مێژووی وەرزێری
کشتوکاڵ بە شێوەی سەربەخۆ لە بەشە جیاوازەکانی گۆی زەویدا دەستی پێکرد، و ڕیزێکی ھەمەجۆری تاکسۆنی لەخۆگرتبوو. لانیکەم یازدە ناوچەی جیاوازی جیھانی کۆن و جیھانی نوێ وەک ناوەندی سەربەخۆی سەرچاوە بەشدار بوون. گەشەکردنی کشتوکاڵ نزیکەی ١٢٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر شێوازی ژیانی مرۆڤی گۆڕی. ئەوان لە شێوازی ژیانی ڕاوچی-کۆکەرەوەی کۆچەرییەوە گۆڕان بۆ نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی و کشتوکاڵکردن.[١]
دانەوێڵە کێوییەکان لانیکەم لە ١٠٤٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەرەوە کۆدەکرانەوە و دەخوران.[٢] بەڵام، ماڵیکردن تا ماوەیەکی زۆر دواتر ڕووی نەدا. سەرەتاییترین بەڵگەی کشتوکاڵی بچووک-قەبارەی گژوگیا خواردنییەکان بۆ دەوروبەری ٢١٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە لەگەڵ خەڵکی ئۆھالۆی دووەم لە کەنارەکانی دەریاچەی جەلیل.[٣] تا نزیکەی ٩٥٠٠ پێش زایین، ھەشت بەروبوومە دامەزرێنەرەکەی نیۆلیتیک – گەنمی ئیمەر، گەنمی ئایینکۆرن، جۆی توێکڵدار، پۆڵکە، نیسک، ڤێچی تاڵ، نۆک، و کەتان – لە شامدا دەچێنران.[٤] ڕای لەوانەیە پێشتر چێنرابێت، بەڵام ئەم ئیدیعایە مشتومڕی لەسەرە.[٥] ھەرچۆنێک بێت، بڵاوبوونەوەی ڕای لە باشووری ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ئەتڵەسی سەربەخۆ بوو لە پاکێجی بەروبوومە دامەزرێنەرەکانی نیۆلیتیک.[٦] برنج تا ٦٢٠٠ پێش زایین لە چین ماڵی کرابوو[٧] و سەرەتاییترین چاندنی ناسراوی لە ٥٧٠٠ پێش زایینەوە بووە، و دوای ئەو ماش، سۆیا و فاسۆلیای ئازوکی ھاتوون. برنج ھەروەھا بە شێوەی سەربەخۆ لە ڕۆژاوای ئەفریقا ماڵی کرابوو و تا ١٠٠٠ پێش زایین دەچێنرا.[٨][٩] بەراز نزیکەی ١١٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە میزۆپۆتامیادا ماڵی کران، و دوای ئەوان مەڕ ھات. مانگا لە ئاورۆکسی کێوییەوە لە ناوچەکانی تورکیای مۆدێرن و ھیندستاندا لە دەوروبەری ٨٥٠٠ پێش زایین ماڵی کران. وشترەکان درەنگ ماڵی کران، ڕەنگە لە دەوروبەری ٣٠٠٠ پێش زایین.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «The Development of Agriculture». National Geographic. ٨ی تەممووزی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوורناڵ
- ↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوורناڵ
- ↑ Zeder، Melinda (تشرینی یەکەمی ٢٠١١). «The Origins of Agriculture in the Near East». Current Anthropology. ٥٢ (S4): ٢٢١–٢٣٥. doi:١٠.١٠٨٦/٦٥٩٣٠٧. JSTOR ١٠.١٠٨٦/٦٥٩٣٠٧. S2CID ٨٢٠٢٩٠٧.
- ↑ Hirst، Kris (حوزەیرانی ٢٠١٩). «Domestication History of Rye». ThoughtCo. لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوורناڵ
- ↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوורناڵ
- ↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوורناڵ
- ↑ Cubry، Philippe؛ Tranchant-Dubreuil، Christine؛ Thuillet، Anne-Céline؛ Monat، Cécile؛ Ndjiondjop، Marie-Noelle؛ Labadie، Karine؛ Cruaud، Corinne؛ Engelen، Stefan؛ Scarcelli، Nora؛ Rhoné، Bénédicte؛ Burgarella، Concetta (٢٣ی تەممووزی ٢٠١٨). «The Rise and Fall of African Rice Cultivation Revealed by Analysis of 246 New Genomes». Current Biology (بە ئینگلیزی). ٢٨ (14): ٢٢٧٤–٢٢٨٢.e٦. Bibcode:٢٠١٨CBio...٢٨E٢٢٧٤C. doi:١٠.١٠١٦/j.cub.٢٠١٨.٠٥.٠٦٦. ISSN ٠٩٦٠-٩٨٢٢. PMID ٢٩٩٨٣٣١٢. S2CID ٥١٦٠٠٠١٤.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی)
