بۆ ناوەڕۆک بازبدە

مەمالیک

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
مەمالیکەکانی عوسمانی، سەدەی ١٦

مەمالیک یان ماملوک یان مەمالوک (بە عەرەبی: مملوڬ (تاک)، ممالیڬ (کۆ)؛[١] وەرگێڕدراوە بۆ "کەسێک کە خاوەنداری دەکرێت"، بە واتای "کۆیلە")[٥] مەملوکەکان غەیرە عەرەب بوون، لە ڕووی نەتەوەیییەوە ھەمەچەشن بوون (زۆربەیان لە گەلانی تورک، قەوقازی، ئەورووپیی ڕۆژھەڵاتی و ئەورووپییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی) بەکرێگیراوانی کۆیلە، کۆیلە-سەرباز، و کۆیلە ئازادکراوەکان بوون کە ئەرکی سەربازی و ئیداریی پلە باڵایان بۆ دیاری کرابوو، خزمەتیان بە عەرەبی دەسەڵاتدار و خانەدانەکانی عوسمانی لە جیھانی موسڵمانان دەکرد.[١٠]


بە تێپەڕبوونی کات، مەملوکەکان بوونە چینێکی سوارچاکی سەربازیی بەھێز لە کۆمەڵگا جۆراوجۆرە موسڵمانەکاندا کە لەلایەن فەرمانڕەوا عەرەبە خانەدانەکانەوە کۆنترۆڵکرابوون.[١٢] بە تایبەتی لە میسر و سوریا،[١٣] بەڵام لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، شام، میزۆپۆتامیا و ھیندستانیشدا، مەملوکەکان دەسەڵاتی سیاسی و سەربازییان بەدەستەوە بوو. لە ھەندێک حاڵەتدا پلەی سوڵتانیان بەدەستھێنا، لە ھەندێکی تردا دەسەڵاتی ناوچەیییان وەک ئەمیر یان بەگ بەدەستەوە بوو.[١١] لە ھەمووی گرنگتر، لایەنە مەملوکییەکان دەستیان بەسەر سوڵتانییەتدا گرت کە سەنتەری میسر و سوریا بوو، و وەک سوڵتانییەتی مەمالیکەکان کۆنتڕۆڵیان کرد (١٢٥٠-١٥١٧).[١٤] سوڵتانییەتی مەملوک بەناوبانگ بوو لە شەڕی عەین جالووتدا کە ئیلخانییەکانی تێکشکاند. پێشتر لە ساڵانی ١١٥٤-١١٦٩ و ١٢١٣-١٢٢١ شەڕیان لەگەڵ خاچپەرستە مەسیحییەکانی ڕۆژئاوای ئەورووپا کردبوو، بە شێوەیەکی کاریگەر لە میسر و شام دەریانکردن. لە ساڵی ١٣٠٢ سوڵتانییەتی مەملوکەکان بە فەرمی دوا خاچپەرستانی لە لێڤانت دەرکرد و کۆتاییی بە سەردەمی شەڕە خاچپەرستییەکان ھێنا.[١٥]

لە کاتێکدا مەملوکەکان وەک موڵک دەکڕدران،[١٦] پێگەی ئەوان لە سەرووی کۆیلە ئاسایییەکانەوە بوو، کە ڕێگەیان پێنەدەدرا چەک ھەڵبگرن و ھەندێک ئەرک ئەنجام بدەن.[١٧] لە شوێنەکانی وەک میسر، لە شانشینی ئەییووبییەکانەوە تا سەردەمی محەمەد عەلی پاشا، مەملوکەکان بە "ئاغای ڕاستەقینە" و "جەنگاوەری ڕاستەقینە" دادەنران، کە پێگەی کۆمەڵایەتییان لە سەرووی دانیشتووانی گشتیی میسر و شامەوە بوو. بە جۆرێک لە جۆرەکان وەک بەکرێگیراوانی کۆیلە بوون.[١٩]

ڕێکخستن

[دەستکاری]
جەنگاوەرێکی مەملوکیی میسری بە زرێپۆشێکی تەواوەوە و چەکداری بە نەیز و قەڵغان و شمشێری مەمالیک و یاتاگان.

لە سەردەمی سوڵتانییەتی مەملوکەکانی قاھیرەدا، مەملوکەکان کڕدران لە کاتێکدا کە ھێشتا نێری گەنج بوون. لە قەڵای سەڵاحەددین ئەییووبی گەورە بوون. بەھۆی پێگەی کۆمەڵایەتیی گۆشەگیریان (بێ پەیوەندی کۆمەڵایەتی و پەیوەندی سیاسی) و مەشقی سەربازی توند و تیژیان، متمانەیان پێدەکرا کە دڵسۆزی فەرمانڕەواکانیان بن. کاتێک مەشقەکانیان تەواو بوو، دەرچوون، بەڵام وابەستەی ئەو خاوەنکارە مانەوە کە کڕیبوویان. مەملوکەکان بۆ پێشکەوتنی پیشەکەیان پشتیان بە یارمەتیی پاترۆنەکەیان دەبەست و بە ھەمان شێوە ناوبانگ و دەسەڵاتی پاترۆنەکە پەیوەست بوو بە وەرگیراوەکانیەوە.

مەملوکەکان لەناو گارریسۆنەکانیاندا دەژیان و بە شێوەیەکی سەرەکی کاتەکانیان لەگەڵ یەکتر بەسەر دەبرد. کات بەسەربردنەکانیان بریتی بوو لە ڕووداوە وەرزشییەکانی وەک پێشبڕکێی تیر و کەوان و پێشکەشکردنی تواناکانی شەڕی سواری لانیکەم ھەفتەی جارێک. ڕاھێنانی چڕ و توندی ھەر دامەزراوێکی نوێ یارمەتیدەر بوو بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامیی پراکتیزەکردنی مەملوکەکان.[١١]

سوڵتانەکان خاوەنی زۆرترین ژمارەی مەملوک بوون، بەڵام ئەمیرەکان کەمتر خاوەنی سەربازەکانی خۆیان بوون. زۆرێک لە مەملوکەکان لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەدا دامەزران یان بەرزکرانەوە بۆ پۆستە بەرزەکان، لەوانەش فەرماندەییی سوپا.[١١] سەرەتا پێگەی ئەوان نا بۆماوەیی بوو. ڕۆڵەکانی مەملوکەکان ڕێگرییان لێدەکرا کە شوێن ڕۆڵی باوکیان بکەون لە ژیاندا. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات، لە شوێنەکانی وەک میسر، ھێزەکانی مەملوک پەیوەست بوون بە پێکھاتەکانی دەسەڵات و بڕێکی بەرچاو کاریگەرییان لەسەر ئەو زلھێزانە بەدەستھێنا.[١١]

پەیوەندی لەگەڵ مەغۆلەکان

[دەستکاری]

کاتێک سەربازەکانی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆلی ھۆلاکۆ خان لە ساڵی ١٢٥٨ بەغدایان داگیرکرد و بەرەو سووریا پێشڕەوییان کرد، میری مەملوکەکان بەیبەرس دیمەشقی بەجێھێشت بۆ قاھیرە. لەوێ لەلایەن سوڵتان قوتزەوە پێشوازیی لێکرا.[٢٠] دوای گرتنی دیمەشق، ھولاکۆ داوای کرد قوتز میسر تەسلیم بکات. قوتز نێردراوەکانی ھۆلاکۆی کوشت و بە یارمەتیی بەیبەرس سەربازەکانی کۆکردەوە.

کاتێک مۆنگکۆ خان لە شەڕێک لە دژی سۆنگی باشووردا گیانی لەدەستدا، ھۆلاکۆ زۆرینەی ھێزەکانی لە سووریا دەرھێنا بۆ ئەوەی بەشداری لە کوروڵتای (پرسە) بکەن. ئەو نەقیبەکەی بەجێھێشت، کە کتبوقای مەسیحی بوو، بە ھێزێکی نیشانەیی کە نزیکەی ١٨ ھەزار پیاوی تێدابوو وەک گارریسۆن.[٢١] سوپای مەملوکەکان بە سەرۆکایەتیی قوتز سوپای کەمبووی ئیلخانییەکانیان لە نزیک ڕووباری عاسی ڕاکێشا بۆ بۆسەیەک و لە شەڕی عەین جالووت لە ساڵی ١٢٦٠دا دۆڕاندیان و کتبوقایان گرت و لە سێدارەیان دا.

دوای ئەم سەرکەوتنە گەورەیە، قوتز لە لایەن مەملوکی پیلانگێڕەوە تیرۆر کرا. بە شێوەیەکی بەرفراوان دەگوترا کە بەیبەرس کە دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرت، دەستی لە پیلانی تیرۆرکردنەکەدا ھەبووە. لە سەدەکانی دواتردا مەملوکەکان بە شێوەیەکی نابەردەوام حوکمڕانییان دەکرد، بە تێکڕا ماوەی حەوت ساڵ.

مەملوکەکان بۆ جاری دووەم لە شەڕی یەکەمی حومسدا ئیلخانییەکانیان شکست پێھێنا و دەستیان کرد بە ڕاوەدوونانیانەوە بەرەو ڕۆژھەڵات. لە پرۆسەکەدا دەسەڵاتی خۆیان بەسەر سووریادا چەسپاند و ناوچەکەیان بەھێزکرد و ڕێڕەوی پۆست و پەیوەندیی دیپلۆماسییان لە نێوان شازادە ناوخۆیییەکاندا دروستکرد. سەربازەکانی بەیبارس لە ساڵی ١٢٦٣ ھێرشیان کردە سەر عەکا و لە ساڵی ١٢٦٥ قەیسەرییان گرت و لە ساڵی ١٢٦٨ ئەنتاکییەیان گرت.

ھێرشی مەملوکەکان لە کەوتنی تەرابلوس (١٢٨٩)

ھەروەھا مەملوکەکان ھێرشە نوێیەکانی ئیلخانییەکانیان لە سووریا لە ساڵانی ١٢٧١ و ١٢٨١ (شەڕی دووەمی حومس) تێکشکاند. لە شەڕی وادی ئەلخەزنەدەر لە ساڵی ١٢٩٩دا لەلایەن ئیلخانییەکان و ھاوپەیمانە مەسیحییەکانیانەوە شکستیان ھێنا، ھەر زوو دوای ئەوە مەملوکەکان لە ساڵانی ١٣٠٣/١٣٠٤ و ١٣١٢ جارێکی دیکە ئیلخانییەکانیان شکست پێھێنا، لە کۆتاییدا ئیلخانییەکان و مەملوکەکان لە ساڵی ١٣٢٣ پەیمانی ئاشتییان واژۆ کرد.

عوسمانییەکان و کۆتاییی سوڵتانێتی مەملوکەکان

[دەستکاری]

سوڵتانی عوسمانی بایەزیدی دووەم لە باشووری ئەورووپا خەریکی شەڕ بوو کاتێک سەردەمێکی نوێی دوژمنایەتی لەگەڵ میسر لە ساڵی ١٥٠١ دەستی پێکرد. لە پەیوەندییەکانی لەگەڵ شانشینی سەفەوی لە فارس سەریھەڵدا. شا ئیسماعیل یەکەم لە ڕێگەی سووریاوە باڵیۆزخانەیەکی نارد بۆ کۆماری ڤێنیز، بانگھێشتی ڤێنیسی کرد بۆ ھاوپەیمانی لەگەڵ فارس و وەرگرتنەوەی خاکەکەی کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرابوو. سوڵتانی میسریی مەملوک سوڵتان ئەلغەوری لەلایەن سەلیمی یەکەمەوە تۆمەتبارکرا بە پێدانی ڕێڕەو بە نێردراوانی فارس لە ڕێگەی سووریا بۆ ڤێنیز و داڵدەدانی پەنابەران. ئەلغەوری بۆ ڕازیکردنی ئەو، بازرگانەکانی ڤێنیزایی ئەوکاتە کە لە سووریا و میسردا بوون خستە زیندانەوە، بەڵام دوای ساڵێک ئازادیانی کرد.


لە ساڵی ١٥١٥ سەلیم شەڕی دەستپێکرد کە بووە ھۆی داگیرکردنی میسر و وابەستەییەکانی. سوارەی مەملوک سەلماندی کە ھیچ ھاوتایەکی لەگەڵ تۆپخانەی عوسمانی و پیادەی یێنیچێری نییە. لە ٢٤ی ئابی ساڵی ١٥١٦، لە شەڕی مەرج دابیق، سوڵتان ئەلغەوری کوژرا. سووریا کەوتە ژێر دەستی تورکیا، ڕووداوێک کە لە زۆر شوێن پێشوازی لێکرا چوونکە وەک ڕزگاربوون لە مەملوکەکان سەیر دەکرا.[٢٢]

سوڵتانییەتی مەملوکەکان تا ساڵی ١٥١٧ لە میسردا بەرگەی گرت و سەلیم لە ٢٠ی کانوونی دووەم قاھیرەی گرت. ئەگەرچی بەھەمان شێوەی سەردەمی سوڵتانییەت نەبوو، بەڵام دەوڵەتی عوسمانی مەملوکەکانی وەک چینێکی حاکمی میسری ھێشتەوە و مەملوکەکان و بنەماڵەی بورجی سەرکەوتوو بوون لە وەرگرتنەوەی بەشێکی زۆری کاریگەرییەکانیان، بەڵام وەک وەسیلەی عوسمانییەکان.[٢٣][٢٤]

سەربەخۆیی لە عوسمانییەکان

[دەستکاری]
سوارەی مەملوکەکان

لە ساڵی ١٧٦٨ عەلی بەگ ئەلکەبیر سەربەخۆییی خۆی لە عوسمانییەکان ڕاگەیاند. بەڵام عوسمانییەکان بزووتنەوەکەیان سەرکوت کرد و دوای شکستەکەی پێگەی خۆیان پاراست. تا ئەم کاتە کۆیلە نوێیەکان لە جۆرجیا لە قەفقازەوە ھاتنە ئاراوە.

پێشانگا

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ Ayalon، David (2012) [1991]. «Mamlūk». لە Bosworth، C. E.؛ van Donzel، E. J.؛ Heinrichs، W. P.؛ Lewis، B.؛ Pellat، Ch. (eds.). Encyclopaedia of Islam, Second Edition. بەرگی 6. Leiden: Brill Publishers. doi:١٠.١١٦٣/١٥٧٣-٣٩١٢_islam_COM_٠٦٥٧. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨١١٢-٣.
  2. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Ayalon 2012 نەدراوە
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Levanoni 2010 نەدراوە
  4. 1 2 3 4 5 6 7 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Britannica نەدراوە
  5. ↑ [٢][٣][٤]
  6. 1 2 3 4 5 6 7 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری OxfordBusinessGroup نەدراوە
  7. ↑ Freamon، Bernard K. (٢٠١٩). «The 'Mamluk/Ghulam Phenomenon' – Slave Sultans, Soldiers, Eunuchs, and Concubines». لە Freamon، Bernard K. (ed.). Possessed by the Right Hand: The Problem of Slavery in Islamic Law and Muslim Cultures. Studies in Global Slavery. بەرگی ٨. Leiden: Brill Publishers. لاپەڕە ٢١٩–٢٤٤. doi:١٠.١١٦٣/٩٧٨٩٠٠٤٣٩٨٧٩٥_٠٠٦. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٣٦٤٨١-٣. S2CID ١٩١٦٩٠٠٠٧. Ibn Khaldun argued that in the midst of the decadence that became the hallmark of the later Abbasid Caliphate, providence restored the "glory and the unity" of the Islamic faith by sending the Mamluks: "loyal helpers, who were brought from the House of War to the House of Islam under the rule of slavery, which hides in itself a divine blessing." His expression of the idea that slavery, considered to be a degrading social condition to be avoided at all costs, might contain "a divine blessing", was the most articulate expression of Muslim thinking on slavery since the early days of Islam. Ibn Khaldun's general observation about the paradoxical nature of slavery brings to mind Hegel's reflections on the subject some five hundred years later. The great philosopher observed that, in many instances, it is the slave who ultimately gains the independent consciousness and power to become the actual master of his or her owner. The Mamluk/Ghulam Phenomenon is a good historical example of this paradox.
  8. 1 2 3 Stowasser، Karl (١٩٨٤). «Manners and Customs at the Mamluk Court». Muqarnas. ٢ (The Art of the Mamluks). Leiden: Brill Publishers: ١٣–٢٠. doi:١٠.٢٣٠٧/١٥٢٣٠٥٢. ISSN ٠٧٣٢-٢٩٩٢. JSTOR ١٥٢٣٠٥٢. S2CID ١٩١٣٧٧١٤٩. The Mamluk slave warriors, with an empire extending from Libya to the Euphrates, from Cilicia to the Arabian Sea and the Sudan, remained for the next two hundred years the most formidable power of the Eastern Mediterranean and the Indian Ocean – champions of Sunni orthodoxy, guardians of Islam's holy places, their capital, Cairo, the seat of the Sunni caliph and a magnet for scholars, artists, and craftsmen uprooted by the Mongol upheaval in the East or drawn to it from all parts of the Muslim world by its wealth and prestige. Under their rule, Egypt passed through a period of prosperity and brilliance unparalleled since the days of the Ptolemies. [...] They ruled as a military aristocracy, aloof and almost totally isolated from the native population, Muslim and non-Muslim alike, and their ranks had to be replenished in each generation through fresh imports of slaves from abroad. Only those who had grown up outside Muslim territory and who entered as slaves in the service either of the sultan himself or of one of the Mamluk emirs were eligible for membership and careers within their closed military caste. The offspring of Mamluks were free-born Muslims and hence excluded from the system: they became the awlād al-nās, the "sons of respectable people", who either fulfilled scribal and administrative functions or served as commanders of the non-Mamluk ḥalqa troops. Some two thousand slaves were imported annually: Qipchaq, Azeris, Uzbec Turks, Mongols, Avars, Circassians, Georgians, Armenians, Greeks, Bulgars, Albanians, Serbs, Hungarians.
  9. ↑ Poliak، A. N. (٢٠٠٥) [1942]. «The Influence of C̱ẖingiz-Ḵẖān's Yāsa upon the General Organization of the Mamlūk State». لە Hawting، Gerald R. (ed.). Muslims, Mongols, and Crusaders: An Anthology of Articles. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. بەرگی ١٠. London & New York: Routledge. لاپەڕە ٢٧–٤١. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٤١٩٧٧X٠٠٠٩٠٠٨X. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٠٠٧-١٣٩٣-٦. JSTOR ٦٠٩١٣٠. S2CID ١٥٥٤٨٠٨٣١. لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
  10. ↑ [٣][٦][٧][٨][٩]
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Richards، Donald S. (١٩٩٨). «Chapter 3: Mamluk amirs and their families and households». لە Philipp، Thomas؛ Haarmann، Ulrich (eds.). The Mamluks in Egyptian Politics and Society. Cambridge Studies in Islamic Civilization. Cambridge and New York: Cambridge University Press. لاپەڕە ٣٢–٥٤. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٠٣٣٠٦-٠. لە ٤ی نیسانی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  12. ↑ [٣][٦][٤][٨][١١]
  13. ↑ [٣][٦][٤][١١]
  14. ↑ [٣][٦][٤][١١]
  15. ↑ Asbridge، Thomas. «The Crusades Episode 3». BBC. لە ٣ی شوباتی ٢٠١٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  16. ↑ [٣][٦][٤][٨][١١]
  17. ↑ [٣][٦][٤][١١]
  18. ↑ Behrens-Abouseif, Doris. Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and Its Culture. New York: Macmillan, 2008.داڕێژە:ISBN?داڕێژە:Page?
  19. ↑ [٣][٦][٤][١١][١٨]
  20. ↑ Al-Maqrizi, p. 509/vol. 1, Al Selouk Leme'refatt Dewall al-Melouk, Dar al-kotob, 1997.
  21. ↑ David Chambers, The Devil's Horsemen, Atheneum, 1979. pp. 153–155
  22. ↑ James Waterson, "The Mamluks"
  23. ↑ James Waterson, "The Mamluks"
  24. ↑ Thomas Philipp, Ulrich Haarmann (1998). The Mamluks in Egyptian Politics and Society

خوێندنەوەی زیاتر

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=مەمالیک&oldid=1517513»