مێژووی ڕووسیا
 |
| مێژووی ڕووسیا | |
|---|---|
 | |
| لقی | history of Eurasia |
| بابەتی لاوەکی | ڕووسیا، history of Eurasia |
| وڵات | ڕووسیا |
| Introduced in | histrf.ru، Q30320261، Q16647937 |
مێژووی ڕووسیا مێژوویەکی ئاڵۆز، پڕ لە ململانێ و گۆڕانکاریی گەورەیە کە بەسەر سەدان ساڵدا درێژ دەبێتەوە. چیرۆکی ئەم نەتەوەیە لە ھۆزە پەرتەوازەکانی سلاڤییەوە دەست پێدەکات و بە چەندین قۆناغی وەک میرنشینە بچووکەکان، داگیرکاریی مەغۆل، ئیمپراتۆرییەتییەکی زەبەلاحی تزارەکان، دروستبوونی یەکێتیی سۆڤیەت، و سەرەنجام فیدراسیۆنی ڕووسیای سەردەمدا تێدەپەڕێت. ڕووسیا لە ڕووی جوگرافییەوە گەورەترین وڵاتی جیھانە و مێژووەکەی کاریگەرییەکی بێوێنەی لەسەر مێژووی ھەموو جیھان ھەبووە.
سەردەمی دێرین و دامەزراندنی ڕووسیای کێڤ
[دەستکاری]مێژووی دێرینی ناوچەکە دەگەڕێتەوە بۆ ھۆزە سلاڤییەکانی ڕۆژھەڵات کە لە سەدەکانی سێیەم بۆ ھەشتەمی زایینی لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا نیشتەجێ بوون. لە سەدەی نۆیەمدا، جەنگاوەر و بازرگانە ڤایکینگەکان کە بە «ڤارانجییەکان» (Varangians) ناسرابوون، لە باکوورەوە ھاتنە ناوچەکە. بەپێی تۆمارە مێژوویییەکان، لە ساڵی ٨٦٢ی زایینی، سەرکردەیەکی ڤارانجی بە ناوی ڕوریک (Rurik) میرنشینێکی لە شاری نۆڤگۆرۆد دامەزراند.
دواتر لە ساڵی ٨٨٢، ئۆلێگ (جێنشینی ڕوریک) شاری کیێڤ (پایتەختی ئێستای ئوکراینا)ی داگیرکرد و کردییە پایتەختی دەوڵەتێکی نوێ بە ناوی ڕووسیای کیێڤ (Kievan Rus). ئەم دەوڵەتە لە سەدەی ١٠ و ١١دا گەیشتە لووتکەی ھێزی خۆی. گرنگترین خاڵی وەرچەرخان لەم قۆناغەدا، لە ساڵی ٩٨٨ی زایینی بوو، کاتێک میر ڤلادیمێری مەزن بڕیاریدا ئایینی مەسیحییەتی ئۆرسۆدۆکسی لە ئیمپراتۆریەتیی بێزەنتییەوە وەرگرێت. ئەمەش بووە ھۆی گرێدانی کولتووری ڕووسیا بە کولتووری بێزەنتی و دروستبوونی ئەلفوبێی سیریلیک (Cyrillic). لە سەردەمی یارۆسلاڤی دانای (مردنی لە ١٠٥٤)، یەکەم یاسای نووسراوی ڕووسی بە ناوی (Russkaya Pravda) دەرچوو.
پەرتەوازەبوون و داگیرکاریی مەغۆلەکان
[دەستکاری]دوای مەرگی یارۆسلاڤ، ڕووسیای کێڤ بەسەر چەندین میرنشینی بچووکدا دابەش بوو کە ھەمیشە لە شەڕدا بوون، وەک میرنشینی ڤلادیمێر-سوزدال و کۆماری نۆڤگۆرۆد. ئەم لاوازییە دەرفەتی بۆ کارەساتێکی گەورە ڕەخساند. لە نێوان ساڵانی ١٢٣٧ بۆ ١٢٤٠، ھێزەکانی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل بە سەرکردایەتی باتو خان (نەوەی جەنگیزخان) ھێرشیان کردە سەر ڕووسیا. زۆربەی شارەکانی ڕووسیا، لەوانەش کێڤ، بە تەواوی خاپوور کران. مەغۆلەکان دەوڵەتێکیان دامەزراند بە ناوی دەوڵەتی زێڕین (Golden Horde)، و بۆ ماوەی زیاتر لە دوو سەدە، میرەکانی ڕووسیا ناچار بوون باج و سەرانە بە مەغۆلەکان بدەن. ئەم سەردەمە بە «نیری تەتەر» (Tatar Yoke) دەناسرێت و بووە ھۆی دابڕانی ڕووسیا لە گەشەسەندنەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا (وەک قۆناغی ڕێنێسانس).
ھەڵکشانی مۆسکۆ و سەردەمی تزارەکان
[دەستکاری]لە سەدەی ١٤دا، شاری مۆسکۆ (کە پێشتر شارۆچکەیەکی بچووک بوو) دەستی بە گەشەکردن کرد و توانی متمانەی مەغۆلەکان بەدەست بھێنێت بۆ کۆکردنەوەی باج لە میرنشینەکانی دیکە. لەژێر دەسەڵاتی ئیڤانی سێیەم (ئیڤانی مەزن) کە لە ١٤٦٢ تا ١٥٠٥ فەرمانڕەوایەتی کرد، مۆسکۆ توانی زۆربەی خاکەکانی ڕووسیا یەکبخاتەوە و لە ساڵی ١٤٨٠ بە یەکجاری خۆی لە دەسەڵاتی مەغۆلەکان ڕزگار بکات.
نەوەی ئەو، ئیڤانی چوارەم (ناسراو بە ئیڤانی سامناک - Ivan the Terrible)، لە ساڵی ١٥٤٧دا وەک یەکەم کەس نازناوی تزار (قەیسەر)ی لەخۆنا. ئەو دەوڵەتێکی ناوەندیی زۆر بەھێزی دروست کرد، خاکی ڕووسیای تا ناوچەی سیبیریا بەرفراوان کرد و دەستەی تایبەتی پۆلیسی نھێنی بە ناوی (ئۆپریچنینا) دامەزراند بۆ سەرکوتکردنی نەیارەکانی.
دوای مەرگی ئەو و کۆتایی ھاتنی بنەماڵەی ڕوریک، ڕووسیا کەوتە ناو قۆناغێکی پڕ لە برسێتی، شەڕی ناوخۆ و داگیرکاریی پۆڵەندییەکان، کە پێی دەوترێت "سەردەمی ئاژاوە (Time of Troubles)" (١٥٩٨–١٦١٣). ئەم سەردەمە تەنھا بە یەکگرتنی گەل و دەرکردنی پۆڵەندییەکان لە مۆسکۆ کۆتایی ھات، و لە ساڵی ١٦١٣دا، میکائیل ڕۆمانۆڤ وەک تزاری نوێ ھەڵبژێردرا و بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ دامەزرا کە بۆ ماوەی ٣٠٠ ساڵ حوکمی ڕووسیایان کرد.
ئیمپراتۆرییەتیی ڕووسیا و پیتەری مەزن
[دەستکاری]سەدەی ١٨ خاڵی گۆڕانی ڕووسیا بوو بۆ زلھێزێکی جیھانی، ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر دەستی پیتەری مەزن (Peter the Great) بوو. ئەو بۆی دەرکەوت کە ڕووسیا زۆر لە دواوەیە بەراورد بە ئەورووپا، بۆیە لە ساڵی ١٦٩٧ گەشتێکی بەناوبانگی بە ئەورووپادا کرد بۆ فێربوونی زانست و پیشەسازی. دواتر چاکسازییەکی گەورەی لە سوپا، حکوومەت و تەنانەت جلوبەرگ و ڕیشی خەڵکدا کرد بۆ ئەوەی ڕووسیا بە ڕۆژاوایی بکات. لە ساڵی ١٧٠٣ شاری سەنت پیتەرزبورگی دروست کرد و کردییە پایتەختی نوێ کە بە «پەنجەرەی ڕووسیا بەڕووی ئەورووپا» دەناسرا. لە ١٧٢١ ڕووسیای وەک «ئیمپراتۆرییەت» ڕاگەیاند.
لە کۆتایی سەدەی ١٨دا، کاترینی مەزن (Catherine the Great) کە شازادەیەکی ئەڵمانی بوو، دەسەڵاتی گرتە دەست. سەردەمەکەی بە قۆناغی ڕۆشنگەریی ڕووسیا دادەنرێت. ئەو سنوورەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەی زۆر فراوان کرد، نیمچە دوورگەی قریمی لە عوسمانییەکان سەند، و پۆڵەندای لەگەڵ وڵاتانی تردا دابەش کرد.
سەدەی نۆزدەھەم: چاکسازی و قەیرانەکان
[دەستکاری]لە ساڵی ١٨١٢، ڕووسیا ڕووبەڕووی گەورەترین ھەڕەشە بووەوە کاتێک ناپلیۆن بۆناپارت بە سوپایەکی گەورەوە ھێرشی کردە سەری. ستراتیژیی «خاکی سووتاو»ی ڕووسیا و زستانی سەختی وڵاتەکە بوونە ھۆی تێکشکانی سوپای فەڕەنسا، ئەمەش پێگەی ڕووسیای وەک زلھێزێکی پارێزەری ئەورووپا قایمتر کرد (لە سەردەمی ئەلێکساندەری یەکەم).
بەڵام لە ناوخۆدا، ڕووسیا بە دەست سیستەمی کۆیلایەتیی کشتوکاڵی (Serfdom) و نەبوونی پیشەسازییەوە دەیڕانا. پاش شکستی ڕووسیا لە جەنگی قریم (١٨٥٣–١٨٥٦)، تزاری ڕووسیا ئەلێکساندەری دووەم لە ساڵی ١٨٦١ بڕیاری ئازادکردنی ملیۆنان کۆیلەی دا و چەندین چاکسازی یاسایی و سەربازی ئەنجامدا، بەڵام ئەمەش نەیتوانی ڕێگری بکات لە بڵاوبوونەوەی بیری چەپڕەوی و شۆڕشگێڕی لە وڵاتەکەدا، تا ئەوەی لە ساڵی ١٨٨١ بە تیرۆرکردنی ئەلێکساندەری دووەم کۆتایی ھات.
شۆڕشی ١٩١٧ و کۆتایی خێزانی ڕۆمانۆڤ
[دەستکاری]سەرەتای سەدەی بیستەم سەرەتای کۆتایی ئیمپراتۆرییەتیی ڕووسیا بوو. شکست لە شەڕی ڕووسیا-ژاپۆن (١٩٠٤–١٩٠٥) بووە ھۆی شۆڕشی ١٩٠٥، کە تزاری ناچار کرد یەکەم پەرلەمان (دوما) دابمەزرێنێت. بەڵام چوونە ناو جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵی ١٩١٤ کارەساتبار بوو. ملیۆنان سەربازی ڕووسی کوژران، ئابووری داڕما، و برسیێتی بڵاوبووەوە.
لە شوباتی ١٩١٧دا، خۆپیشاندانێکی گەورە لە پێترۆگراد (سەنت پیتەرزبورگ) دەستی پێکرد. سوپا ڕەتیکردەوە تەقە لە خەڵک بکات، کە بووە ھۆی دەستلەکارکێشانەوەی تزار نیکۆلاسی دووەم (کۆتایی ھاتنی بنەماڵەی ڕۆمانۆڤ). حکوومەتێکی کاتی دامەزرا، بەڵام نەیتوانی جەنگەکە ڕابگرێت. ئەمە دەرفەتی بۆ پارتی بەلشەڤیکەکان (کۆمۆنیستەکان) بە سەرۆکایەتی ڤلادیمیر لێنین ڕەخساند تا لە تشرینی دووەمی ١٩١٧ (بە شۆڕشی تشرینی یەکەم ناسراوە) دەسەڵات بگرنە دەست. دواتر شەڕێکی خوێناوی ناوخۆ (١٩١٨–١٩٢٢) لە نێوان سوپای سوور (کۆمۆنیستەکان) و سوپای سپی (دژە کۆمۆنیستەکان) ھەڵگیرسا، کە سەرەنجام بەلشەڤیکەکان سەرکەوتنیان بەدەستھێنا و خێزانی تزار بەتەواوی گوللەباران کران.
سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەت (١٩٢٢–١٩٩١)
[دەستکاری]لە ساڵی ١٩٢٢، یەکێتیی کۆمارە سۆشیاڵیستەکانی سۆڤیەت (USSR) بە فەرمی دامەزرا. دوای مردنی لێنین لە ١٩٢٤، جۆزێف ستالین دەسەڵاتی گرتە دەست. ستالین گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و دڕندانەی لە ڕووسیا کرد؛ سیستەمی بەکۆمەڵکردنی کشتوکاڵی سەپاند کە بووە ھۆی برسیێتییەکی گەورە (لەوانەش ھۆلۆدۆمۆر لە ئوکراینا)، و پرۆگرامی پێنج ساڵەی پیشەسازی خێرای جێبەجێ کرد. لە سەردەمی «ترسی گەورە» (The Great Purge) لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا، ملیۆنان کەس لە نەیارانی سیاسی، ئەفسەرانی سوپا و ھاووڵاتیانی ئاسایی لە سێدارە دران یان ڕەوانەی کەمپەکانی کارەساتبار (گولاگ - Gulag) کران لە سیبیریا.
جەنگی جیھانیی دووەم (جەنگی نیشتمانیی گەورە)
[دەستکاری]لە حوزەیرانی ١٩٤١، ئەڵمانیای نازی ھێرشی کردە سەر یەکێتیی سۆڤیەت. ئەم شەڕە کە لە ڕووسیا بە «جەنگی نیشتمانیی گەورە» دەناسرێت، قورسترین تاقیکردنەوەی سۆڤیەت بوو. پاش پاشەکشەی سەرەتایی و گەمارۆی کوشندەی لێنینگراد (کە نزیکەی ملیۆنێک کەس تێیدا لە برسان مردن)، سوپای سوور توانی لە جەنگی ستالینگراد (١٩٤٢–١٩٤٣) و جەنگی کورسک گەورەترین شکستی مێژوویی بە ھێزەکانی ھیتلەر بھێنێت. ڕووسیا نزیکەی ٢٧ ملیۆن سەرباز و ھاووڵاتی لەدەستدا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٥ ھێزەکانیان چوونە ناو بەرلین و جەنگەکەیان بردەوە، کە وای کرد سۆڤیەت ببێتە زلھێزێکی جیھانی ھاوشانی ئەمریکا.
جەنگی سارد و قۆناغی وەستان
[دەستکاری]لە دوای جەنگ، ململانێی ئایدۆلۆژی و ئەتۆمی لە نێوان بلۆکی ڕۆژھەڵات (بە سەرۆکایەتی سۆڤیەت) و بلۆکی ڕۆژاوا (بە سەرۆکایەتی ئەمریکا) دروست بوو کە بە جەنگی سارد ناسراوە. لە سەردەمی نیکیتا خروشچۆڤ (١٩٥٣–١٩٦٤)، سۆڤیەت پێشکەوتنی گەورەی زانستی بەدەستھێنا، وەک ناردنی یەکەم مانگی دەستکرد (سپوتنیک) لە ١٩٥٧ و یەکەم مرۆڤ (یووری گاگارین) لە ١٩٦١ بۆ بۆشایی ئاسمان. ھەروەھا ھەردوو وڵات گەیشتنە لێواری جەنگی ئەتۆمی لە «قەیرانی مووشەکیی کوبا» (١٩٦٢). دواتر لە سەردەمی لیۆنێد برێژنێڤ (١٩٦٤–١٩٨٢)، سۆڤیەت لە ڕووی سەربازییەوە زۆر بەھێز بوو، بەڵام ئابوورییەکەی تووشی داڕمان و چەقبەستوویی (Stagnation) بوو. تێوەگلانی سۆڤیەت لە جەنگی ئەفغانستان (١٩٧٩–١٩٨٩) زیانێکی گەورەی دارایی و گیانی بە دەوڵەتەکە گەیاند.
داڕمانی سۆڤیەت و فیدراسیۆنی ڕووسیای نوێ
[دەستکاری]لە ساڵی ١٩٨٥، میخائیل گۆرباچۆڤ دەسەڵاتی گرتە دەست و ھەوڵیدا لە ڕێگەی دوو سیاسەتی نوێوە سۆڤیەت ڕزگار بکات: گلاسنۆست (کرانەوەی سیاسی و ئازادی ڕادەربڕین) و پێرێسترۆیکا (دووبارە داڕشتنەوەی ئابووری). بەڵام ئەم ئازادییانە بوونە ھۆی سەرھەڵدانی بزووتنەوەی نەتەوەیی لە کۆمارەکانی سۆڤیەت. لە ساڵی ١٩٨٩ دیواری بەرلین ڕووخا، و لە ساڵی ١٩٩١دا، پاش ھەوڵێکی کودەتای شکستخواردوو لەلایەن باڵە توندڕەوەکانی کۆمۆنیستەوە، یەکێتیی سۆڤیەت بە فەرمی ھەڵوەشایەوە و بۆ ١٥ دەوڵەتی سەربەخۆ دابەش بوو.
بە گەورەترین و سەرەکیترین بەشی سۆڤیەت، فیدراسیۆنی ڕووسیا دامەزرا بە سەرۆکایەتی بۆریس یێڵتسین. دەیەی ١٩٩٠ قۆناغێکی کارەساتبار بوو بۆ ڕووسیا؛ پیادەکردنی ئابووریی بازاڕی ئازاد (بە ناوی چارەسەری شۆک) بووە ھۆی ھەژارییەکی سەرتاسەری، دروستبوونی چینی «ئۆلیگارکەکان» (ملیاردێرەکانی نزیک لە دەسەڵات)، و ھەڵگیرسانی جەنگی یەکەمی چیچان کە زیانێکی زۆری بە سوپای ڕووسیا گەیاند.
لە ساڵی ١٩٩٩دا، یێڵتسین دەستی لەکارکێشایەوە و جێگرەکەی، ڤلادیمیر پوتینی وەک سەرۆکی کاتی دیاریکرد. لە سەردەمی پوتیندا (لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ئێستا)، ڕووسیا بەھۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و غازەوە توانی ئابوورییەکەی بوژێنێتەوە. پوتین کۆنترۆڵی دەوڵەتی بەسەر میدیا و پیشەسازییە ستراتیژییەکاندا سەپاندەوە، ھەروەھا ھەژموونی ڕووسیای لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا بەھێز کردەوە. ئەمەش بە تێوەگلانی ڕووسیا لە چەندین شەڕدا بینرا، وەک جەنگی دووەمی چیچان، جەنگی گورجستان لە ساڵی ٢٠٠٨، لکاندنی نیمچە دوورگەی قریمی ئۆکرانی بە ڕووسیا لە ساڵی ٢٠١٤، دەستێوەردان لە جەنگی ناوخۆی سووریا (٢٠١٥)، و لە کۆتاییدا لەشکرکێشییە گەورەکەی بۆ سەر ئوکراینا لە شوباتی ٢٠٢٢دا کە بووە ھۆی دروستبوونی گەورەترین قەیرانی ئەمنی لە ئەورووپا لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە و سەپاندنی سزایەکی ئابووریی بێپێشینە بەسەر ڕووسیادا لەلایەن وڵاتانی ڕۆژاواوە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- Riasanovsky, Nicholas V. and Mark D. Steinberg. A History of Russia. Oxford University Press, 8th edition, 2010.
- Figes, Orlando. A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891-1924. Penguin Books, 1998.
- Service, Robert. A History of Twentieth-Century Russia. Harvard University Press, 1999.
- Montefiore, Simon Sebag. The Romanovs: 1613-1918. Knopf, 2016.
- Fitzpatrick, Sheila. The Russian Revolution. Oxford University Press, 2008.
- Hosking, Geoffrey. Russia and the Russians: A History. Harvard University Press, 2001.
- Kotkin, Stephen. Stalin: Paradoxes of Power, 1878-1928 & Stalin: Waiting for Hitler, 1929-1941.
- Plokhy, Serhii. The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union. Basic Books, 2014.
- کتێبخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا (Library of Congress)، ئەرشیفی وڵاتان: ڕووسیا.
