش لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین، و بەدوای ڕزگاربووانی ھەڵھاتوودا ڕۆیشت تا حەما. خەونی نیکۆ بۆ گەڕاندنەوەی ئیمپراتۆریەتیی میسر لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وەک ئەوەی لە سەردەمی شانشینی نوێدا ڕوویدا، لەناوچوو، کاتێک نەبوخەد نەسر خاکی میسری لە فوراتەوە تا کانیی میسری داگیرکرد (یەرمیا ٤٦:٢؛ ٢ پاشاکان ٢٣:٢٩) تا دەگاتە یەھوودا. ھەرچەندە نەبوخەد نەسر ساڵانێکی زۆری لە فەتحکردنە نوێیەکانیدا لە ھەڵمەتە بەردەوامەکانی ئارامکردنەوەدا بەسەر برد، بەڵام نیکۆ نەیتوانی ھیچ بەشێکی بەرچاو لە خاکە لەدەستچووەکانی وەربگرێتەوە. بۆ نموونە کاتێک عەسقەلان لە یاخیبووندا سەریھەڵدا، سەرەڕای داوای دووبارەبوونەوەی میسرییەکان ھیچ یارمەتییەکیان نەنارد، و بەزەحمەت توانیان ھێرشێکی بابلی بۆ سەر سنووری ڕۆژھەڵاتی خۆیان لە ساڵی ٦٠١ پێش زایین بەرپەرچ بدەنەوە. کاتێک ھێرشی بابلی بەرپەرچ دایەوە، نیکۆ توانی غەززە بگرێت لەکاتێکدا بەدوای دوژمندا دەگەڕا. نیکۆ لە ساڵانی مانەوەیدا سەرنجی خۆی خستە سەر دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ ھاوپەیمانە نوێیەکان: کاریاکان، و زیاتر لە ڕۆژئاوا، یۆنانییەکان.
مردن و جێنشینەکەی
[دەستکاری]نیکۆی دووەم لە ساڵی ٥٩٥ پێش زایین کۆچی دواییی کرد و کوڕەکەی بە ناوی پسامتیکی دووەم وەک فیرعەونی دھاتووی میسر شوێنی گرتەوە. بەڵام وادیارە پسامتیکی دووەم بە ھۆکارێکی نادیار ناوی نیکۆی لە نزیکەی ھەموو شوێنەوارەکانی باوکیدا لابردووە. بەڵام ھەندێک لە زانایان وەک ڕۆبێرتۆ گۆزۆلی گومانیان دەردەبڕن کە ئەمە لە ڕاستیدا ڕوویداوە و مشتومڕدەکەن کە بەڵگەکان بۆ پارچە پارچەن و تا ڕاددەیەک دژ بەیەکن.[٢١]
خوێندنەوەی زیاتر
[دەستکاری]- پێش ساڵی ١٩٠٠
- Encyclopædia, "Necho". Thomas Dobson, at the Stone house, no. 41, South Second street, 1798. p. 785.
- Pantologia, "Necho". J. Walker, 1819. p. 372.
- Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 15. p. 430.
- Essay on the Hieroglyphic System of M. Champollion, Jun., and on the Advantages which it Offers to Sacred Criticism. By J. G. Honoré Greppo. p. 128–129.
- Prolegomena; Egypt, Mesopotamia. Edited by Henry Smith Williams.
- پاش ساڵی ١٩٠٠
- Petrie 1905. W.M. Flinders Petrie. A History of Egypt. From the XIXth to the XXXth Dynasties. London. See: Nekau II, pp. 335–339.
- Max Cary, Eric Herbert Warmington. The Ancient Explorers. Methuen & Company, Limited, 1929.
- Peter Clayton (1994). Chronicle of the Pharaohs, Thames and Hudson.
- Arnold 1999. Dieter Arnold. Temples of the Last Pharaos. New York/Oxford
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- زانیاریی گشتی
- Budge, E. A. W. (1894). The mummy: Chapters on Egyptian funereal archaeology. Cambridge [England]: University Press. p. 56.
- Budge, E. A. W. (1904). A history of Egypt from the end of the Neolithic period to the death of Cleopatra VII, B.C. 30. Books on Egypt and Chaldaea, v. 9-16. London: K. Paul, Trench, Trübner & Co. p. 218.
- Alan B. Lloyd ٨ی تەممووزی ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Archived 2013-07-08 at the Wayback Machine, "Necho and the Red Sea: Some Considerations", Journal of Egyptian Archaeology, 63 (1977).
- Herodotus By Alan B. Lloyd. BRILL, 1988.
بابەتە دەرەکییەکان
[دەستکاری]- Necho II's African Circumnavigation
- Ancient Egyptian economy ٤ی شوباتی ٢٠١٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. www.reshafim.org.il (Maritime economy)
- ھی تر
- نێکۆ فیرعەونی میسر . مێژووی میسری شوێنەوارناسی و کتێبی پیرۆز.
- نێکاو (II) وێمیبری .، دیجیتاڵ میسری.ucl.ac.uk
سەرچاوەکان
- ↑ Thomas Dobson. Encyclopædia: Or, A Dictionary of Arts, Sciences, and Miscellaneous Literature. Stone house, no. 41, South Second street, 1798. Page 785
- ↑ A History of Egypt, from the XIXth to the XXXth Dynasties. By Sir William Matthew Flinders Petrie. p. 336.
- ↑ The Historians' History of the World: Prolegomena; Egypt, Mesopotamia. Edited by Henry Smith Williams. p183.
- ↑ United States Exploring Expedition: Volume 15. By Charles Wilkes, United States. Congress. p. 53.
- ↑ The Bibliotheca Sacra, Volume 45. Dallas Theological Seminary., 1888.
- ↑ Essay on the Hieroglyphic System of M. Champollion, Jun., and on the Advantages which it Offers to Sacred Criticism. By J. G. Honoré Greppo. p128
- ↑ Herodotus 2,152. 2.
- ↑ W. Pape, "Wörterbuch der griechischen Eigennamen", 1911
- ↑ Cory، Isaac Preston، ed. (١٨٢٨)، The Ancient Fragments، London: William Pickering، OCLC ١٠٠٠٩٩٢١٠٦, citing Manetho, the high priest and scribe of Egypt, being by birth a Sebennyte, who wrote his history for Ptolemy Philadelphus (266 BCE – 228 BCE).
- ↑ The history of Egypt By Samuel Sharpe. E. Moxon, 1852. Part 640. p138.
- ↑ Herodotus (4.42)
- ↑ The Popular Handbook of Archaeology and the Bible. Edited by Norman L. Geisler, Joseph M. Holden. p. 287.
- ↑ Encyclopædia britannica. Edited by Colin MacFarquhar, George Gleig. p785
- ↑ The Holy Bible, According to the Authorized Version (A.D. 1611). Edited by Frederic Charles Cook. p131
- ↑ see Hebrew Bible / Old Testament
- ↑ The temple of Mut in Asher. By Margaret Benson, Janet A. Gourlay, Percy Edward Newberry. p276. (cf. Nekau's chief ambition lay in Asiatic conquest).
- ↑ Egypt Under the Pharaohs: A History Derived Entireley from the Monuments. By Heinrich Brugsch, Brodrick. p. 444. (cf. Neku then attempted to assert the Egyptian supremacy in Asia.)
- ↑ Peter Clayton, Chronicle of the Pharaohs, Thames and Hudson, 1994. p. 195.
- ↑ Bernd Schipper, 2010, Egypt and the Kingdom of Judah under Josiah and Jehoiakim, p. 218.
- ↑ II. Chronicles by Philip Chapman Barker. p447–448
- ↑ Gozzoli, R. B. (2000), The Statue BM EA 37891 and the Erasure of Necho II's Names Journal of Egyptian Archaeology 86: 67–80.
