مێژووی شانشینی یەکگرتوو

وەشانێکی بڵاوکراوەی ڕێکەوتننامەی پەیماننامەی یەکێتی، کە بووە ھۆی دروستبوونی شانشینی بەریتانیای مەزن لە ساڵی ١٧٠٧

مێژووی شانشینی یەکگرتوو لە ساڵی ١٧٠٧ بە پەیماننامەی یەکێتی و کارنامەکانی یەکێتی دەست پێدەکات. ناوکی شانشینی یەکگرتوو وەک دەوڵەتێکی یەکگرتوو بە یەکگرتنی سیاسیی شانشینەکانی ئینگلتەرا و سکۆتلەندا ھاتە ئاراوە، و دەوڵەتێکی یەکگرتووی نوێی بە ناوی بەریتانیای مەزن پێک ھێنا.

دەیەکانی یەکەم بە ڕاپەڕینەکانی جاکۆبایت دیاری کراون کە بە شکستی دۆزی ستیوارت لە شەڕی کولۆدن لە ساڵی ١٧٤٦ کۆتایی ھات. لە ساڵی ١٧٦٣دا، سەرکەوتن لە جەنگی حەوت ساڵەدا بووە ھۆی گەشەکردنی ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی بەریتانیا. بەھۆی شکست لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، فەڕەنسا و ئیسپانیاوە لە جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا، بەریتانیای مەزن ١٣ کۆلۆنییە ئەمریکییەکەی لەدەست دا و ئیمپراتۆریەتیی دووەمی بەریتانیای لە ئاسیا و ئەفریقا دامەزراندەوە. لە ڕووی سیاسییەوە ڕووداوە ناوەندییەکە شۆڕشی فەڕەنسا و لێکەوتە ناپلیۆنییەکانی بوو لە ١٧٩٣ تا ١٨١٥، کە نوخبەکانی بەریتانیا وەک ھەڕەشەیەکی قووڵ دەیانبینی، و بە چالاکانە کاریان کرد بۆ پێکھێنانی چەندین ھاوپەیمانی کە لە کۆتاییدا ناپلیۆنیان لە ساڵی ١٨١٥دا تێکشکاند. کارنامەکانی یەکێتیی ١٨٠٠ شانشینی ئیرلەندایان زیاد کرد بۆ دروستکردنی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا.

تۆرییەکان، کە لە ساڵی ١٧٨٣ ھاتنە سەر دەسەڵات، تا ساڵی ١٨٣٠ لە دەسەڵاتدا مانەوە. ھێزەکانی چاکسازی چەندین دەیەی چاکسازیی سیاسییان کردەوە کە دەنگدانی فراوانتر کرد، و ئابوورییان بەڕووی بازرگانیی ئازاددا کردەوە. سەرکردە سیاسییە دیارەکانی سەدەی نۆزدەھەم بریتی بوون لە پاڵمەرستۆن، دیزڕائیلی، گلادستۆن، و سۆڵزبێری. لە ڕووی کولتوورییەوە، سەردەمی ڤیکتۆریا سەردەمێکی خۆشگوزەرانی و بەھاکانی باڵادەستی چینی ناوەڕاست بوو کاتێک بەریتانیا بەسەر ئابووریی جیھاندا زاڵ بوو و لە ١٨١٥ تا ١٩١٤ سەدەیەکی تاڕادەیەک ئاشتییانەی پاراست. جەنگی جیھانیی یەکەم، کە تێیدا بەریتانیا لەگەڵ فەڕەنسا، ڕووسیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا لە ھاوپەیمانێتیدا بوو، جەنگێکی گشتگیری سەخت بەڵام لە کۆتاییدا سەرکەوتوو بوو لەگەڵ ئەڵمانیا. کۆمەڵەی نەتەوەکان کە لە ئەنجامدا دروست بوو، پڕۆژەیەکی دڵخواز بوو لە بەریتانیای نێوان دوو جەنگەکەدا. لە ساڵی ١٩٢٢دا، ٢٦ کاونتی لە ئیرلەندا جیابوونەوە بۆ ئەوەی ببنە دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندا؛ ڕۆژێک دواتر، ئیرلەندای باکوور لە دەوڵەتی ئازاد جیابووەوە و گەڕایەوە بۆ ناو شانشینی یەکگرتوو. لە ساڵی ١٩٢٧، شانشینی یەکگرتوو ناونیشانە فەرمییەکەی گۆڕی بۆ شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندای باکوور، کە زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ بەریتانیا، شانشینی یەکگرتوو یان UK. لەکاتێکدا ئیمپراتۆرییەت بە بەھێزی مایەوە، ھەروەھا بازاڕە دارایییەکانی لەندەنیش، بەڵام بنکە پیشەسازییەکەی بەریتانیا دەستی بە پاشەکشە کرد لە چاو ئەڵمانیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان. ھەستی ئاشتیخوازانە ئەوەندە بەھێز بوو کە نەتەوەکە پاڵپشتی لە سیاسەتی ھێورکردنەوەی ئەڵمانیای ھیتلەر دەکرد لە دەیەی ١٩٣٠ەکاندا، تا ئەو کاتەی لەشکرکێشیی نازییەکان بۆ سەر پۆڵەندا لە ساڵی ١٩٣٩ جەنگی جیھانیی دووەمی دەستپێکرد. لە جەنگی جیھانیی دووەمدا، یەکێتیی سۆڤیەت و ئەمریکا چوونە پاڵ بەریتانیا وەک ھێزە سەرەکییەکانی ھاوپەیمانان.

دوای جەنگ، بەریتانیا چیتر زلھێزێکی سەربازی یان ئابووری نەبوو، وەک چۆن لە قەیرانی سوێس لە ساڵی ١٩٥٦ بینرا. بەریتانیا سەربەخۆیی بەخشییە نزیکەی ھەموو خاکەکانی ژێر دەسەڵاتی. دەوڵەتە نوێیەکان بە شێوەیەکی گشتی پەیوەندییان بە کۆمۆنوێڵسی نەتەوەکانەوە کرد. ساڵانی دوای جەنگ سەختییەکی زۆری بەخۆیەوە بینی، کە تا ڕادەیەک بەھۆی یارمەتییە دارایییە بەرفراوانەکانی ئەمریکاوە کەمکرایەوە. خۆشگوزەرانی لە دەیەی ١٩٥٠ەکاندا گەڕایەوە. لە ھەمان کاتدا، لە ١٩٤٥ تا ١٩٥٠، پارتی کرێکاران دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانی بنیات نا، چەندین پیشەسازیی بەنیشتمانی کرد، و خزمەتگوزاریی تەندروستیی نیشتمانی دروست کرد. شانشینی یەکگرتوو دوای ١٩٤٥ ھەڵوێستێکی توندی دژی فراوانخوازیی کۆمۆنیستەکان وەرگرت، و ڕۆڵێکی سەرەکی لە شەڕی سارد و پێکھێنانی ناتۆ وەک ھاوپەیمانییەکی سەربازیی دژە-سۆڤیەت لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژاوا، فەڕەنسا، ئەمریکا، ئیتالیا، کەنەدا و وڵاتە بچووکەکاندا گێڕا. شانشینی یەکگرتوو لە کاتی دامەزراندنییەوە ئەندامێکی پێشەنگی نەتەوە یەکگرتووەکان بووە، ھەروەھا لە ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکانی تریشدا. لە دەیەی ١٩٩٠ەکاندا، نیۆلیبرالیزم بووە ھۆی تایبەتکردنی پیشەسازییە بەنیشتمانیکراوەکان و کەمکردنەوەیەکی بەرچاوی ڕێکارەکان بۆ کاروباری بازرگانی. پێگەی لەندەن وەک ناوەندێکی داراییی جیھانی گەشەی کرد. لە دەیەی ١٩٩٠ەکانەوە، بزووتنەوە بەرفراوانەکانی گواستنەوەی دەسەڵات لە ئیرلەندای باکوور، سکۆتلەندا و وێڵز بڕیاردانی سیاسییان لامەرکەزی کردووە. بەریتانیا لە پەیوەندییە ئابوورییەکانی لەگەڵ ئەورووپای ڕۆژاوادا بەردەوام لە گۆڕاندا بووە. لە ساڵی ١٩٧٣ پەیوەندی بە کۆمەڵگەی ئابووریی ئەورووپاوە کرد، و بەمەش پەیوەندییە ئابوورییەکانی لەگەڵ کۆمۆنوێڵس لاواز کرد؛ بەڵام، ڕیفراندۆمی برێکزیت لە ساڵی ٢٠١٦ شانشینی یەکگرتووی پابەند کرد بە چوونەدەرەوە لە یەکێتیی ئەورووپا، کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئەوەی کرد.

سەدەی ١٨یەم

لەدایکبوونی یەکێتییەکە

"ماددەکانی یەکگرتن لەگەڵ سکۆتلەندا"، ١٧٠٧

شانشینی بەریتانیای مەزن لە ١ی ئایاری ١٧٠٧دا، لە ئەنجامی یەکگرتنی سیاسیی شانشینی ئینگلتەرا (کە وێڵزیشی لەخۆدەگرت) و شانشینی سکۆتلەندا لەژێر پەیماننامەی یەکێتی ھاتە ئاراوە. ئەمە دوو شانشینەکەی کردە یەک شانشین و ھەردوو پەرلەمانەکەی تێکەڵ کرد و پەرلەمانی بەریتانیای مەزنی لێ دروست کرد. شاژن ئان بووە یەکەم پاشای بەریتانیای مەزنی نوێ. ھەرچەندە ئێستا یەک شانشین بوون، بەڵام ھەندێک دامەزراوەی سکۆتلەندا و ئینگلتەرا بە جیا مانەوە، وەک یاساکانی سکۆتلەندی و یاسای ئینگلیزی؛ ھەروەھا کڵێسای سکۆتلەندای پریسبیتێری و کڵێسای ئینگلتەرای ئەنگلیکانی. ئینگلتەرا و سکۆتلەندا ھەریەکەیان بەردەوام بوون لە ھەبوونی سیستەمی پەروەردەیی تایبەت بە خۆیان.

لە ھەمان کاتدا، جەنگی جێنشینیی ئیسپانیا دژی فەڕەنسا بەڕێوەدەچوو. جەنگەکە تا ئەو کاتە بەردەوام بوو کە پەیماننامەکانی ئۆترێخت و ڕاستات کۆتایییان بە جەنگەکە ھێنا. مێژوونووس جی. ئێم. تریڤێلیان پێی وایە:

ئەو پەیماننامەیە [ی ئۆترێخت]، کە سەرەتای قۆناغی سەقامگیر و تایبەتمەندی شارستانییەتی سەدەی ھەژدەھەم بوو، کۆتایی بە مەترسی بۆ سەر ئەورووپا ھێنا لەلایەن پاشایەتییە کۆنەکەی فەڕەنساوە، و گۆڕانکارییەکی نیشان دا کە گرنگییەکەی بۆ جیھان بەگشتی کەمتر نەبوو—کە بریتی بوو لە باڵادەستیی دەریایی، بازرگانی و داراییی بەریتانیای مەزن.

پاشاکانی ھانۆڤەر

جۆرجی یەکەم لە ساڵی ١٧١٤، لەلایەن گۆدفری نێلەرەوە

ھێڵی ستیوارت لەگەڵ ئاندا لە ساڵی ١٧١٤ کۆتایی ھات، ھەرچەندە فراکسیۆنێکی توندڕەو بە پاڵپشتیی فەڕەنسا پشتگیرییان لە بانگەشەکارانی تەخت دەکرد. ھەڵبژێرەری ھانۆڤەر وەک جۆرجی یەکەم بوو بە پاشا. ئەو زیاتر گرنگی بە ھانۆڤەر دەدا و دەوروبەری خۆی بە ئەڵمانییەکان پڕکردبووەوە، ئەمەش وای کرد ببێتە پاشایەکی ناپەسەند لە لای گەل. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، سوپای بەھێز کرد و سیستەمێکی سیاسیی سەقامگیرتری لە بەریتانیا دروست کرد و یارمەتیدەر بوو لە ھێنانی ئاشتی بۆ باکووری ئەورووپا. فراکسیۆنەکانی جاکۆبایت کە ھەوڵی گەڕاندنەوەی ستیوارتەکانیان دەدا بە بەھێزی مانەوە؛ ئەوان یاخیبوونێکیان لە ١٧١٥–١٧١٦ بەرپاکرد. کوڕەکەی جەیمسی دووەم پلانی دابوو ھێرش بکاتە سەر ئینگلتەرا، بەڵام پێش ئەوەی بتوانێت ئەوە بکات، جۆن ئێرسکین، ئێرلی مار، ھێرشێکی لە سکۆتلەنداوە دەستپێکرد، کە بە ئاسانی تێکشکێنرا.

جۆرجی دووەم سەقامگیریی سیستەمی دەستووریی بەھێزتر کرد، بە حکوومەتێکەوە کە لەلایەن ڕۆبێرت واڵپۆلەوە بەڕێوەدەبرا لە ماوەی نێوان ١٧٣٠–١٧٤٢. ئەو ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی بەریتانیای بنیات نا، و کۆلۆنییەکانی لە کاری بی و ئەمریکای باکوور بەھێزتر کرد. لە ھاوپەیمانێتیدا لەگەڵ ھێزە ھەڵکشاوەکەی پرووسیا، شانشینی یەکگرتوو فەڕەنسای لە جەنگی حەوت ساڵەدا تێکشکاند، و کۆنترۆڵی تەواوی کەنەدای بەدەستھێنا.

جۆرجی سێیەم ھەرگیز سەردانی ھانۆڤەری نەکرد، و ئینگلیزی زمانی یەکەمی بوو. لەلایەن ئەمریکییەکانەوە وەک ستەمکارێک و ھەڵگیرسێنەری جەنگی سەربەخۆییی ئەمریکا سووکایەتیی پێدەکرا، ئەو دوای ساڵی ١٧٨٨ زۆرجار تووشی شێتی دەبوو، و کوڕە گەورەکەی وەک جێگرەوە خزمەتی دەکرد. ئەو دوایین پاشا بوو کە زاڵ بوو بەسەر حکوومەت و سیاسەتدا، و سەردەمە درێژەکەی حوکمڕانییەکەی ناسراوە بە لەدەستدانی ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی بەریتانیا لە جەنگی شۆڕشی ئەمریکا (١٧٨٣). ئەو سەردەمە گرنگ بوو بەھۆی دروستکردنی ئیمپراتۆریەتییەکی دووەم کە بنکەکەی لە ھیندستان، ئاسیا و ئەفریقا بوو، سەرەتای شۆڕشی پیشەسازی کە بەریتانیای کردە ھێزێکی گەورەی ئابووری، و خەباتی مان و نەمان لەگەڵ فەڕەنسییەکان، لە جەنگەکانی شۆڕشی فەڕەنسا، کە بەبێ ئەنجام بە ئاگربەستێکی کورت کۆتایی ھات، و جەنگەکانی ناپلیۆنی داستانئامێز، کە بە تێکشکاندنی یەکلاکەرەوەی ناپلیۆن کۆتایی ھات.

بڵقی دەریای باشوور

خاوەنکارەکان مەودای بازرگانییەکەیان لە سەرتاسەری جیھاندا فراوان کرد. بڵقی دەریای باشوور پڕۆژەیەکی بازرگانی بوو کە بە ئابڕووچوونێک تەقییەوە. کۆمپانیای دەریای باشوور کۆمپانیایەکی پشکی ھاوبەش بوو لە لەندەن. ئامانجە ڕواڵەتییەکەی بەخشینی قۆرخکاریی بازرگانی بوو لە ئەمریکای باشوور؛ بەڵام ئامانجە ڕاستەقینەکەی دووبارە دانوستاندن بوو لەسەر قەرزە حکومییە سوو بەرزەکانی پێشوو کە بڕەکەی دەگەیشتە ٣١ ملیۆن پاوەند لە ڕێگەی دەستکاریکردنی بازاڕ و سەوداکارییەوە. کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٧٢٠دا چوار جار پارەی کۆکردەوە لە ڕێگەی دەرکردنی پشکەوە، کە لەلایەن نزیکەی ٨٬٠٠٠ وەبەرھێنەرەوە کڕدران. نرخی پشکەکان بەردەوام ڕووی لە بەرزبوونەوە بوو، لە ١٣٠ پاوەند بۆ ھەر پشکێکەوە بۆ ١٬٠٠٠ پاوەند، و کەسانی ناوخۆیی کۆمپانیاکە قازانجی خەیاڵییان دەکرد. بڵقەکە لە پڕێکدا تەقی، و سەوداکارانی تێکشکاند. لێکۆڵینەوەکان دەریان خست کە بەرتیل گەیشتبووە بەرپرسە باڵاکان — تەنانەت تا دەگاتە پاشاش. ڕۆبێرت واڵپۆل کۆتایی بە کێشەکە ھێنا بە کەمترین زیانی سیاسی و ئابووری.

ڕۆبێرت واڵپۆل

ڕۆبێرت واڵپۆل لە ئێستادا بەگشتی وەک یەکەم سەرۆک وەزیران دادەنرێت، لە ماوەی ساڵانی ١٧٢١–١٧٤٢. زاراوەکە لە ساڵی ١٧٢٧ەوە لەلایەن دۆست و دوژمنەکانییەوە بۆ ئەو بەکاردەھێنرا. مێژوونووس کلایتۆن ڕۆبێرتس ئەرکە نوێیەکانی بەم شێوەیە کورت دەکاتەوە:

ئەو قۆرخی ئامۆژگارییەکانی پاشای کرد، بەوردی سەرپەرشتیی کارگێڕیی دەکرد، بەبێ بەزەییانە کۆنترۆڵی خزمگەرایی (پاترۆنیج) دەکرد، و سەرکردایەتیی پارتی باڵادەستی ناو پەرلەمانی دەکرد. واڵپۆل شارەزایەکی لێھاتوو بوو لە بەکارھێنانی کاریگەریی خزمگەرایی، ھەروەک چۆن دوو قوتابییەکەیشی کە دوای ئەو بوونە سەرۆک وەزیران وا بوون، کە ئەوانیش ھێنری پێلھام و برای پێلھام، دوکی نیوکاسڵ بوون.

مۆڕالیزم و دووڕوویی

لەندەنی سەدەی ١٨یەم لەلایەن ویلیام ھۆگارتەوە

دووڕوویی بووە بابەتێکی سەرەکی لە مێژووی سیاسیدا لە سەرەتای سەدەی ١٨یەمدا. کارنامەی لێبووردەیی ١٦٨٨ مافی بە کەمینە ئایینییەکان دا، بەڵام دژخوازە پرۆتێستانتەکان (نۆنکۆنفۆرمیستەکان) ھێشتا لە مافە گرنگەکان بێبەش بوون، وەک مافی وەرگرتنی پۆست. ئەو دژخوازانەی دەیانویست پۆست وەربگرن، ساڵانە جارێک بە شێوەیەکی ڕواڵەتی بەشدارییان لە ڕێوڕەسمی پیرۆزی ئەنگلیکانیدا دەکرد بۆ خۆگرتن لەو سنووردارکردنانە. ئەنگلیکانەکانی کڵێسای باڵا تووڕە بوون، و «گونجاندنی کاتیی»یان بە کارنامەی گونجاندنی کاتیی ١٧١١ قەدەغە کرد. لە ڕێگەی وتار، گوتار، و شەڕی نامیلکەکانەوە، پیاوانی کڵێسای باڵا و دژخوازەکان ھێرشیان دەکردە سەر نەیارەکانیان بەوەی کە ناڕاستگۆ و دووڕوون، ھەروەھا بەوەی کە بە شێوەیەکی مەترسیدار دەمارگیرن. مێژوونووس مارک نایتس پێی وایە کە بەھۆی توندییەکەیەوە، لەوانەیە ئەم گفتوگۆیە بووبێتە ھۆی دروستبوونی گوتارێکی سیاسیی مامناوەندتر و کەمتر گرژ. «گونجاندنی کاتی» لەلایەن ویگەکانەوە گەڕێنرایەوە کاتێک لە ساڵی ١٧١٩ گەڕانەوە سەر دەسەڵات.

بەرھەمە بەناوبانگەکەی نووسەری ئینگلیز بێرنارد ماندێڤیل بە ناوی «چیرۆکی ھەنگەکان» لێکۆڵینەوەی لە سروشتی دووڕوویی دەکرد لە کۆمەڵگەی ئەورووپیی ھاوچەرخدا. ئەو پێی وابوو کە ھەوڵەکانی خاوەنکارە بەرژەوەندیخوازەکان بنەمای کۆمەڵگەی بازرگانی و پیشەسازیی تازەپێگەیشتوون، کە ئەمەش بیرۆکەیەک بوو کاریگەری لەسەر ئادەم سمیس و سوودگەرایی سەدەی ١٩یەم ھەبوو. گرژییەک دروست بوو لە نێوان ئەم دوو ڕێبازەدا سەبارەت بە ھێزی ڕێژەیی نۆرمەکان و بەرژەوەندییەکان، پەیوەندیی نێوان پاڵنەرەکان و ڕەفتار، و گۆڕانی مێژووییی کولتوورە مرۆیییەکان.

لە دەوروبەری ساڵی ١٧٥٠ تا ١٨٥٠، ئەرستۆکراتەکانی ویگ لە ئینگلتەرا شانازییان بە خێرخوازییە تایبەتەکەیانەوە دەکرد بۆ خەڵکی ئاسایی. ئەوان ئیدیعایان دەکرد کە سەرکردایەتیی دەستپێشخەرییەکانی چاکسازی دەکەن بۆ ڕێگریکردن لەو ناڕەزایەتییانەی کە بوونە ھۆی ناسەقامگیری و شۆڕش لە سەرانسەری ئەورووپادا؛ بەڵام ڕەخنەگرانی تۆری و ڕادیکاڵەکان ویگەکانیان بە دووڕوویی تۆمەتبار دەکرد — بەوەی کە بە ئەنقەست دروشمەکانی چاکسازی و دیموکراسی بەکاردەھێنن بۆ ئەوەی خۆیان بگەیەننە دەسەڵات. مێژوونووس ئێڵ. جی. میچێل بەرگری لە ویگەکان دەکات، و ئاماژە بەوە دەکات کە بەھۆی ئەوانەوە ڕادیکاڵەکان ھەمیشە دۆستیان ھەبووە لە ناوەندی نوخبەکاندا، و بەم شێوەیە ھەستیان بە پەراوێزخراوی نەدەکرد وەک لە زۆربەی ئەورووپادا. لە ھەمان کاتدا، لێشاوێک لە چاودێرانی کیشوەری ئەورووپا لێدوانیان لەسەر کولتووری سیاسیی بەریتانیا دەدا. چاودێرانی لیبراڵ و ڕادیکاڵ تێبینیی ملکەچیی چینە نزمەکانیان دەکرد، ئەو سەرلێشێواوییەی ھەمووان ھەیانبوو بۆ پلە و نازناو، زیادەڕۆییی ئەرستۆکراسی، و دووڕووییەکی بەربڵاو کە درێژدەبووەوە بۆ بوارەکانی وەک چاکسازیی کۆمەڵایەتی. سەردانیکەرانی پارێزگار ئەوەندە زۆر نەبوون. ئەوان ستایشی سەقامگیریی کۆمەڵگەی ئینگلیزی، دەستوورە دێرینەکەی، و ڕێزگرتنیان بۆ ڕابردوو دەکرد؛ و چاویان دەپۆشی لە کاریگەرییە نەرێنییەکانی پیشەسازیبوون.

مێژوونووسان لێکۆڵینەوەیان لە تاوان و خراپەکارییەکانی چینە باڵاکانی ئینگلتەرا کردووە، بەتایبەتی دووبەرەکی، خۆکوژی، زینا و قومارکردن. ئەمانە لەلایەن ھەمان ئەو دادگایانەوە لێخۆشبوونیان بۆ دەکرا کە ھەزاران پیاوی ھەژاریان لەسێدارە دەدا بۆ تاوانی بچووکتر. ھیچ ئەرستۆکراتێک سزانەدرا بۆ کوشتنی کەسێک لە شەڕەدوواندا؛ بەڵام ڕۆژنامەگەرییە جەماوەرییە تازەپێگەیشتووەکان پسپۆڕ بوون لە چیرۆکە ھەستیارەکان سەبارەت بە خراپەکارییەکانی چینی باڵا.

جەنگ و دارایی

جۆن چەرچڵ، دوکی مارلبۆرۆ خۆبەدەستەوەدانی فەڕەنسییەکان لە بلێنھایم قبوڵ دەکات، ١٧٠٤.

لە ١٧٠٠ تا ١٨٥٠، بەریتانیا لە ١٣٧ جەنگ یان ڕاپەڕیندا تێوەگلا. ھێزێکی دەریاییی شاھانەی تاڕادەیەک گەورە و گرانبەھای ھەبوو، لەگەڵ سوپایەکی بچووکی ھەمیشەیی. کاتێک پێویستی بە سەرباز دەبوو، بەکرێگیراوانی دەگرت یان داراییی بۆ ھاوپەیمانەکانی دابین دەکرد کە سوپایان ئامادە دەکرد. بەرزبوونەوەی تێچووی جەنگەکان وای کرد کە گۆڕانکارییەک بکرێت لە سەرچاوەکانی داراییی حکوومەت، لە داھاتی زەوییە کشتوکاڵییە شاھانەیییەکان و باجە تایبەتەکانەوە بۆ پشتبەستن بە باجی گومرگ و باجی بەرھەمھێنان؛ و، دوای ساڵی ١٧٩٠، باجی داھات. بە کارکردن لەگەڵ بانکییەکان لە شارەکەدا، حکوومەت قەرزی لە کاتی جەنگدا کۆدەکردەوە و لە کاتی ئاشتیدا دەیدایەوە. بەرزبوونەوەی باجەکان گەیشتە ٢٠٪ی داھاتی نیشتمانی، بەڵام کەرتی تایبەت سوودی لە بەرزبوونەوەی گەشەی ئابووری وەرگرت. خواست لەسەر پێداویستییەکانی جەنگ کەرتی پیشەسازیی بووژاندەوە، بەتایبەتی پێداویستییە دەریایییەکان، تەقەمەنی و ڕستن و چنین، کە ئەوەش لە ساڵانی دوای جەنگدا سوودێکی گەورەی بە بەریتانیا بەخشی لە بازرگانیی نێونەتەوەییدا.

شۆڕشی فەڕەنسا لە دەیەی ١٧٩٠ەکاندا بۆچوونی سیاسیی بەریتانیای دابەش کرد، کە پارێزگارەکان تووڕە بوون لە کوشتنی پاشا، دەرکردنی خانەدانەکان، و قۆناغی تیرۆر. بەریتانیا نزیکەی بە بەردەوامی لە شەڕدا بوو دژی فەڕەنسا لە ١٧٩٣ەوە تا تێکشکاندنی کۆتاییی ناپلیۆن لە ١٨١٥. پارێزگارەکان بۆچوونە ڕادیکاڵەکانی ناو بەریتانیایان وەک «جاکۆبین» سەرزەنشت دەکرد (کە ئاماژەیەکە بۆ سەرکردەکانی تیرۆرەکەی فەڕەنسا)، و ھۆشدارییان دەدا کە ڕادیکاڵیزم ھەڕەشەیەکی گەورەیە بۆ سەر ھەڵگەڕانەوەی کۆمەڵگە. ھەستی دژە-جاکۆبین، کە بە باشی لەلایەن ئێدموند بێرک و چەندین نووسەری بەناوبانگەوە دەربڕرابوو، بەھێزترین بوو لە نێو خاوەن زەوییەکان و چینە باڵاکاندا.

ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا

دیداری لۆرد کلایڤ لەگەڵ میر جەعفەر دوای شەڕی پلاسێی، لەلایەن فرانسیس ھەیمان (نزیکەی ١٧٦٢)

جەنگی حەوت ساڵە، کە لە ساڵی ١٧٥٦ دەستی پێکرد، یەکەم جەنگ بوو کە لەسەر ئاستی جیھان بەرپا بکرێت، لە ئەورووپا، ھیندستان، ئەمریکای باکوور، کاری بی، فلیپین و کەناراوەکانی ئەفریقا شەڕی تێدا کرا. بەریتانیا براوەی گەورە بوو چونکە ئیمپراتۆریەتەکەی لەسەر حیسابی فەڕەنسا و وڵاتانی تر فراوان کرد. فەڕەنسا ڕۆڵی خۆی وەک زلھێزێکی کۆلۆنیالیزم لە ئەمریکای باکوور لەدەستدا. فەڕەنسای نوێی ڕادەستی بەریتانیا کرد، ئیسپانیاش فلۆریدای ڕادەست کرد. لە ھیندستان، جەنگی کارناتیک فەڕەنسای ھێشتبووەوە کە ھێشتا کۆنترۆڵی ناوچە بچووکەکانی خۆی بکات بەڵام بە کۆتوبەندی سەربازی و پابەندبوونێک بۆ پاڵپشتیکردنی دەوڵەتە پاشکۆکانی بەریتانیا، کە بەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر داھاتووی ھیندستانی بۆ بەریتانیا جێھێشت. سەرکەوتنی بەریتانیا بەسەر فەڕەنسادا لە جەنگی حەوت ساڵەدا بەریتانیای وەک زلھێزی کۆلۆنیالیزمی باڵادەست لە جیھاندا ھێشتەوە.

شۆڕشی ئەمریکا

جەنەڕاڵی بەریتانی جۆن بێرگۆین پیشان دەدرێت کە لە ساراتۆگا خۆی بەدەستەوە دەدات (١٧٧٧)، تابلۆی خۆبەدەستەوەدانی جەنەڕاڵ بێرگۆین لەلایەن جۆن ترومبوڵ، ١٨٢٢

لە دەیەکانی ١٧٦٠ و ١٧٧٠ەکاندا، پەیوەندییەکانی نێوان سێزدە کۆلۆنییەکە و بەریتانیا گرژی تێکەوت، بەتایبەتی بەھۆی تووڕەیی لە ھەوڵەکانی پەرلەمان بۆ سەپاندنی باج بەسەر کۆلۆنیالیستە ئەمریکییەکاندا بەبێ ڕەزامەندیی خۆیان. ئەمریکییەکان میلیشیا گەورەکانی خۆیان ئامادە کرد، بەڵام کێشەی کەمیی بارووت و تۆپخانەیان ھەبوو. بەریتانییەکان وایان دادەنا کە دەتوانن بە ئاسانی بەرگریی نیشتمانپەروەران سەرکوت بکەن. لە ساڵی ١٧٧٥ جەنگی شۆڕشی ئەمریکا دەستی پێکرد. لە ساڵی ١٧٧٦ نیشتمانپەروەران بەرپرسە شاھانەیییەکانیان دەرکرد و سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایان ڕاگەیاند. دوای دەستگیرکردنی سوپایەکی داگیرکەری بەریتانیا لە ساڵی ١٧٧٧، نەتەوە نوێیەکە ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ فەڕەنسا پێکھێنا، کە ھاوسەنگیی سەربازی و دەریاییی یەکسان کردەوە و بەریتانیای خستە ژێر مەترسیی داگیرکردن لەلایەن فەڕەنساوە. سوپای بەریتانیا تەنیا کۆنترۆڵی چەند شارێکی کەناراویی لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا کردبوو. ساڵانی ١٧٨٠–١٧٨١ خاڵێکی نزم بوو بۆ بەریتانیا. باج و کورتیی دارایی بەرزبوون، گەندەڵی لە حکوومەتدا بەربڵاو بوو، و جەنگ لە ئەمریکا پێی دەنایە شەشەمین ساڵییەوە بەبێ ئەوەی ھیچ کۆتایییەکی دیار بێت. ئاژاوەکانی گۆردۆن لە بەھاری ١٧٨٠ لە لەندەن سەریان ھەڵدا، وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە زیادبوونی نەرمی و لێخۆشبوون بۆ کاتۆلیکەکان لەلایەن پەرلەمانەوە. لە تشرینی یەکەمی ١٧٨١ لۆرد کۆرنوالیس سوپاکەی لە یۆرکتاون، ڤێرجینیا ڕادەست کرد. پەیماننامەی پاریس لە ساڵی ١٧٨٣ واژوو کرا، کە بە فەرمی کۆتایی بە جەنگەکە ھێنا و دانی بە سەربەخۆییی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا نا. مەرجەکانی ئاشتی زۆر بەخشندانە بوون بۆ نەتەوە نوێیەکە، کە لەندەن بە دروستی ھیوای وابوو ببێتە ھاوبەشێکی بازرگانیی گەورە.

ئیمپراتۆرییەتیی دووەمی بەریتانیا

لەدەستدانی سێزدە کۆلۆنییەکە، کە لەو کاتەدا پڕدانیشتووانترین خاکی بەریتانیا بوون، نیشانەی گواستنەوە بوو لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی «یەکەم» و «دووەم» دا، کە تێیدا بەریتانیا سەرنجی خۆی گواستەوە بۆ ئاسیا، زەریای ئارام و دواتر ئەفریقا. پەرتووکی سامانی نەتەوەکانی ئادەم سمیس، کە لە ساڵی ١٧٧٦ بڵاوکرایەوە، ئاماژەی بەوە کردبوو کە کۆلۆنییەکان زیادەن، و بازرگانیی ئازاد دەبێت جێگەی سیاسەتە مێرکانتیلیستەکان (بازرگانگەراکانی) قۆناغی یەکەمی فراوانخوازیی کۆلۆنیالیزم بگرێتەوە. گەشەی بازرگانیی نێوان ویلایەتە یەکگرتووە تازە سەربەخۆبووەکان و بەریتانیا دوای ١٧٨٣ بۆچوونەکەی سمیسی پشتڕاست کردەوە کە کۆنترۆڵی سیاسی بۆ سەرکەوتنی ئابووری پێویست نەبوو.

لە ماوەی ١٠٠ ساڵی یەکەمی کارکردنیدا، ئامانجی سەرەکیی کۆمپانیای بەریتانیی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان بازرگانی بوو، نەک دروستکردنی ئیمپراتۆریەتێک لە ھیندستان. بەرژەوەندییەکانی کۆمپانیاکە لە بازرگانییەوە گۆڕا بۆ کۆنترۆڵکردنی خاک لە ماوەی سەدەی ١٨یەمدا کاتێک ئیمپراتۆریەتیی موغەل لە دەسەڵاتدا پاشەکشەی کرد و کۆمپانیاکە ململانێی دەکرد لەگەڵ ھاوتا فەڕەنسییەکەی، کۆمپانیای فەڕەنسیی ڕۆژھەڵاتی ھیندستان، لە کاتی جەنگەکانی کارناتیک لە دەیەکانی ١٧٤٠ و ١٧٥٠ەکاندا. بەریتانییەکان، بە سەرکردایەتیی ڕۆبێرت کلایڤ، شکستیان بە فەڕەنسییەکان و ھاوپەیمانە ھیندییەکانیان ھێنا لە شەڕی پلاسێی، کە وای لە کۆمپانیاکە کرد کۆنترۆڵی بەنگال بکات و ببێتە ھێزێکی سەربازی و سیاسیی گەورە لە ھیندستان. بە شێوەیەکی پلەبەپلە قەبارەی ئەو خاکانەی لەژێر کۆنترۆڵی دا بوون زیادی کرد، چ بە حوکمڕانیی ڕاستەوخۆ یان بە ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی فەرمانڕەوا بووکەڵەیییە ناوخۆیییەکانەوە لەژێر ھەڕەشەی ھێزی سوپای ھیندستان، کە ٨٠٪ی لە سەربازە ھیندییە ڕەسەنەکان (سیپۆی) پێکھاتبوو.

گەشتە دەریایییەکانی گەڕیدە جەیمس کوک

لە ٢٢ی ئابی ١٧٧٠، جەیمس کوک کەناری ڕۆژھەڵاتی ئوسترالیای دۆزییەوە لە کاتی گەشتێکی زانستیدا بۆ باشووری زەریای ئارام. لە ساڵی ١٧٧٨، جۆسێف بانکس، ڕوەکناسی کوک لە گەشتەکەدا، بەڵگەی پێشکەش بە حکوومەت کرد لەسەر گونجاوی بۆتانی بەی بۆ دامەزراندنی کۆلۆنییەکی سزادان، و لە ساڵی ١٧٨٧ یەکەم باری مەحکوومەکان بەڕێکەوت، و لە ١٧٨٨ گەیشتە شوێنی خۆی.

١٨٠٠ بۆ ١٨٣٧

یەکگرتن لەگەڵ ئیرلەندا

ئاڵای شانشینی یەکگرتوو لەسەر بنەمای ئاڵاکانی ئینگلتەرا، سکۆتلەندا و خاچی لاتەریبی (ساڵتایر) نیشانەی قەدیس پاتریک (نەک ئاڵای ئیرلەندا) دروست کراوە.

لە ١ی کانوونی دووەمی ١٨٠١دا، بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا یەکیان گرت بۆ پێکھێنانی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا. یەکگرتنی یاسادانانی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا بەھۆی کارنامەی یەکێتیی ساڵی ١٨٠٠ەوە ھاتە ئاراوە، کە "شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا"ی دروست کرد. یاساکە لە ھەردوو پەرلەمانی بەریتانیای مەزن و پەرلەمانی ئیرلەندادا تێپەڕێنرا، کە تێیدا باڵادەستیی پرۆتێستانتەکان بەرقەرار بوو و نوێنەرایەتیی دانیشتووانە کاتۆلیکەکەی تێدا نەبوو. زۆرینەی بەرچاو بەدەستھێنرا، و ئەمەش بە یارمەتیی بەرتیلدان بوو لە شێوەی بەخشینی نازناوی خانەدان (پیرەیج) و ڕێزلێنان بە نەیارەکان بۆ بەدەستھێنانی دەنگەکانیان.

بەپێی مەرجەکانی یەکگرتنەکە، پەرلەمانە جیاوازەکانی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندا ھەڵوەشێنرانەوە، و لە شوێنیان پەرلەمانێکی یەکگرتووی شانشینی یەکگرتوو دامەزرا. بەم شێوەیە ئیرلەندا بوو بە بەشێکی دانەبڕاو لە شانشینی یەکگرتوو، کە نزیکەی ١٠٠ پەرلەمانتاری دەنارد بۆ ئەنجومەنی عەوام لە وێستمینستەر و ٢٨ نوێنەری خانەدانی ئیرلەندی بۆ ئەنجومەنی لۆردان، کە لەلایەن خودی خانەدانە ئیرلەندییەکانەوە ھەڵدەبژێردران، جگە لەوەی کە خانەدانە کاتۆلیکەکان ڕێگەیان پێ نەدەدرا لە کورسییەکانیان لە ئەنجومەنی لۆردان دابنیشن. بەشێک لە سازشەکە بۆ کاتۆلیکە ئیرلەندییەکان بریتی بوو لە پێدانی مافی ئازادیی کاتۆلیکەکان، کە پێشتر بەتوندی لەلایەن پەرلەمانی ئیرلەنداوە کە ھەموویان ئەنگلیکان بوون، ڕەتکرابووەوە؛ بەڵام، ئەمە لەلایەن جۆرجی سێیەمەوە ڕێگریی لێکرا، کە پێی وابوو ئازادکردنی کاتۆلیکە ڕۆمانییەکان پێشێلکردنی سوێندی تاجدانانەکەیەتی. پلەبەندیی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆمانی پشتگیریی یەکێتییەکەی کردبوو؛ بەڵام بڕیاری ڕێگریکردن لە ئازادیی کاتۆلیکەکان بە شێوەیەکی کوشندە سەرنجڕاکێشیی یەکێتییەکەی لاواز کرد.

جەنگەکانی ناپلیۆن

کەشتیی بەریتانی داڕێژە:HMS تەقە لە کەشتییە سەرەکییەکەی فەڕەنسا داڕێژە:Ship (کە بەتەواوی دارەکانی شکاون) دەکات لە کاتی شەڕی ترافالگاردا. کەشتیی Bucentaure ھەروەھا شەڕ لەگەڵ داڕێژە:HMS (لە پشتییەوە) و داڕێژە:HMS (لای چەپی وێنەکە) دەکات. لە ڕاستیدا، کەشتیی HMS Sandwich ھەرگیز لە ترافالگار شەڕی نەکردووە؛ ئەمە ھەڵەیەکە لەلایەن وێنەکێش ئاب مایەرەوە کراوە.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەھەمدا، بەریتانیا جارێکی تر ڕووبەڕووی بەرەنگاری بووەوە لەلایەن فەڕەنساوە لەژێر دەسەڵاتی ناپلیۆن، لە ململانێیەکدا کە، بەپێچەوانەی جەنگەکانی پێشووەوە، نوێنەرایەتیی ململانێی ئایدۆلۆژیای نێوان دوو نەتەوەکەی دەکرد: پاشایەتییە دەستوورییەکەی بەریتانیای مەزن بەرامبەر بە بنەما لیبراڵەکانی شۆڕشی فەڕەنسا کە بە ڕواڵەت لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ناپلیۆنییەوە داکۆکییان لێ دەکرا. تەنیا پێگەی بەریتانیا نەبوو لەسەر گۆڕەپانی جیھان کە کەوتبووە مەترسییەوە: ناپلیۆن ھەڕەشەی داگیرکردنی بەریتانیای دەکرد، و لەگەڵ ئەوەشدا، چارەنووسێکی ھاوشێوەی ئەو وڵاتانەی ئەورووپای کیشوەری کە سوپاکەی داگیری کردبوون.

لە کاتی جەنگی ھاوپەیمانیی دووەمدا، بەریتانیا زۆربەی کۆلۆنییە فەڕەنسی و ھۆڵەندییەکانی داگیرکرد، بەڵام نەخۆشییە خولگەیییەکان گیانی زیاتر لە ٤٠٬٠٠٠ سەربازیان کێشا. کاتێک پەیماننامەی ئەمیێنس وەستانێکی دروست کرد، بەریتانیا ناچار بوو زۆربەی کۆلۆنییەکان بگەڕێنێتەوە. لە ئایاری ١٨٠٣، جارێکی تر جەنگ ڕاگەیەندرا. پلانەکانی ناپلیۆن بۆ داگیرکردنی بەریتانیا شکستیان ھێنا بەھۆی لاوازیی ھێزی دەریایییەکەیەوە، و لە ساڵی ١٨٠٥دا، کەشتیگەلەکەی نێڵسۆن بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە فەڕەنسی و ئیسپانییەکانی لە ترافالگار تێکشکاند، کە دوایین شەڕی دەریاییی گرنگ بوو لە جەنگەکانی ناپلیۆندا.

لە ساڵی ١٨٠٦، ناپلیۆن زنجیرەیەک لە مەرسوومەکانی بەرلینی دەرکرد، کە سیستەمی کیشوەرییان خستە بواری جێبەجێکردنەوە. ئەم سیاسەتە ئامانجی لاوازکردنی ئابووریی ھەناردەی بەریتانیا بوو بە داخستنی ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنترۆڵی فەڕەنسادا بوون بەڕووی بازرگانیی بەریتانیادا. ناپلیۆن ھیوای وابوو کە دابڕانی بەریتانیا لە کیشوەری ئەورووپا کۆتایی بە باڵادەستییە ئابوورییەکەی بھێنێت. بەڵام ھەرگیز لە ئامانجەکەیدا سەرکەوتوو نەبوو. کەمێک زیان بە بەریتانیا گەیشت، بەڵام کۆنترۆڵکردنی زەریاکان یارمەتیدەر بوو بۆ کەمکردنەوەی زیانەکە. زیانێکی زۆر گەورەتر بە ئابووریی فەڕەنسا و ھاوپەیمانەکانی گەیشت، کە ھاوبەشێکی بازرگانیی بەسوودیان لەدەستدا. حکوومەتە تووڕەکان پاڵنەرێکیان پەیدا کرد بۆ پشتگوێخستنی سیستەمی کیشوەری، کە ئەمەش بووە ھۆی لاوازبوونی ھاوپەیمانییەکەی ناپلیۆن. بەریتانیا خاوەنی گەورەترین توانای پیشەسازی بوو لە ئەورووپا، و زاڵبوونی بەسەر دەریاکاندا ڕێگەی پێدا کە ھێزی ئابووریی خۆی لە ڕێگەی بازرگانییەوە لەگەڵ خاکەکانی ژێر دەسەڵاتیدا لە ئیمپراتۆرییەتە نوێیە خێرا گەشەسەندووەکەیەوە بەھێزتر بکات. باڵادەستیی دەریاییی بەریتانیا بەو مانایە بوو کە فەڕەنسا ھەرگیز نەیدەتوانی چێژ لەو ئاشتییە وەربگرێت کە پێویست بوو بۆ جێگیرکردنی کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئەورووپادا، و نەیدەتوانی ھەڕەشە لە دوورگەکانی بەریتانیا یان کۆلۆنییە سەرەکییەکانی بەریتانیا بکات.

ھێرشی کویراسیێرە فەڕەنسییەکان لە شەڕی واتەرلو دژی چوارگۆشەیەکی پیادەی بەریتانی

ڕاپەڕینی دۆس دی مایۆ ڕێگەی بە بەریتانیا دا کە پێگەیەک لەسەر کیشوەری ئەورووپا بەدەستبھێنێت. دوکی وێلینگتۆن و سوپاکەی کە لە بەریتانی و پورتوگالییەکان پێکھاتبوون فەڕەنسییەکانیان لە ئیسپانیا وەدەرنا و لە سەرەتای ١٨١٤دا، کاتێک ناپلیۆن لە ڕۆژھەڵاتەوە لەلایەن پرووسی، نەمساوییەکان، و ڕووسەکانەوە پاشەکشەی پێدەکرا، وێلینگتۆن ھێرشی کردە سەر باشووری فەڕەنسا. دوای خۆبەدەستەوەدانی ناپلیۆن و دوورخستنەوەی بۆ دوورگەی ئێلبا، وا دەردەکەوت کە ئاشتی گەڕاوەتەوە، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٨١٥دا ڕای کرد و گەڕایەوە بۆ فەڕەنسا، بەریتانییەکان و ھاوپەیمانەکانیان ناچار بوون دووبارە شەڕی لەگەڵدا بکەنەوە. سوپاکانی وێلینگتۆن و ڤۆن بلوخەر ناپلیۆنیان بە یەکجاری لە واتەرلو تێکشکاند.

دابینکردنی داراییی جەنگ

یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی سەرکەوتنی بەریتانیا توانای کۆکردنەوەی سەرچاوە پیشەسازی و دارایییەکان و بەکارھێنانیان بوو بۆ تێکشکاندنی فەڕەنسا. بە دانیشتووانێکی ١٦ ملیۆن کەسییەوە، بەریتانیا نزیکەی نیوەی قەبارەی فەڕەنسا بوو کە ٣٠ ملیۆن کەسی تێدابوو. لە ڕووی ژمارەی سەربازەوە باڵادەستیی ژمارەییی فەڕەنسا بەھۆی ئەو پاڵپشتییە دارایییانەی بەریتانیاوە ھاوسەنگ کرایەوە کە تێچووی بەشێکی زۆری سەربازە نەمساوییەکان و ڕووسەکانی دابین دەکرد، کە لە ساڵی ١٨١٣دا گەیشتە لووتکە بە نزیکەی ٤٥٠٬٠٠٠ سەرباز. گرنگتر لە ھەمووی، بەرھەمی نیشتمانیی بەریتانیا بە بەھێزی مایەوە و کەرتی بازرگانیی باش ڕێکخراو بەرھەمەکانی ئاراستە دەکرد بۆ ئەو پێداویستییانەی کە سوپا پێویستی پێیان بوو. سیستەمی قاچاخچێتی پێکردنی بەرھەمە تەواوکراوەکان بۆ کیشوەری ئەورووپا ھەوڵەکانی فەڕەنسای بۆ لەناوبردنی ئابووریی بەریتانیا لە ڕێگەی بڕینی بازاڕەکانەوە تێکدا. بوودجەی بەریتانیا لە ساڵی ١٨١٤دا گەیشتە ٦٦ ملیۆن پاوەند، لەوانە ١٠ ملیۆن پاوەند بۆ ھێزی دەریایی، ٤٠ ملیۆن پاوەند بۆ سوپا، ١٠ ملیۆن پاوەند بۆ ھاوپەیمانەکان، و ٣٨ ملیۆن پاوەند وەک سوو لەسەر قەرزی نیشتمانی. قەرزی نیشتمانی بەرزبووەوە بۆ ٦٧٩ ملیۆن پاوەند، کە زیاتر لە دوو ھێندەی تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بوو. ئەمە لەلایەن سەدان ھەزار وەبەرھێنەر و باجدەرەوە پاڵپشتی دەکرا، سەرەڕای بەرزبوونەوەی باجی سەر زەوی و باجێکی نوێی داھات. تێچووی جەنگەکە گەیشتە ٨٣٠ ملیۆن پاوەند. بە پێچەوانەوە سیستەمی داراییی فەڕەنسا بێتوانا بوو و ناپلیۆن ناچار بوو بەشێکی پشت بە دەستبەسەرداگرتنی موڵک و سامان لە خاکە داگیرکراوەکان ببەستێت.

جەنگی ساڵی ١٨١٢ لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان

واژووکردنی پەیماننامەی گێنت (کانوونی یەکەمی ١٨١٤) لەگەڵ دیپلۆماتکارانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

ھاوکات لەگەڵ جەنگەکانی ناپلیۆن، ناکۆکییە بازرگانییەکان و سەربازگرتنی زۆرەملێی دەریاوانە ئەمریکییەکان لەلایەن بەریتانیاوە بووە ھۆی سەقھەڵدانی جەنگی ساڵی ١٨١٢. ئەمە «دووەمین جەنگی سەربەخۆیی» بوو بۆ ئەمریکییەکان، ھەرچەندە ھەرگیز پەیوەندیی بە ھەوڵەکانی بەریتانیاوە نەبوو بۆ داگیرکردنەوەی کۆلۆنییەکانی پێشووی، بەڵکو پەیوەندی بە ھەوڵی ئەمریکییەکانەوە ھەبوو بۆ داگیرکردنی کۆلۆنییەکانی کەنەدا. بەریتانییەکان نەیاندەتوانی سەرچاوەیەکی زۆر تەرخان بکەن بۆ ململانێکە تاوەکوو ڕووخانی ناپلیۆن لە ١٨١٤دا. فریگێتە (کەشتییە جەنگییە) ئەمریکییەکان شکستیان بە ھێزی دەریاییی بەریتانیا ھێنا، کە بەھۆی ململانێکانەوە لە ئەورووپا کێشەی کەمیی دەستی کاری مرۆییی ھەبوو. ھەوڵێکی چڕتری جەنگ ھەندێک سەرکەوتنی بەدەستھێنا وەک سووتاندنی واشینگتن، بەڵام زۆرێک لە دەنگە کاریگەرەکانی وەک دوکی وێلینگتۆن پێیان وابوو کە سەرکەوتنی تەواوەتی بەسەر ئەمریکادا مەحاڵە.

لە کۆتاییی ١٨١٤دا ڕێکەوتن لەسەر ئاشتی کرا، بەڵام ئەندرۆ جاکسن، بەبێ ئاگاداریی لەمە، سەرکەوتنێکی گەورەی بەسەر بەریتانییەکاندا لە شەڕی نیوئۆرلینز لە کانوونی دووەمی ١٨١٥دا بەدەستھێنا. پەسەندکردنی پەیماننامەی گێنت لە شوباتی ١٨١٥دا کۆتایی بە جەنگەکە ھێنا. گەورەترین دەرئەنجام شکستی ھەمیشەییی ئەو ھاوپەیمانە ھیندییە ئەمریکییانە بوو کە بەریتانیا پشتی پێ بەستبوون. سنووری نێوان ئەمریکا و کەنەدا لەلایەن ھەردوو وڵاتەوە بێچەک کرا، و بازرگانیی ئاشتییانە دەستی پێکردەوە، ھەرچەندە نیگەرانییەکان لەسەر داگیرکردنی کەنەدا لەلایەن ئەمریکاوە بەردەوام بوون.

سەرکوتکردنی دوای جەنگ لەلایەن نوخبە پارێزگارە خاوەن زەوییەکانەوە

سەردەمی دوای جەنگ سەردەمێکی داکشانی ئابووری، دروێنەی خراپ، ھەڵاوسانی لەزیادبوون، و بێکارییەکی زۆر بوو لە نێو ئەو سەربازانەی کە دەگەڕانەوە. لەگەڵ پێشکەوتنی پیشەسازی، بەریتانیا زیاتر بەرەو شارنشینی چوو و کەمتر گوندنشین بوو، و دەسەڵاتیش بەپێی ئەوە گۆڕا. سەرکردایەتیی باڵادەستی تۆرییەکان، کە بنکەکەی لە کەرتی گوندنشینی ڕوو لە کەمبوونەوەدا بوو، ترساو، پارێزگار و سەرکوتکەر بوو. تۆرییەکان دەترسان لە دەرکەوتنی ڕادیکاڵەکان کە پیلانگێڕییان دەکرد بۆ لاساییکردنەوەی شۆڕشە ترسناکەکەی فەڕەنسا. لە ڕاستیدا پێکھاتە ڕادیکاڵە توندوتیژەکە بچووک و لاواز بوو؛ چەند پیلانگێڕییەکی بچووک ھەبوون کە پیاوانێکی کەم-شوێنکەوتوویان تێدابوو کە ئاگاداری ئاسایشی خۆیان نەبوون؛ و بەخێرایی سەرکوت کران. تەکنیکەکانی سەرکوتکردن بریتی بوون لە ھەڵپەساردنی مافی 'ھابیاس کۆرپوس' (ئامادەبوونی زیندانی لە دادگا) لە ساڵی ١٨١٧ (کە ڕێگەی بە حکوومەت دەدا گومانلێکراوان بەبێ ھۆکار یان دادگاییکردن دەستبەسەر بکات). کارنامەکانی بێدەنگکردنی سیدماوس لە ١٨١٧ بە شێوەیەکی قورس دەمی ڕۆژنامەکانی ئۆپۆزسیۆنیان داخست؛ چاکسازیخوازەکان گۆڕان بۆ بڵاوکردنەوەی نامیلکەکان و ھەفتانە ٥٠٬٠٠٠ نامیلکەیان دەفرۆشت. وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە کۆمەڵکوژیی پیتەرلوو لە ساڵی ١٨١٩دا، حکوومەتەکەی لیڤەرپوول "شەش کارنامەکە"ی لە ١٨١٩ تێپەڕاند. ئەم کارنامانە مەشق و ڕاھێنانە سەربازییەکانیان قەدەغە کرد؛ ئاسانکارییان کرد بۆ دەرکردنی فەرمانی گەڕان بەدوای چەکدا؛ کۆبوونەوە گشتییەکانی زیاتر لە ٥٠ کەسیان نایاسایی کرد؛ سزای قورسیان خستە سەر ئەو بڵاوکراوانەی سووکایەتییان بە ئایین دەکرد یان ھاندەرانە بوون؛ کارنامەیەکی باجی پولەکەی چوار پێنییان سەپاند بەسەر زۆرێک لە نامیلکەکاندا بۆ کەمکردنەوەی لێشاوی ڕەخنەگرتن. پێشێلکاران دەکرا بە توندی سزا بدرێن، لەوانەش دوورخستنەوە بۆ ئوسترالیا. یاساکان داڕێژرابوون بۆ ڕێگریکردن لە دروستکەرانی ئاژاوە و دڵنیاییدان بە پارێزگارەکان؛ بەزۆری بەکارنەدەھێنران. لە کۆتایییەکانی دەیەی ١٨٢٠ەکاندا، ھاوکات لەگەڵ بووژانەوەی ئابووری، زۆرێک لەم یاسا سەرکوتکەرانە ھەڵوەشێنرانەوە.

پاشا لاوازەکان

جۆرجی چوارەم فەرمانڕەوایەکی لاواز بوو وەک جێگرەوەی پاشا (١٨١١–١٨٢٠) و پاشا (١٨٢٠–١٨٣٠). ئەو ڕێگەی بە وەزیرەکانی دا کە بەتەواوی کاروباری حکوومەت بگرنە دەست، و ڕۆڵێکی زۆر کەمتری لە جۆرجی سێیەم دەگێڕا. ئێستا ئەو بنەمایە جێگیر بوو کە پاشا ئەو کەسە وەک سەرۆک وەزیران قبوڵ دەکات کە زۆرینەی ئەنجومەنی عەوام بەدەست دەھێنێت، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئایا پاشا بە کەسی حەزی لێیە یان نا. حکوومەتەکانی ئەو، بە ھاوکارییەکی کەمی پاشاوە، سەرپەرشتیی سەرکەوتنیان لە جەنگەکانی ناپلیۆندا کرد، دانوستانیان لەسەر ڕێکەوتنی ئاشتی کرد، و ھەوڵیان دا مامەڵە لەگەڵ ئەو پشێوییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەدا بکەن کە بەدوایدا ھات. برایەکەی، ویلیامی چوارەم لە ١٨٣٠–١٨٣٧ حوکمڕانیی کرد، بەڵام کەمتر تێوەگلاو بوو لە سیاسەتدا. سەردەمەکەی شاھێدی چەندین چاکسازی بوو: یاسای ھەژاران نوێکرایەوە، کارپێکردنی منداڵان سنووردار کرا، کۆیلایەتی ھەڵوەشێنرایەوە لە نزیکەی ھەموو ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیادا، و، لە ھەمووی گرنگتر، کارنامەی چاکسازیی ساڵی ١٨٣٢ سیستەمی ھەڵبژاردنی بەریتانیای سەرلەنوێ داڕشتەوە.

کاروباری دەرەوە

ھیچ جەنگێکی گەورە ڕووینەدا تاوەکوو جەنگی کریمیا لە ١٨٥٣–١٨٥٦. لەکاتێکدا پرووسیا، نەمسا، و ڕووسیا، وەک پاشایەتییە ڕەھاکان، ھەوڵیان دەدا لیبرالیزم سەرکوت بکەن لە ھەر شوێنێک سەریھەڵدابا، بەریتانییەکان لەگەڵ بیرۆکە نوێیەکاندا گونجان. بەریتانیا لە ساڵی ١٨٢٦ دەستتێوەردانی لە پورتوگال کرد بۆ بەرگریکردن لە حکوومەتێکی دەستووری لەوێ و لە ساڵی ١٨٢٤دا دانی بە سەربەخۆییی کۆلۆنییە ئەمریکییەکانی ئیسپانیادا نا. بازرگانان و دارایییەکانی بەریتانیا، و دواتر دروستکەرانی ھێڵی ئاسن، ڕۆڵی سەرەکییان لە ئابوورییەکانی نەتەوەکانی ئەمریکای لاتیندا گێڕا. بەریتانییەکان لە ساڵی ١٨٢٧دا لە بەرژەوەندیی یۆنانییەکان دەستتێوەردانیان کرد، کە لە ساڵی ١٨٢١ەوە جەنگی سەربەخۆییی یۆنانیان دژی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بەرپا کردبوو.

چاکسازییەکانی ویگ لە دەیەی ١٨٣٠ەکاندا

پارتی ویگ ھێز و یەکڕیزیی خۆی بەدەستھێنایەوە بە پاڵپشتیکردنی چاکسازییە ئەخلاقییەکان، بەتایبەتی سیستەمی ھەڵبژاردن، ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی و ئازادکردنی کاتۆلیکەکان. ئازادکردنی کاتۆلیکەکان مسۆگەر کرا لە کارنامەی فریاگوزاریی کاتۆلیکی ڕۆمانی ساڵی ١٨٢٩دا، کە گەورەترین کۆتوبەندەکانی سەر کاتۆلیکە ڕۆمانییەکانی لە بەریتانیادا ھەڵگرت.

ویگەکان بوونە پاڵەوانی چاکسازیی پەرلەمانی. ئەوان لۆرد گرەییان کردە سەرۆک وەزیران لە ١٨٣٠–١٨٣٤، و کارنامەی چاکسازیی ١٨٣٢ بووە ھەنگاوی ناسنامەیان. مافی دەنگدانی کەمێک فراوانتر کرد و کۆتایی بە سیستەمی قەزاکانی جەیبانە و بۆگەنەکان ھێنا (کە تێیدا ھەڵبژاردنەکان لەلایەن خێزانە بەھێزەکانەوە کۆنترۆڵ دەکران)، و کورسیی بەخشییە ناوەندە پیشەسازییە نوێیەکان. ئەرستۆکراتییەت بەردەوام بوو لە زاڵبوون بەسەر حکوومەت، سوپا و ھێزی دەریاییی شاھانە، و کۆمەڵگەی باڵادا. دوای ئەوەی لێکۆڵینەوە پەرلەمانییەکان ترسناکییەکانی کارپێکردنی منداڵانیان پیشان دا، چەند چاکسازییەکی سنووردار لە ساڵی ١٨٣٣دا تێپەڕێنران.

چارتیزم سەری ھەڵدا دوای ئەوەی کارنامەی چاکسازیی ساڵی ١٨٣٢ نەیتوانی مافی دەنگدان بە چینی کرێکار بدات. چالاکوانان ئیدانەی 'خیانەت' و 'قوربانیکردنی' بەرژەوەندییەکانیانیان کرد بەھۆی 'ڕەفتاری خراپ'ی حکوومەتەوە. لە ساڵی ١٨٣٨، چارتیستەکان کارنامەی گەلیان دەرکرد کە داوای مافی دەنگدانی پیاوان، ناوچەکانی ھەڵبژاردنی یەکسان لە ڕووی قەبارەوە، دەنگدان بە شێوازی نھێنی، پێدانی مووچە بە پەرلەمانتاران (بۆ ئەوەی پیاوە ھەژارەکانیش بتوانن خزمەت بکەن)، پەرلەمانی ساڵانە، و ھەڵوەشاندنەوەی مەرجی ھەبوونی موڵکیان دەکرد. چارتیستەکان نەیانتوانی گفتوگۆیەکی دەستووریی جددی بسەپێنن. مێژوونووسان چارتیزم وەک بەردەوامبوونی خەباتی سەدەی ١٨یەم دژی گەندەڵی و قۆناغێکی نوێ لە داواکارییەکان بۆ دیموکراسی لە کۆمەڵگەیەکی پیشەسازیدا دەبینن. لە ساڵی ١٨٣٢، پەرلەمان کۆیلایەتی لە ئیمپراتۆریەتەکەدا ھەڵوەشاندەوە لەگەڵ کارنامەی ھەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتیی ساڵی ١٨٣٣. حکوومەت کۆیلەکانی بە ٢٠٬٠٠٠٬٠٠٠ پاوەند کڕی، و کۆیلەکانی ئازاد کرد، بەتایبەتی ئەوانەی لە دوورگەکانی شەکری کاریبیدا بوون.

سەردەمی ڤیکتۆریا

شاژنە ڤیکتۆریا (١٨٣٧–١٩٠١)

شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٨٣٧، لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا چووە سەر تەختی پاشایەتی. سەردەمە درێژەکەی حوکمڕانییەکەی تا ساڵی ١٩٠١ شاھێدی گەیشتنی بەریتانیا بوو بە لووتکەی دەسەڵاتی ئابووری و سیاسیی خۆی. تەکنەلۆژیا نوێیە سەرنجڕاکێشەکانی وەک کەشتیی ھەڵمی، ھێڵی ئاسن، فۆتۆگرافی، و تەلەگراف دەرکەوتن، کە جیھانیان خێراتر کرد. بەریتانیا تاڕادەیەکی زۆر بە ناچالاکی لە سیاسەتی کیشوەری ئەورووپادا مایەوە، و کاریگەریی شەپۆلی شۆڕشەکانی ١٨٤٨ی بەسەرەوە نەبوو. سەردەمی ڤیکتۆریا شاھێدی تەواوبوون و پێگەیشتنی دووەمین ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا بوو. ئەم سەردەمە پێشتر بە سەردەمی جۆرجی پێشینەی ھەبوو و دواتریش بە سەردەمی ئێدواردی جێگەی گیرایەوە.

مێژوونووسانی وەکوو بێرنارد پۆرتەر ناوەڕاستی سەردەمی ڤیکتۆریایان (١٨٥٠–١٨٧٠) وەک 'ساڵە زێڕینەکانی' بەریتانیا وەسف کردووە. ئاشتی و خۆشگوزەرانی ھەبوو، کاتێک داھاتی نیشتمانی بۆ ھەر کەسێک بە ڕێژەی نیوە زیادی کرد. بەشێکی زۆری خۆشگوزەرانییەکە بەھۆی زیادبوونی پیشەسازییەوە بوو، بەتایبەتی لە بواری ڕستن و چنین و ئامێرەکاندا… ھەروەھا بەھۆی ئەو تۆڕە جیھانییەی بازرگانی و ئەندازیارییەوە کە قازانجی بۆ بازرگانان و شارەزایانی بەریتانی لە سەرتاسەری جیھانەوە بەرھەم دەھێنا. لە دەرەوە ئاشتی ھەبوو، و لە ناوخۆشدا ئاشتیی کۆمەڵایەتی ھەبوو. چاکسازییەکان لە بارودۆخی پیشەسازیدا لەلایەن پەرلەمانەوە دیاری کران. کارنامەی کانەکان و کانە خەڵووزەکانی ساڵی ١٨٤٢ دامەزراندنی کچان و کوڕانی خوار تەمەن دە ساڵی بۆ کارکردن لەژێر زەویدا لە کانەکانی خەڵووزدا قەدەغە کرد. بزووتنەوەی چارتیستەکان، وەک بزووتنەوەیەکی دیموکراسی لە نێو چینی کرێکاردا لە ساڵی ١٨٤٨دا گەیشتە لووتکە؛ سەرکردەکانی گواستیانەوە بۆ ھەوڵی تر، وەک سەندیکاکانی کرێکاران و کۆمەڵە ھەرەوەزییەکان. چینی کرێکار گوێیان نەدا بە ئاژاوەگێڕە بیانییەکانی وەکوو کارل مارکس لە نێویاندا، و بەشدارییان کرد لە ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی خۆشگوزەرانییە نوێیەکەوە. خاوەنکارەکان بە شێوەیەکی گشتی باوکانە بوون، و بە گشتی دانیان بە سەندیکاکانی کرێکاراندا دەنا. کۆمپانیاکان خزمەتگوزاریی خۆشگوزەرانییان بۆ کارمەندەکانیان دابین دەکرد کە لە نیشتەجێبوون، قوتابخانە و کڵێساوە دەستی پێدەکرد، تا دەگەیشتە کتێبخانەکان، حەمامەکان، و ھۆڵەکانی وەرزش. چاکسازیخوازەکانی چینی ناوەڕاست باشترین ھەوڵی خۆیان دەدا بۆ یارمەتیدانی چینە کرێکارەکان تا ئاواتەخواز بن بە نۆرمەکانی چینی ناوەڕاست سەبارەت بە 'ڕێزداربوون.'

وێنەکێشانی فریس بۆ وێستگەی شەمەندەفەری پادینگتۆن لە لەندەن

باجەکان زۆر نزمبوون، و کۆتوبەندەکانی حکوومەت لە کەمترین ئاستدا بوون؛ ھێشتا ناوچەی کێشەدار ھەبوون، وەک ئاژاوەکان، بەتایبەتی ئەوانەی کە بەھۆی دژە-کاتۆلیکیزمەوە پاڵنەریان بۆ دروست ببوو. کۆمەڵگە ھێشتا لەلایەن ئەرستۆکراتی و خانەدانەکانەوە حوکمڕانی دەکرا، کە کۆنترۆڵی فەرمانگە باڵاکانی حکوومەت، ھەردوو ئەنجومەنەکەی پەرلەمان، کڵێسا، و سوپایان دەکرد. بوون بە بازرگانێکی دەوڵەمەند ھێندەی میراتگرتنی نازناوێک و خاوەندارێتیکردنی زەوییەکی کشتوکاڵی شکۆمەند نەبوو. وێژە لە بارودۆخێکی باشدا بوو، بەڵام ھونەرە جوانەکان پاشەکشەیان کرد چونکە پێشانگای گەورەی ساڵی ١٨٥١ زیاتر توانای پیشەسازیی بەریتانیای پیشان دەدا نەک پەیکەرسازی، تابلۆ یان مۆسیقاکەی. سیستەمی پەروەردەیی مامناوەند بوو. مێژوونووس لێوێلین ودوارد گەیشتووەتە ئەم دەرەنجامە:

بۆ کات بەسەربردن یان کارکردن، بۆ بەدەستھێنان یان خەرجکردن، ئینگلتەرا لە ساڵی ١٨٧٩دا وڵاتێکی باشتر بوو لە چاو ساڵی ١٨١٥. تەرازووەکان کەمتر لاسەنگ بوون لە دژی بێھێزەکان، لە دژی ژنان و منداڵان، و لە دژی ھەژاران. جووڵەی زیاتر ھەبوو، و کەمتر چارەنووسخوازیی سەردەمی پێشووتری تێدابوو. ویژدانی گشتی زیاتر پەروەردە کرابوو، و ناوەڕۆکی ئازادی فراوانتر دەکرا بۆ ئەوەی شتێکی زیاتر لە ئازادی لە کۆتوبەندی سیاسی لەخۆبگرێت… بەڵام ھێشتاش ئینگلتەرا لە ساڵی ١٨٧١دا بە ھیچ شێوەیەک بەھەشتی سەر زەوی نەبوو. نیشتەجێبوون و بارودۆخی ژیانی چینی کرێکار لە شار و گوندەکاندا ھێشتا شەرمەزارییەک بوو بۆ سەردەمێکی پڕ لە سامان.

بەپێی وتەی مێژوونووسان دەیڤد براندۆن و ئالان برووک، سیستەمی نوێی ھێڵی ئاسن لە دوای ١٨٣٠ەوە جیھانە مۆدێرنەکەی ئێمەی ھێنایە ئاراوە:

بە سەرکەوتنیان لە گواستنەوەی قەبارەی گەورەی خەڵووز، ئەوان سووتەمەنییان بۆ کوورەکانی پیشەسازی و ئاگردانە ناوخۆیییەکان دابین کرد. ملیۆنان کەس توانیان گەشت بکەن کە پێشتر بە دەگمەن گەشتیان کردبوو. ھێڵی ئاسن وای کرد کە پۆستە، ڕۆژنامەکان، گۆڤارەکان و وێژەی ھەرزان بە ئاسانی، خێرا و ھەرزان دابەش بکرێن کە ئەمەش ڕێگەی بە بڵاوبوونەوەی خێراتر و بەرفراوانتری بیرۆکە و زانیارییەکان دا. ئەوان کاریگەرییەکی بەرچاویان ھەبوو لەسەر باشترکردنی سیستەمی خۆراک… ئەوان بڕێکی زۆر لە دەستی کاریان بەکارخست بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ. ئەوان یارمەتیی بەریتانیایان دا بۆ ئەوەی ببێتە 'کارگەی جیھان' بە کەمکردنەوەی تێچووی گواستنەوە نەک تەنیا بۆ کەرەستە خاوەکان بەڵکو بۆ بەرھەمە تەواوکراوەکانیش، کە بڕێکی زۆریان لێ ھەناردە دەکرا… کۆمپانیا جیھانییەکانی ئەمڕۆ لە کۆمپانیا گەورەکانی ھێڵی ئاسنی بەرپرسیارێتی سنووردارەوە سەریان ھەڵداوە… تا چارەکی سێیەمی سەدەی نۆزدەھەم، بە دەگمەن کەسێک ھەبوو کە لە بەریتانیا بژی و ژیانی بە جۆرێک لە جۆرەکان بەھۆی ھاتنی ھێڵی ئاسنەوە نەگۆڕابێت. ھێڵی ئاسن بەشدار بوو لە گۆڕینی بەریتانیا لە کۆمەڵگەیەکی گوندنشینەوە بۆ کۆمەڵگەیەکی زۆرینە شارنشین.

سیاسەتی دەرەوە

زۆرێک لە کۆمپانیا ئەورووپییەکان، وەک بەرھەمھێنەری ئامێری ھەڵمی جەی. کێمنا، خۆیان لەسەر شێوازی پیشەسازیی ئینگلیزی داڕشتەوە.

پێشانگا گەورەکەی لەندەن لە ساڵی ١٨٥١ بە ڕوونی باڵادەستیی بەریتانیای لە بواری ئەندازیاری و پیشەسازیدا سەلماند؛ کە تا سەردەمی سەرھەڵدانی ئەمریکا و ئەڵمانیا لە دەیەی ١٨٩٠ەکاندا بەردەوام بوو. بە بەکارھێنانی ئامرازە ئیمپراتۆرییەکانی بازرگانیی ئازاد و وەبەرھێنانی دارایی، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر چەندین وڵات لە دەرەوەی ئەورووپا دروست کرد، بەتایبەتی لە ئەمریکای لاتین و ئاسیا. بەم شێوەیە بەریتانیا ھەم ئیمپراتۆریەتێکی فەرمیی ھەبوو کە لەسەر بنەمای دەسەڵاتی بەریتانی دامەزرابوو و ھەم ئیمپراتۆریەتێکی نافەرمیشی ھەبوو کە لەسەر بنەمای پاوەندی بەریتانی دامەزرابوو.

لە ساڵی ١٨٦٧، بەریتانیا زۆربەی کۆلۆنییەکانی لە ئەمریکای باکوور وەک کەنەدا یەکخست، و خۆبەڕێوەبەریی پێبەخشی. بەریتانیا خۆی سەرپەرشتیی سیاسەتی دەرەوە و بەرگریی دەکرد. نیوەی دووەمی سەدەی ١٩یەم شاھێدی فراوانبوونێکی گەورەی ئیمپراتۆریەتیی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا بوو لە ئاسیا و ئەفریقا ھەروەھا لە زەریای ئارامیشدا. لە "پەلەقاژە بۆ ئەفریقا"دا، شانازییەکە ئەوە بوو کە ئاڵای بەریتانیا لە "قاھیرەوە بۆ کەیپ تاون" بشەکێتەوە. بەریتانیا بەرگری لە ئیمپراتۆریەتەکەی دەکرد بە باڵادەستترین ھێزی دەریایی لە جیھاندا، و سوپایەکی پیشەگەری بچووک. ئەوە تاکە زلھێز بوو لە ئەورووپا کە سەربازیی زۆرەملێی نەبوو. سەرھەڵدانی ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی لە دوای ساڵی ١٨٧١ەوە بووە ئاڵەنگارییەکی نوێ، چونکە ھەڕەشەی وەرگرتنی پێگەی بەریتانیای دەکرد وەک یەکەمین زلھێزی پیشەسازی لە جیھاندا.

ئیرلەندا و حوکمڕانیی ناوخۆیی

کۆچبەران ئیرلەندا جێدەھێڵن کە وێنای کۆچکردن بۆ ئەمریکا دەکات لە دوای قاتوقڕیی گەورە لە ئیرلەندا

بەشێک لەو ڕێکەوتننامەیەی کە بووە ھۆی کارنامەکانی یەکێتیی ١٨٠٠ مەرجی ئەوەی دانابوو کە یاسا سزایییەکان لە ئیرلەندا ھەڵبوەشێنرێنەوە و ئازادکردنی کاتۆلیکەکان بدرێت؛ بەڵام، پاشا جۆرجی سێیەم ڕێگری لەم ئازادکردنە کرد. کەمپەینێک بە سەرکردایەتیی دانیێل ئۆکۆنیڵ لە کۆتاییدا بووە ھۆی پەسەندکردنی ئازادکردنی کاتۆلیکەکان لە ساڵی ١٨٢٩دا، کە ڕێگەی بە کاتۆلیکەکان دا لە پەرلەماندا دابنیشن.

کاتێک نەخۆشیی پەتاتە لە ساڵی ١٨٤٦دا لە ئیرلەندای دا، بەشێکی زۆری دانیشتووانی گوندەکان بێ خۆراک مانەوە. ھەوڵەکانی فریاگوزاری ناتەواو بوون و سەدان ھەزار کەس لە برسێتییە گەورەکەدا گیانیان لەدەستدا. ملیۆنەھای تریش کۆچیان کرد بۆ ئینگلتەرا، یان بۆ ئەمریکای باکوور. لە دەیەی ١٨٧٠ەکاندا بزووتنەوەیەکی نەتەوەپەرستیی مامناوەندی نوێ پێکھێنرا. وەک پارتی پەرلەمانیی ئirلەندی بووە ھۆکارێکی سەرەکی لە پەرلەماندا لەژێر سەرکردایەتیی چارڵز ستیوارت پارنێل. پرۆژەیاساکانی حوکمڕانیی ناوخۆیی کە لەلایەن سەرۆک وەزیرانی لیبراڵ گلادستۆنەوە پێشکەش کرابوون نەیانتوانی تێپەڕێنرێن، و لیبراڵەکانی دابەش کرد. کەمینەیەکی بەرچاوی یەکێتیخواز، دژی حوکمڕانیی ناوخۆیی بوون، لە ترسی ئەوەی کە پەرلەمانێکی کاتۆلیکی-نەتەوەیی لە دەبلین جیاکارییان بەرامبەر بکات و زیان بە پیشەسازییەکەی بگەیەنێت.

سەرکردایەتی

لە ڕووی مێژوویییەوە، ئەرستۆکراسی لە نێوان پارێزگارەکان و لیبراڵەکاندا دابەش ببوو. بەڵام، کاتێک گلادستۆن خۆی بەخشی بە حوکمڕانیی ناوخۆیی بۆ ئیرلەندا، چینە باڵاکانی بەریتانیا تاڕادەیەکی زۆر پارتی لیبراڵیان جێھێشت، و زۆرینەیەکی ھەمیشەییی گەورەیان لە ئەنجومەنی لۆردان بەخشییە پارێزگارەکان. کۆمەڵگەی باڵا لە لەندەن، بەدوای شاژندا، تاڕادەیەکی زۆر لایەنگرانی حوکمڕانیی ناوخۆیییان دەرکرد، و یانە لیبراڵەکان بە توندی دابەش بوون. جۆسێف چەمبەرلین بەشێکی سەرەکی لە پاڵپشتیکارانی چینی باڵای لە پارتەکە بردەوە دەرەوە و خستییە ناو پارتێکی سێیەمەوە، کە ئەوانیش یەکێتیخوازە لیبراڵەکان بوون، کە ھاوکارییان لەگەڵ پارتی پارێزگاراندا کرد و لە کۆتاییدا تێکەڵ بەوان بوون. لیبراڵە گلادستۆنییەکان لە ساڵی ١٨٩١دا بەرنامەی نیوکاسڵیان پەسەند کرد کە حوکمڕانیی ناوخۆیی بۆ ئیرلەندا، جیاکردنەوەی کڵێسای ئینگلتەرا لە وێڵز و سکۆتلەندا، کۆنترۆڵکردنی توندتری فرۆشتنی مەی، فراوانکردنی گەورەی ڕێکارەکانی کارگەکان، و چاکسازییە سیاسییە دیموکراسییەکانی لەخۆدەگرت. بەرنامەکە سەرنجکێشییەکی بەھێزی بۆ پێکھاتەی لیبراڵی چینی ناوەڕاستی دژخواز (نۆنکۆنفۆرمیست) ھەبوو، کە ھەستیان بە ئازادی دەکرد بە ڕۆیشتنی ئەرستۆکراسییەکان.

سەرەتای سەدەی بیستەم (١٩٠١–١٩١٨)

لە سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، شانشینی یەکگرتوو زلھێزێک بوو.

پارتی لیبراڵ لە ساڵی ١٩٠٦ تا ١٩١٥ لە دەسەڵاتدا بوو، کاتێک ھاوپەیمانییەکی سەردەمی جەنگی پێکھێنا. پارتەکە چاکسازییەکانی خۆشگوزەرانیی تێپەڕاند کە دەوڵەتێکی بنەڕەتیی خۆشگوزەرانیی بەریتانیی دروست کرد. مافی ڤیتۆی لۆردەکانی لاواز کرد، و ڕێگری لە مافی دەنگدانی ژنان کرد. لە ساڵی ١٩١٤دا بە ڕواڵەت کێشەی حوکمڕانیی ناوخۆیی ئیرلەندای «چارەسەر» کرد، بەڵام کاتێک جەنگ ھەڵگیرسا چارەسەرەکە دواخرا. ئێچ. ئێچ. ئەسکویت سەرۆکوەزیرانی لیبراڵ بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٠٨ و ١٩١٦، پاشان دەیڤد لۆید جۆرج لە ساڵی ١٩١٦–١٩٢٢ جێگەی گرتەوە. ھەرچەندە ئەسکویت سەرۆکی پارتەکە بوو، بەڵام لیبراڵی باڵادەست لۆید جۆرج بوو. ئەسکویت بەھۆی ڕۆڵی وەک سەرۆکوەزیرانی ھاوپەیمانی لە سەردەمی جەنگدا شەکەت بووبوو، و لۆید جۆرج لە ساڵی ١٩١٦دا جێگەی گرتەوە وەک سەرۆکوەزیرانی ھاوپەیمانی بەڵام ئەسکویت وەک سەرۆکی پارتی لیبراڵ مایەوە. ئەم دووانە چەندین ساڵ ململانێیان بوو لەسەر کۆنترۆڵکردنی پارتەکە، و لە ئەنجامدا بە سەختی لاوازیان کرد. مێژوونووس مارتن پیو لە پەڕتووکی ھاوەڵی ئۆکسفۆرد بۆ مێژووی بەریتانیا ئاماژە بەوە دەکات کە لۆید جۆرج:

کاریگەرییەکی زیاتری لەسەر ژیانی گشتیی بەریتانیا ھەبوو لە چاو ھەر سەرکردەیەکی تری سەدەی ٢٠ەم، بەھۆی ناساندنی سیستەمی خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتیی بەریتانیا لە پێش جەنگدا (بە تایبەتی بیمەی پزیشکی، بیمەی بێکاری، و… خانەنشینی… کە لە ڕێگەی باج لەسەر داھاتە بەرزەکان و زەوییەوە پارەی بۆ دابین دەکرا). … ئەو ڕۆڵێکی پێشەنگی گێڕا لە بردنەوەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، و دووبارە کێشانەوەی نەخشەی ئەورووپا لە کۆنفرانسی ئاشتی، و دابەشکردنی ئیرلەندادا.

سەردەمی ئێدوارد ١٩٠١–١٩١٤

مێری ماکئارسەر وتار بۆ خەڵکەکە دەدات لە کاتی مانگرتنی دروستکەرانی زنجیردا، لە کرادلی ھیس، ١٩١٠

شاژنە ڤیکتۆریا لە ساڵی ١٩٠١ مرد و کوڕەکەی ئێدوارد حەوتەم بوو بە پاشا، و دەستپێکی سەردەمی ئێدوارد ڕاگەیەندرا، کە بە نیشاندانی زۆر ئاشکرای سامان و دەوڵەمەندی جیادەکرایەوە، بە پێچەوانەی سەردەمی تاریکی ڤیکتۆریایی. لەگەڵ ھاتنی سەدەی بیستەمدا، شتەکانی وەک وێنەی جووڵاو، ئۆتۆمۆبیل، و فڕۆکە کەوتنە بەکارھێنان. سەدەی نوێ بە ھەستی گەشبینی جیادەکرایەوە. چاکسازییە کۆمەڵایەتییەکانی سەدەی ڕابردوو بەردەوام بوون بە پێکھێنانی پارتی کرێکاران لە ساڵی ١٩٠٠. ئێدوارد لە ساڵی ١٩١٠ مرد، و جۆرجی پێنجەم جێگەی گرتەوە، کە لە ١٩١٠–١٩٣٦ حوکمڕانی کرد. جۆرجی پێنجەم، کە دوور بوو لە ئابڕووچوون، ماندوونەناس و خۆشەویست بوو، ئەو پاشایەی بەریتانیا بوو کە لەگەڵ شاژنە مێری، شێوازی مۆدێرنی ڕەفتاری بۆ شاھانەی بەریتانیا دامەزراند، کە لەسەر بنەمای بەھا و فەزیلەتەکانی چینی ناوەند دامەزرابوو.

سەردەمەکە ئاوەدان بوو بەڵام قەیرانە سیاسییەکان بەرەو دەرچوون لە کۆنترۆڵ دەچوون. جۆرج دەینجەرفیڵد (١٩٣٥) «مەرگی سەیروسەمەرەی ئینگلتەرای لیبراڵ»ی وەک ئەو قەیرانە فرەچەشنانە دەستنیشان کرد کە لە ساڵانی ١٩١٠–١٩١٤دا ڕوویاندا و ناسەقامگیرییەکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی مەترسیداریان لێکەوتەوە کە بەھۆی قەیرانی ئیرلەندا، ناڕەزایەتیی کرێکاران، بزووتنەوەکانی مافی دەنگدانی ژنان، و ململانێ حزبی و دەستوورییەکانەوە لە پەرلەماندا سەریان ھەڵدا. لە قۆناغێکدا تەنانەت وا دەردەکەوت کە سوپا ڕەتیدەکاتەوە فەرمانەکانی پەیوەست بە ئیرلەندای باکوور جێبەجێ بکات. ھیچ چارەسەرێک دەرنەکەوت، کاتێک کە ھەڵگیرسانی چاوەڕواننەکراوی جەنگی مەزن لە ساڵی ١٩١٤ کێشە ناوخۆییەکانی ھەڵپەسارد. ڕۆس مەککیبن ئاماژە بەوە دەکات کە سیستەمی پارتە سیاسییەکانی سەردەمی ئێدوارد لەسەروبەندی جەنگدا لە ھاوسەنگییەکی ناسکدا بوو. لیبراڵەکان لە دەسەڵاتدا بوون لەگەڵ ھاوپەیمانییەکی پێشکەوتووخوازانەی کرێکاران و، ناوبەناو، ناسیۆنالیستەکانی ئیرلەندا. ھاوپەیمانییەکە پێبەندی بازرگانیی ئازاد بوو (بە پێچەوانەی ئەو باجە بەرزانەی پارێزگاران دەیانویست)، و دانوستانی بەکۆمەڵی ئازاد بۆ سەندیکاکانی کرێکاران، سیاسەتێکی کۆمەڵایەتیی چالاک کە خەریکی داڕشتنی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی بوو، و چاکسازیی دەستووری بۆ کەمکردنەوەی دەسەڵاتی ئەنجومەنی لۆردان. ھاوپەیمانییەکە پلانی درێژخایەنی نەبوو، چونکە پێکەوە لکێندرابوو. بنەما کۆمەڵناسییەکەی ئایینی نائەنگلیکانی و نەتەوەیی نائینگلیزی بوو نەک ململانێی چینایەتییە تازە سەرھەڵداوەکە کە پارتی کرێکاران جەختی لەسەر دەکردەوە.

جەنگی جیھانیی یەکەم

لە ئابی ١٩١٤دا، بەریتانیا جەنگی دژی ئەڵمانیا و نەمسا ڕاگەیاند. ھۆکارەکانی ئەنجومەنی وەزیران جەختیان لەسەر پابەندبوون بە فەڕەنسا و خۆبەدوورگرتن لە دابەشبوونی پارتی لیبراڵ دەکردەوە. گەورە لیبراڵەکان بە سەرۆکایەتیی سەرۆکوەزیران ئێچ. ئێچ. ئەسکویت و وەزیری دەرەوە ئێدوارد گرەی ھەڕەشەی دەستلەکارکێشانەوەیان کرد ئەگەر ئەنجومەنی وەزیران پشتگیری لە فەڕەنسا نەکات. ئەوەش پارتەکەی دابەش دەکرد و بە واتای لەدەستدانی کۆنترۆڵی حکوومەت بۆ ھاوپەیمانییەک یان ئۆپۆزیسیۆنی یەکێتیخواز (واتە پارێزگاران) دەھات. لەگەڵ ئەوەشدا، پێکھاتە گەورە دژە جەنگەکەی نێو لیبراڵەکان، بە وتەبێژیی دەیڤد لۆید جۆرج، پشتگیریی جەنگیان دەکرد بۆ ڕێزلێنان لە پەیماننامەی لەندەن (١٨٣٩) کە بێلایەنیی بەلجیکای مسۆگەر دەکرد. بەم شێوەیە بەلجیکا نەک فەڕەنسا بوو بە ھۆکارە گشتییەکە کە ڕاگەیەندرا.

"The Scrap of Paper – Enlist Today"، پۆستەرێکی پڕوپاگەندەی بەریتانیی ساڵی ١٩١٤، جەخت لەسەر سووکایەتیی ئەڵمانیا دەکاتەوە بە پەیماننامەی ١٨٣٩ کە بێلایەنیی بەلجیکای وەک تەنھا "پارچە کاغەزێک" مسۆگەر کردبوو کە ئەڵمانیا پشتگوێی دەخات.

فەڕەنسا ھاتبووە ناوەوە بۆ پشتگیریکردنی ڕووسیا، کە ئەویش لای خۆیەوە ھاتبووە ناوەوە بۆ پشتگیریکردنی سربیا. بەریتانیا بوو بە بەشێک لە سیانەی لێکتێگەیشتن لەگەڵ فەڕەنسا و ڕووسیا، کە شەڕی دژی ھێزەکانی ناوەندی ئەڵمانیا، نەمسا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دەکرد. بەرەی ڕۆژاوا گۆڕا بۆ گۆڕەپانێکی کوشتار کە تێیدا ملیۆنان کەس مردن بەڵام ھیچ سوپایەک پێشڕەوییەکی گەورەی نەکرد. بەشدارییە سەرەکییەکەی بەریتانیا لە ڕووی داراییەوە بوو—قەرز و بەخشینەکان یارمەتیی ڕووسیا، ئیتالیا و ھاوپەیمانە بچووکترەکانی دا بۆ دابینکردنی تێچووی جەنگەکە.

چەقبەستووییەکە پێویستی بە دابینکردنی بەرفراوانی پیاوان و تەقەمەنی ھەبوو. تا ساڵی ١٩١٦، خۆبەخشین کەمی کرد، حکوومەت سەربازیی زۆرەملێی سەپاند (بەڵام نەک لە ئیرلەندا) بۆ ھێشتنەوەی ھێزی سوپا. ئەسکویت بە دەستپێکردنە خاوەکەی و کۆکردنەوەی سەرچاوەکانەوە، سەلماندی کە گونجاو نییە. ئەسکویت لە کانوونی یەکەمی ١٩١٦ بە دەیڤد لۆید جۆرج کە کاریگەرتر بوو، گۆڕدرا. لۆید جۆرج پشتگیرییەکی بەھێزی یەکێتیخوازان و پاڵپشتییەکی بەرچاوی پارتی کرێکارانی ھەبوو، ھەروەھا زۆرینەی پارتی لیبراڵەکەی خۆیشی. لۆید جۆرج وەڵامی داواکارییەکانی بۆ حکوومەتێکی یەکلاکەرەوەتر دایەوە لە ڕێگەی دامەزراندنی ئەنجومەنێکی وەزیرانی بچووکی جەنگ، سکرتاریەتێکی ئەنجومەنی وەزیران لەژێر سەرپەرشتیی مۆریس ھانکی، و سکرتاریەتێکی ڕاوێژکارە تایبەتەکان لە 'زاخێی باخچە'.

بۆچوونی ناسیۆنالیستە ئیرلەندییەکان دابەش ببوو: ھەندێکیان لە سوپای بەریتانیادا خزمەتیان دەکرد، بەڵام برایەتیی کۆماریخوازی ئیرلەندی پیلانی ڕاپەڕینی جەژنی زیندووبوونەوەی لە ساڵی ١٩١٦ داڕشت. بە خێرایی شکستی ھێنا بەڵام سەرکوتکردنە دڕندانەکەی دواتر ئەو پێکھاتەیەی دژی بەریتانیا ھاندا، ھەروەک چۆن پلانە شکستخواردووەکان بۆ ھێنانی سەربازیی زۆرەملێ بۆ ئیرلەندا لە ساڵی ١٩١٧ ئەوەیان کرد.

نەتەوەکە دانیشتووانەکەی، پیشەسازییەکەی، داراییەکەی، ئیمپراتۆریەتەکەی و دیپلۆماسییەتەکەی، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ فەڕەنسا و ویلایەتە یەکگرتووەکان کۆکردەوە، بۆ شکستپێھێنانی ھێزەکانی ناوەند. سوپای بەریتانیا پێشتر ھەرگیز خاوەنکارێکی گەورە نەبووە، کە سوپای ئاسایی لە سەرەتای جەنگەکەدا ٢٥٠٬٠٠٠ سەرباز بوو. تا ساڵی ١٩١٨، نزیکەی پێنج ملیۆن کەس لە سوپادا بوون و ھێزی ئاسمانیی شاھانەی تازەپێگەیشتوو، قەبارەی نزیک بوو لە سوپای پێش جەنگ. ئابووری لە ١٩١٤ بۆ ١٩١٨ بە ڕێژەی ١٤٪ گەشەی کرد سەرەڕای نەبوونی ئەو ھەموو پیاوە لە خزمەتگوزارییەکاندا؛ بە پێچەوانەوە ئابووریی ئەڵمانیا بە ڕێژەی ٢٧٪ پووکایەوە. جەنگەکە بینی کە بەکارھێنانی مەدەنی کەمی کرد، لەگەڵ دووبارە دابەشکردنێکی گەورە بەرەو تەقەمەنی. پشکی حکوومەت لە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی لە ٨٪ لە ساڵی ١٩١٣ەوە بۆ ٣٨٪ لە ساڵی ١٩١٨ بەرزبووەوە. بەریتانیا یەدەگە داراییەکانی بەکارھێنا و قەرزی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان کرد.

فوسیلییەرەکانی شاھانە (فەوجی شاری لەندەن) لە تشرینی دووەمی ١٩١٦دا

ھێزی دەریایی شاھانە باڵادەست بوو لە دەریاکاندا، و شکستی بە کەشتیگەلە بچووکەکەی ئەڵمانیا ھێنا. ستراتیژیی دەریایی ئەڵمانیا تا دەھات زیاتر ڕووی لە بەکارھێنانی ژێردەریاییەکانی یۆ-بۆت دەکرد بۆ وەشاندنی گورزی پێچەوانە، سەرەڕای مەترسیی ھەڵگیرساندنی جەنگ لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی کە ئەوکات بەھێز و بێلایەن بوو. لە ساڵی ١٩١٥دا، ژێردەریاییەکی یۆ-بۆت، بەبێ ھۆشداری، کەشتیی نەفەرھەڵگری بەریتانی لووسیتانیای پێکا بە تۆرپیدۆ، و زیاتر لە ١٠٠٠ ھاووڵاتیی مەدەنی خنکاند، کە ١٠٠یان ئەمریکی بوون. ناڕەزایەتییەکانی سەرۆک ودرو ویڵسن وای لە بەرلین کرد دەست لە جەنگی ژێردەریایی بێسنوور ھەڵبگرێت. لە کاتی پلاندانان بۆ ھێرشێکی بەھاری لە ساڵی ١٩١٨، ئەڵمانیا دەستی کردەوە بە نوقمکردنی ھەموو کەشتییە بازرگانییەکان، تەنانەت ئەگەر ئاڵای ئەمریکاشیان ھەڵکردبێت. ویلایەتە یەکگرتووەکان شانبەشانی ھاوپەیمانان ھاتە ناو جەنگەکەوە، و پارە و پێداویستییە پێویستەکانی بۆ بەردەوامبوونی ھەوڵەکانی ھاوپەیمانان دابین کرد. بەریتانی، فەڕەنسی، ئوسترالی و ژاپۆنییەکان دەستیان بەسەر داگیرگەکانی ئەڵمانیادا گرت. بەریتانیا شەڕی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی کرد، و لە ھەڵمەتی گالیپۆلی و لە مێزۆپۆتامیا (عێراق) تووشی شکست ھات. ئەڵمانییەکان ھەوڵیان دا لە بەھاری ١٩١٨ پێش گەیشتنی ئەمریکییەکان سەرکەون. شکستیان ھێنا، و تا مانگی ئاب تێکشکان و لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ ئاگربەستیان قبووڵ کرد، کە وەک خۆبەدەستەوەدان وابوو.

کۆمەڵگە و حکوومەتی بەریتانیا بە شێوەیەکی ڕیشەیی گۆڕانکارییان بەسەردا ھات بەھۆی بانگەوازە بەردەوامەکان بۆ ھێزی مرۆیی، دامەزراندنی ژنان، زیادبوونی بەرچاوی بەرھەمھێنانی پیشەسازی و تەقەمەنی، کۆنترۆڵکردنی نرخەکان و دابەشکردنی خۆراک بە شێوەی بەشەخۆراک، و ئەو نیشتمانپەروەرییە سۆزدارییە فراوان و قووڵەی کە بۆ بردنەوەی جەنگەکە تەرخان کرابوو. پەرلەمان چووە پەراوێزەوە، چونکە فەرمانگە، نووسینگە، لیژنە و ئۆپەراسیۆنی نوێ دروست دەکران، ڕاوێژ بە شارەزایان دەکرا، و فەرمانەکان لە ئەنجومەنی سەرۆکوەزیران جێگەی پرۆسەی یاسادانانی خاوی گرتەوە. تەنانەت دوای ھاتنی ئاشتیش، قەبارە نوێیەکە و داینامیکییەکە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی حکوومەتی بەریتانیایان گۆڕیبوو.

ھەڵوێست و ئارەزووە ڤیکتۆریاییەکان کە تا سەدەی ٢٠ەم بەردەوام بوون، لە ماوەی جەنگی جیھانیی یەکەمدا گۆڕان. ئەو سێ ملیۆن قوربانییە بە "نەوەی ونبوو" ناسران، و برینیان لەسەر جەستەی کۆمەڵگە بەجێھێشت. نەوەی ونبوو ھەستیان دەکرد کە قوربانیدانەکەیان لە بەریتانیا زۆر بە کەم سەیر دەکرێت، لەگەڵ شیعرەکانی وەک بڵایتەرسی سیگفرید ساسوون کە ڕەخنەی لە شۆڤێنیزمی بێزانیاریی ناوخۆ دەگرت. نەوەی ونبوو لە ڕووی سیاسییەوە سست بوون، و ھەرگیز ھەلی ئەوەیان نەبوو گۆڕانکارییەکی نەوەیی لە دەسەڵاتی سیاسیدا بکەن. ئەو گەنجانەی لە ساڵی ١٩١٤ حکوومەتی بەریتانیایان بەڕێوەدەبرد، ھەمان ئەو پیاوە پیرانە بوون کە لە ساڵی ١٩٣٩ بەریتانیایان بەڕێوەدەبرد.

ڕێککەوتنی دوای جەنگ

جەنگەکە لەلایەن بەریتانیا و ھاوپەیمانەکانییەوە بردرابووەوە، بەڵام بە تێچوویەکی مرۆیی و دارایی سامناک، کە ھەستێکی دروست کرد کە نابێت ھەرگیز شەڕی تر بکرێتەوە. کۆمەڵەی نەتەوەکان دامەزرا بەو بیرۆکەیەی کە نەتەوەکان بتوانن جیاوازییەکانیان بە ئاشتیانە چارەسەر بکەن، بەڵام ئەم ھیوا و ئاواتانە نەھاتنە دی. ئەو ڕێککەوتنە ئاشتییە توندەی بەسەر ئەڵمانیادا سەپێنرا وای لێ دەکرد تووڕە بێت و بە دوای تۆڵەسەندنەوەدا بگەڕێت.

لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریس لە ١٩١٩، لۆید جۆرج، سەرۆکی ئەمریکا ودرۆ ویڵسن و سەرۆکوەزیرانی فەڕەنسا جۆرجس کلێمانسۆ ھەموو بڕیارە گەورەکانیان دا. ئەوان خاکەکانی لایەنی دۆڕاویان پارچە پارچە کرد بۆ پێکھێنانی نەتەوەی نوێ لە ئەورووپا، و داگیرگەکانی ئەڵمانیا و موڵکەکانی عوسمانییان لە دەرەوەی تورکیا دابەش کرد. ئەوان ئەوەیان سەپاند کە وەک قەرەبوویەکی دارایی قورس دەردەکەوت. ئەڵمانیایان سووکایەتی پێکرد بە ناچارکردنی بۆ ڕاگەیاندنی تاوانباریی خۆی بۆ ھەڵگیرساندنی جەنگەکە، کە ئەم سیاسەتە بووە ھۆی تووڕەییەکی قووڵ لە ئەڵمانیا و یارمەتیدەر بوو بۆ ھاندانی نازیسم. بەریتانیا داگیرگەی ئەڵمانیی تانگانیکا و بەشێک لە تۆگۆلاندی لە ئەفریقا بەدەستھێنا، لەکاتێکدا دۆمینیۆنەکانی داگیرگەی تریان خستە سەر. بەریتانیا ئیختیاراتی کۆمەڵەی نەتەوەکانی بەسەر فەلەستیندا بەدەستھێنا، کە بەشێکی وەک نیشتمانێک بۆ کۆچبەرە جوولەکەکان بەڵێن درابوو، ھەروەھا بەسەر عێراقیشدا. میسر، کە لە ساڵی ١٨٨٢ەوە پارێزگاریی بەریتانیای لەسەر بوو، لە ساڵی ١٩٢٢ سەربەخۆیی بەدەستھێنا.

سەربەخۆیی و دابەشبوونی ئیرلەندا

لە ساڵی ١٩١٢دا ئەنجومەنی گشتی پڕۆژەیاسایەکی نوێی حوکمڕانیی ناوخۆیی تێپەڕاند. بەپێی یاسای پەرلەمانی ١٩١١ ئەنجومەنی لۆردان دەسەڵاتی دواخستنی یاسادانانی تا دوو ساڵ ھەبوو، بۆیە وەک یاسای حکوومەتی ئیرلەندای ١٩١٤ پەسەندکرا، بەڵام بۆ ماوەی جەنگەکە ھەڵپەسێردرا. مەترسیی شەڕی ناوخۆ سەری ھەڵدا کاتێک پڕۆتستانت-یەکێتیخوازەکانی ئیرلەندای باکوور ڕەتیانکردەوە بکەونە ژێر کۆنترۆڵی کاتۆلیک-ناسیۆنالیستەکانەوە. یەکە نیمچە-سەربازییەکان پێکھێنران کە ئامادەی شەڕ بوون—یەکێتیخوازانی خۆبەخشانی ئەڵستەر کە دژی یاساکە بوون و ھاوتا ناسیۆنالیستەکانیان، خۆبەخشانی ئیرلەندی کە پشتگیرییان لە یاساکە دەکرد. ھەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی یەکەم قەیرانەکەی وەستاند. ڕێکخراوێکی بێسەروبەری وەک ڕاپەڕینی جەژنی زیندووبوونەوە لە ساڵی ١٩١٦ بە شێوەیەکی دڕندانە لەلایەن بەریتانییەکانەوە سەرکوت کرا، کە ئەوە کاریگەریی ھەبوو لە جۆشدانی داواکارییە ناسیۆنالیستییەکان بۆ سەربەخۆیی. سەرۆکوەزیران لۆید جۆرج شکستی ھێنا لە ھێنانەکایەی حوکمڕانیی ناوخۆیی لە ساڵی ١٩١٨ و لە ھەڵبژاردنی گشتیدا پارتی شین فەین زۆرینەی کورسییەکانی ئیرلەندای بەدەستھێنا. پەرلەمانتارەکانیان ڕەتیانکردەوە کورسییەکانیان لە وێستمینستەر وەربگرن، و لەبری ئەوە ھەڵیانبژارد لە پەرلەمانی یەکەم دایل لە دبلن دابنیشن. ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لەلایەن دایل ئێرینەوە پەسەندکرا، کە پەرلەمانی کۆمارە خۆبەڕێوەبەرەکە بوو لە کانوونی دووەمی ١٩١٩دا. جەنگی ئەنگلۆ-ئیرلەندی لە نێوان ھێزەکانی تاجی شاھانە و سوپای کۆماریی ئیرلەندی لە نێوان کانوونی دووەمی ١٩١٩ و حوزەیرانی ١٩٢١دا بەرپابوو. جەنگەکە بە پەیماننامەی ئەنگلۆ-ئیرلەندیی کانوونی یەکەمی ١٩٢١ کۆتایی ھات کە دەوڵەتی ئازادی ئیرلەندای دامەزراند. شەش ناوچەی باکوور کە بە زۆری پڕۆتستانت بوون، بوون بە ئیرلەندای باکوور و تا ئێستاش بەشێکن لە شانشینی یەکگرتوو، سەرەڕای داواکارییەکانی کەمینەی کاتۆلیک بۆ یەکگرتن لەگەڵ کۆماری ئیرلەندا. بەریتانیا بە فەرمی ناوی «شانشینی یەکگرتووی بەریتانیای مەزن و ئیرلەندای باکوور»ی پەسەند کرد بەپێی یاسای نازناوە شاھانەیی و پەرلەمانییەکانی ١٩٢٧.

سەردەمی نێوان جەنگەکان ١٩١٨–١٩٣٩

ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیا لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە ساڵی ١٩٢١

مێژوونووس ئارسەر مارویک گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە کۆمەڵگەی بەریتانیا دەبینێت کە لە جەنگی مەزنەوە سەرچاوەی گرتووە، کە زۆرێک لە ھەڵوێستە کۆنەکانی سڕییەوە و کۆمەڵگەیەکی یەکسانتری ھێنایە ئاراوە. ئەو پێیوایە کە ڕەشبینییە ئەدەبییە بەناوبانگەکەی ساڵانی ١٩٢٠ لە جێی خۆیدا نەبووە، و دەڵێت کە دەرەنجامە ئەرێنییە درێژخایەنە گەورەکانی جەنگەکە بۆ سەر کۆمەڵگەی بەریتانی ھەبوون. ئاماژە بە ھۆشیارییەکی خودیی بەگوڕ لە نێوان کرێکاران دەکات کە بە خێرایی پارتی کرێکارانی دروست کرد، و ھاتنەکایەی مافی دەنگدانی بەشەکی بۆ ژنان، و خێراتربوونی چاکسازییە کۆمەڵایەتییەکان و کۆنترۆڵی دەوڵەت بەسەر ئابووریدا. ئەو دابەزینێک لە ملکەچی بەرامبەر بە ئەرستۆکراتییەت و دەسەڵاتی چەسپاو بە گشتی دەبینێت، و لاوازبوونی کۆتوبەندە نەریتییەکان لەسەر ڕەفتاری ئەخلاقیی تاکەکەس لە نێوان گەنجاندا. چاودێریکەران نەمان؛ دەرمانسازانی گوندەکان دەرمانی ڕێگریکردن لە منداڵبوونیان دەفرۆشت. مارویک دەڵێت جیاوازییە چینایەتییەکان نەرمتر بوون، یەکگرتوویی نەتەوەیی زیادی کرد، و کۆمەڵگەی بەریتانی یەکسانتر بوو.

کلتووری باو

لەگەڵ گەشەکردنی کات بەسەربردن، خوێندەواری، سامان، ئاسانیی گەشتکردن، و فراوانبوونی ھەستی کۆمەڵگەیی لە بەریتانیا لە کۆتاییەکانی سەدەی ١٩ەمەوە بەدواوە، کات و ئارەزووی زیاتر بۆ چالاکییە جۆراوجۆرەکانی کات بەسەربردن پەیدا بوو، لەلایەن ھەموو چینەکانەوە. پشووی ساڵانە بوو بە شتێکی باو. گەشتیاران ڕوویان لە ھاوینەھەوارە کەناراوەییەکان دەکرد؛ بلاکپوول لە ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا ساڵانە میوانداریی ٧ ملیۆن سەردانکەری دەکرد. کات بەسەربردنی ڕێکخراو بە شێوەیەکی سەرەکی چالاکییەکی پیاوانە بوو، و ژنانی چینی ناوەند تەنھا لە پەراوێزەکاندا ڕێگەیان پێ دەدرا بەشداری بکەن. جیاوازیی چینایەتی ھەبوو لەگەڵ یانەکانی چینی باڵا، و مەیخانەکانی چینی کرێکار و چینی ناوەند. خواردنەوەی کحولی زۆر کەمی کرد؛ پێشبڕکێی زیاتر ھەبوون کە گرەوکردنی قورسیان بەدوای خۆیاندا دەھێنا. بەشداریکردن لە وەرزش و ھەموو جۆرە چالاکییەکانی کات بەسەربردن بۆ ئینگلیزێکی ئاسایی زیادی کرد، و ئارەزووی بۆ وەرزشی بینەری بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. تا ساڵانی ١٩٢٠ەکان سینەما و ڕادیۆ ھەموو چینەکان، تەمەنەکان و ڕەگەزەکانی بە ژمارەیەکی زۆرەوە بەلای خۆیاندا ڕاکێشا، کە ژنانی گەنج پێشەنگ بوون. پیاوانی چینی کرێکار بە کڵاوی تەختەوە و لە کاتی خواردنی ماسی و پەتاتەدا، بینەری پڕژاوەژاوی تۆپی پێ بوون. ئەوان لە ھۆڵی مۆسیقادا گۆرانییان دەگوت، ئارەزووی کۆترەکانیان دەکرد، گرەویان لەسەر پێشبڕکێی ئەسپ دەکرد، و لە ھاویندا خێزانەکەیان دەبرد بۆ بلاکپوول. بەرجەستەکردنی کارتۆنیی ئەم شێوازی ژیانە بەناوی ئاندی کاپ لە ساڵی ١٩٥٧ەوە دەستی پێکرد. چالاکوانانی سیاسی سکاڵایان دەکرد کە کات بەسەربردنی چینی کرێکار، پیاوانی لە ئاژاوەگێڕیی شۆڕشگێڕانە دوور دەخستەوە.

سینەما و ڕادیۆ

دەرھێنەری فیلم ئەلفڕێد ھیچکۆک، ١٩٥٥

پیشەسازیی فیلمی بەریتانی لە دەیەی ١٨٩٠ سەری ھەڵدا کاتێک سینەماکان بە گشتی لە جیھانی ڕۆژاوادا پێشکەوتنیان بەخۆوە بینی، و بە توندی پشتی بە ناوبانگی بەھێزی شانۆی ڕەسەنی لەندەن بۆ ئەکتەران، دەرھێنەران و بەرھەمھێنەران دەبەست. کێشەکە ئەوە بوو کە بازاڕی ئەمریکی زۆر گەورەتر و دەوڵەمەندتر بوو. بەھرەدارە سەرەکییەکانی دەکڕی، بەتایبەتی کاتێک ھۆلیوود لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا ھاتە پێشەوە و زیاتر لە ٨٠ لەسەدی کۆی بەرھەمی جیھانیی بەرھەم دەھێنا. ھەوڵەکان بۆ بەرپەرچدانەوە بێھوودە بوون—حکوومەت پشکی بۆ ئەو فیلمانە دانا کە لە بەریتانیا دروست دەکران، بەڵام شکستی ھێنا. سەرەڕای ئەوەش، ھۆلیوود بەسەر بازاڕە پڕقازانجەکانی کەنەدا و ئوسترالیادا زاڵ بوو. بۆلیوود (کە بنکەکەی لە بۆمبای بوو) بەسەر بازاڕە گەورەکەی ھیندستاندا زاڵ بوو. دیارترین دەرھێنەرەکان کە لە لەندەن مابوونەوە بریتی بوون لە ئەلێکساندەر کۆردا، ھەنگارییەکی تاراوگەنشین، و ئەلفڕێد ھیچکۆک. لە سەردەمی ١٩٣٣–١٩٤٥دا بووژانەوەیەکی داھێنان ھەبوو، بەتایبەتی لەگەڵ گەیشتنی سینەماکاران و ئەکتەرە جوولەکەکان کە لە دەست نازییەکان ھەڵاتبوون. لەو نێوەندەدا، کۆشکە زەبەلاحەکان دروست دەکران بۆ ئەو بینەرە زۆرانەی کە دەیانویست فیلمەکانی ھۆلیوود ببینن. لە لیڤەرپوول سەدا ٤٠ی دانیشتووان ھەفتەی جارێک سەردانی یەکێک لە ٦٩ سینەماکەیان دەکرد؛ سەدا ٢٥ ھەفتەی دوو جار دەچوون. نەریتخوازان بۆڵەیان دەکرد لە داگیرکارییە کلتوورییە ئەمریکییەکە، بەڵام کاریگەرییە ھەمیشەییەکەی کەم بوو.

لە ڕادیۆدا، بینەرانی بەریتانی ھیچ ھەڵبژاردەیەکیان نەبوو جگە لە بەرنامە ئاست بەرزەکانی بی بی سی، کە دەزگایەکی حکوومی بوو و قۆرخکاریی پەخشی ھەبوو. جۆن ڕیس، ئەندازیارێکی بە توندی ئەخلاقپارێز، بەرپرسیارییەتیی تەواوی لە ئەستۆ بوو. ئامانجی ئەوە بوو کە پەخشی بکات بۆ: «ھەموو ئەوەی باشترینە لە ھەر بەشێکی زانستی مرۆڤایەتی، ھەوڵدان و دەسکەوتەکان… پاراستنی ئاستێکی باڵای ئەخلاقی بە ڕوونی گرنگییەکی لەپێشینەی ھەیە.»

وەرزشەکان

بەریتانییەکان ئارەزوویەکی قووڵتریان بۆ وەرزش، و بە جۆراوجۆرییەکی زیاترەوە نیشان دەدا، وەک لە ھەر ڕکابەرێکی تریان. ئەوان جێگەی شانازییان بەخشی بە پرسە ئەخلاقییەکانی وەک گیانی وەرزشی و یاریی دادپەروەرانە. تۆپی پێ بە شێوەیەکی زۆر سەرنجڕاکێش بوو بۆ چینە کرێکارە شارنشینەکان، کە بینەرە پڕژاوەژاوەکەی بە جیھانی وەرزش ناساند. یارییە نوێیەکان نزیکەی لە شەو و ڕۆژێکدا باو بوون، لەوانەش گۆڵف، تێنسی سەر چیمەن، پایسکیلسواری و ھۆکی. ژنان زۆر زیاتر ئەگەری ئەوەیان ھەبوو بچنە ناو ئەم وەرزشانەوە وەک لە وەرزشە دامەزراوە کۆنەکان. ئەرستۆکراتەکان و ئاغاکانی خاوەن زەوی، بە کۆنترۆڵە پۆڵاینەکەیانەوە بەسەر مافەکانی زەویدا، زاڵ بوون بەسەر ڕاوکردن، نیشانەشکێنی، ماسیگرتن و پێشبڕکێی ئەسپدا. کریکێت ڕەنگدانەوەی ڕۆحی ئیمپریالی بوو لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتدا (جگە لە کەنەدا). یارییە تاقیکارییەکان لە ساڵانی ١٨٧٠ەکانەوە دەستیان پێکرد؛ بەناوبانگترینیان ئەوانەن کە لە نێوان ئوسترالیا و ئینگلتەرا دەکرێن بۆ جامی خۆڵەمێشەکان.

خوێندنەوە

لەگەڵ فراوانبوونی خوێندەواری و کاتی بەتاڵ دوای ساڵی ١٩٠٠، خوێندنەوە بوو بە کات بەسەربردنێکی باو. زیادکراوە نوێیەکان بۆ خەیاڵی گەورەساڵان لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا دوو ھێندە بوون، و گەیشتە ٢٨٠٠ پەڕتووکی نوێ لە ساڵێکدا لە دەوروبەری ساڵی ١٩٣٥. کتێبخانەکان کۆگاکانیان سێ ھێندە کرد، و داواکارییەکی زۆریان لەسەر خەیاڵیی نوێ بینی. داھێنانێکی سەرنجڕاکێش پەڕتووکی بەرگ کاغەزی ھەرزان بوو، کە لەلایەن ئالین لەین لە پەنگوین بووکس لە ساڵی ١٩٣٥ پێشەنگایەتی کرا. یەکەم ناونیشانەکان ڕۆمانەکانی ئێرنست ھێمینگوەی و ئاگاتا کریستی لەخۆدەگرت. بە ھەرزان دەفرۆشران (بەزۆری بە شەش پێنس) لە کۆمەڵێک فرۆشگای ھەرزاندا وەک فرۆشگای وۆڵوۆرت. پەنگوین ئامانجی لە بینەرێکی چینی ناوەندیی خوێندەواری «ئاستی ناوەند» بوو. خۆی لە وێنەی بازاڕیی نزمەکەی پەڕتووکە بەرگ کاغەزە ئەمریکییەکان بەدوور گرت. ئەم ھێڵە ئاماژەی بە خۆبەرەوپێشبردنی کلتووری و پەروەردەی سیاسی دەدا. بەڵام ساڵانی جەنگ بووە ھۆی کەمبوونەوەی کارمەندان بۆ بڵاوکەرەوەکان و فرۆشگاکانی پەڕتووک، و کەمبوونەوەیەکی سەختی کاغەزی بەشەخۆراک، کە بەھۆی ھێرشە ئاسمانییەکەی سەر گۆڕەپانی پاتێرنۆستەر لە ساڵی ١٩٤٠ خرابتر بوو کە ٥ ملیۆن پەڕتووکی لە کۆگاکاندا سووتاند.

خەیاڵی ڕۆمانسی بەتایبەتی باو بوو، و میڵز ئاند بوون بڵاوکەرەوەی پێشەنگ بوو. یەکتربینینە ڕۆمانسییەکان لە بنەمایەکی پاکیی سێکسیدا بەرجەستە دەکران کە نەک تەنھا پارێزگاریی کۆمەڵایەتیی نیشان دەدا، بەڵکو ئەوەشی نیشان دەدا کە چۆن پاڵەوانە ژنەکان دەتوانن کۆنترۆڵی سەربەخۆیی کەسیی خۆیان بکەن. گۆڤارەکانی سەرکێشی زۆر باو بوون، بەتایبەتی ئەوانەی لەلایەن دی سی تۆمسنەوە بڵاودەکرانەوە؛ بڵاوکەرەوەکە چاودێریکەرانی دەناردە سەرتاسەری وڵات بۆ قسەکردن لەگەڵ کوڕاندا بۆ ئەوەی بزانێت دەیانەوێت دەربارەی چی بخوێننەوە. ئەو چیرۆکانەی لە گۆڤارەکان و سینەمادا کە زۆرترین سەرنجی کوڕانیان ڕادەکێشا بریتی بوون لە پاڵەوانێتییە سەرسووڕھێنەرەکانی سەربازە بەریتانییەکان کە شەڕی ئەو جەنگانەیان دەکرد کە جۆشوخرۆش و دادپەروەرانە بوون.

سیاسەت و ئابووریی ساڵانی ١٩٢٠ەکان

فراوانکردنی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی

دوو بەرنامەی سەرەکی کە بە شێوەیەکی ھەمیشەیی دەوڵەتی خۆشگوزەرانییان فراوان کرد لە ساڵانی ١٩١٩ و ١٩٢٠ بەبێ مشتومڕێکی زۆر تێپەڕین، تەنانەت لە کاتێکیشدا کە پارێزگاران باڵادەست بوون بەسەر پەرلەماندا. یاسای نیشتەجێبوون، پلاندانانی شارۆچکە و ھتد ١٩١٩ سیستەمێکی نیشتەجێکردنی حکوومیی دامەزراند کە دوای بەڵێنەکانی ھەڵمەتی ھەڵبژاردنی ساڵی ١٩١٨ دەکەوت بۆ دابینکردنی «ماڵێک کە شایستە بێت بۆ پاڵەوانان.» ئەم «یاسایەی ئەدیسۆن»، کە بەناوی یەکەم وەزیری تەندروستی، کریسۆفەر ئەدیسۆنەوە ناونرا، داوای لە دەسەڵاتدارە ناوخۆییەکان دەکرد کە ڕووپێویی پێداویستییەکانی نیشتەجێبوونیان بکەن و دەست بە دروستکردنی خانوو بکەن بۆ جێگرتنەوەی گەڕەکە ھەژارنشینەکان. گەنجینەی دەوڵەت پاڵپشتیی کرێ کەمەکانی دەکرد. لە ئینگلتەرا و وێڵز ٢١٤٬٠٠٠ خانوو دروست کران، و وەزارەتی تەندروستی بە ڕادەیەکی زۆر بوو بە وەزارەتی نیشتەجێکردن.

یاسای بیمەی بێکاری ١٩٢٠ لەکاتێکدا تێپەڕی کە بێکاری زۆر کەم بوو. سیستەمی یارمەتیی دارایی بێکاریی دامەزراند کە ٣٩ ھەفتە لە دەرماڵەی بێکاریی بۆ نزیکەی تەواوی دانیشتووانی مەدەنیی کارکەر دابین دەکرد جگە لە خزمەتگوزاریی ناوماڵ، کرێکارانی کێڵگە، و فەرمانبەرانی مەدەنی. بەشێک لە پارەکەی لە ڕێگەی بەشدارییە ھەفتانەکانی خاوەنکاران و فەرمانبەرانەوە دابین دەکرا، و پارەی ھەفتانەی ١٥ شلینگ بۆ پیاوانی بێکار و ١٢ شلینگ بۆ ژنانی بێکار دابین دەکرد. مێژوونووس سی. ئێڵ. ماوەت ئەم دوو یاسایە ناودەنێت «سۆشیالیزم لە دەرگای پشتەوە»، و تێبینیی ئەوە دەکات کە چەندە سیاسەتمەداران سەریان سووڕما کاتێک تێچوونەکانی گەنجینە لە کاتی بێکارییە بەرزەکەی ساڵی ١٩٢١دا بەرزبووەوە.

کۆنترۆڵی پارێزگاران

وەزارەتی لۆید جۆرج لە ساڵی ١٩٢٢ ھەڵوەشایەوە. ستانلی باڵدوین، وەک سەرۆکی پارتی پارێزگاران (١٩٢٣–١٩٣٧) و وەک سەرۆکوەزیران (لە ١٩٢٣–١٩٢٤، ١٩٢٤–١٩٢٩ و ١٩٣٥–١٩٣٧)، زاڵ بوو بەسەر سیاسەتی بەریتانیادا. تێکەڵەکەی لە چاکسازییە کۆمەڵایەتییە بەھێزەکان و حکوومەتی جێگیر، سەلماندی کە تێکەڵەیەکی بەھێزی ھەڵبژاردنە، بەو ئەنجامەی کە پارێزگاران بەریتانیایان بەڕێوەدەبرد جا یان بە تەنیا یان وەک پێکھاتەی پێشەنگی حکوومەتی نیشتمانی. ئەو دوایین سەرۆک پارت بوو کە زیاتر لە ٥٠٪ی دەنگەکان بباتەوە (لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٣١). ستراتیژی سیاسیی باڵدوین ئەوە بوو کە دەنگدەران جەمسەرگیر بکات بۆ ئەوەی دەنگدەران لە نێوان پارێزگاران لە ڕاست و پارتی کرێکاران لە چەپدا ھەڵبژێرن، و لیبراڵەکان لە ناوەڕاستدا بپەستێوێت و وەدەرنێت. جەمسەرگیرییەکە ڕوویدا و لەکاتێکدا لیبراڵەکان بە سەرۆکایەتیی لۆید جۆرج چالاک مانەوە، بەڵام چەند کورسییەکی کەمیان بردەوە و ھۆکارێکی لاوەکی بوون تا ئەو کاتەی لە ساڵی ٢٠١٠دا چوونە ناو ھاوپەیمانییەکەوە لەگەڵ پارێزگاران. ناوبانگی باڵدوین لە ساڵانی ١٩٢٠ەکان و ١٩٣٠ەکاندا زۆر بەرزبووەوە، بەڵام لە دوای ساڵی ١٩٤٥ دابەزی چونکە تاوانبار دەکرا بە سیاسەتەکانی ھێورکردنەوە بەرامبەر بە ئەڵمانیا، و کاتێک سەرسامبووانی چەرچڵ ئەویان کردە ھێمای پارێزگاران. لە ساڵانی ١٩٧٠ەکانەوە ناوبانگی باڵدوین تا ڕادەیەک بووژاوەتەوە.

کرێکاران ھەڵبژاردنی ١٩٢٣یان بردەوە، بەڵام لە ١٩٢٤دا باڵدوین و پارێزگاران بە زۆرینەیەکی گەورەوە گەڕانەوە.

مەککیبن بۆی دەردەکەوێت کە کلتووری سیاسیی سەردەمی نێوان جەنگەکان لەسەر بنەمای چینی ناوەندیی دژە-سۆشیالیست دامەزرابوو، کە لەلایەن سەرکردەکانی پارێزگارانەوە پشتگیری دەکرا، بەتایبەتی باڵدوین.

ئابووری

باجەکان بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبوونەوە لە ماوەی جەنگەکەدا و ھەرگیز نەگەڕانەوە بۆ ئاستەکانی پێشوویان. پیاوێکی دەوڵەمەند پێش جەنگ لەسەدا ٨ی داھاتەکەی وەک باج دەدا، و دواتر نزیکەی یەک لەسەر سێ. زۆربەی پارەکە بۆ یارمەتییە داراییەکان، دەرماڵەی ھەفتانەی بێکاری، دەڕۆیشت. ساڵانە نزیکەی لەسەدا ٥ی داھاتی نیشتمانی لە دەوڵەمەندەکانەوە بۆ ھەژارەکان دەگوازرایەوە. ئەی. جەی. پی. تەیلەر پێیوایە کە زۆربەی خەڵکی «لە ژیانێکی دەوڵەمەندتر چێژیان وەردەگرت لە چاو ھەر شتێک کە پێشتر لە مێژووی جیھاندا ناسرابوو: پشووی درێژتر، کاتژمێری کاری کەمتر، کرێی ڕاستەقینەی بەرزتر.»

ئابووریی بەریتانیا لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا لاواز بوو، لەگەڵ دابەزینی توند و بێکاریی بەرز لە پیشەسازیی قورس و خەڵووزدا، بەتایبەتی لە سکۆتلەندا و وێڵز. ھەناردەکردنی خەڵووز و پۆڵا تا ساڵی ١٩٣٩ بۆ نیوە دابەزی و کۆمەڵگەی بازرگانی خاو بوون لە پەسەندکردنی بنەما نوێیەکانی کار و بەڕێوەبردن کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە دەھاتن، وەک فۆردیزم، قەرزی بەکاربەر، نەھێشتنی توانای زیادە، داڕشتنی بەڕێوەبردنێکی پێکھاتەدارتر، و بەکارھێنانی ئابوورییەکانی قەبارەی گەورەتر. بۆ زیاتر لە سەدەیەک پیشەسازیی کەشتیوانی زاڵ بووبوو بەسەر بازرگانیی جیھانیدا، بەڵام لە لاوازی دا مایەوە سەرەڕای چەندین ھەوڵی ھاندان لەلایەن حکوومەتەوە. لەگەڵ دابەزینە زۆر توندەکەی بازرگانیی جیھانی دوای ١٩٢٩، دۆخەکەی گەیشتە ڕادەیەکی قەیراناوی.

وەزیری گەنجینە وینستن چەرچڵ لە ساڵی ١٩٢٥دا بەریتانیای گەڕاندەوە سەر ستانداردی زێڕ، کە زۆرێک لە ئابووریناسان ئەو کارە بە ھۆکاری ئاستە مامناوەندەکەی ئابووری دەزانن. ھەندێکی تر ئاماژە بە کۆمەڵێک ھۆکار دەکەن، لەوانەش کاریگەرییە ھەڵاوسانەکانی جەنگی جیھانی و شۆکەکانی لایەنی دابینکردن کە بەھۆی کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردنەوە دوای جەنگ دروستبوون.

تا کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٢٠، ئاستی ئابووری جێگیر ببوو، بەڵام دۆخە گشتییەکە نائومێدکەر بوو، چونکە بەریتانیا وەک ھێزی پێشەنگی پیشەسازی کەوتبووە دواوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ھەروەھا دابەشبوونێکی ئابووریی بەھێز ھەبوو لە نێوان باکوور و باشووری ئینگلتەرا لەم قۆناغەدا، کە باشووری ئینگلتەرا و میدلاندز تا ساڵانی سییەکان تا ڕادەیەک ئاوەدان بوون، لەکاتێکدا بەشێک لە باشووری وێڵز و باکووری پیشەسازیی ئینگلتەرا بە «ناوچە لێقەوماوەکان» ناسران بەھۆی ڕێژە بەرزەکانی بێکاری و ھەژارییەوە. سەرەڕای ئەمە، پێوانەی ژیان بەردەوام بوو لە باشبوون کاتێک ئەنجومەنە ناوخۆییەکان خانووی نوێیان دروست دەکرد بۆ کرێدان بەو خێزانانەی کە لە گەڕەکە ھەژارنشینەکان کۆنەکانەوە دەگوازرانەوە، و دامەزراوە مۆدێرنەکانی وەک تەوالێتی ناوماڵ، حەمام و ڕووناکیی کارەبایی ئێستا لە بینا نوێیەکاندا لەخۆدەگیران. کەرتی تایبەت لە ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا بووژانەوەیەکی زۆری لە دروستکردنی خانوودا بەخۆوە بینی.

کرێکاران

لە ماوەی جەنگەکەدا، سەندیکاکانی کرێکاران ھان دەدران و ئەندامێتییان لە ٤٫١ ملیۆنەوە لە ساڵی ١٩١٤ بۆ ٦٫٥ ملیۆن لە ساڵی ١٩١٨ بەرزبووەوە. لە ساڵی ١٩٢٠دا گەیشتە لووتکە بە ٨٫٣ ملیۆن پێش ئەوەی دابەزێتەوە بۆ ٥٫٤ ملیۆن لە ساڵی ١٩٢٣.

خەڵووز پیشەسازییەکی نەخۆش بوو؛ باشترین چینەکانی خەڵووز لەناو دەچوون، و تێچووەکەیان بەرز دەبووەوە. داواکاری کەمی کرد کاتێک نەوت دەستی کرد بە جێگرتنەوەی خەڵووز بۆ سووتەمەنی. مانگرتنی گشتیی ١٩٢٦ وازھێنانێکی نۆ ڕۆژەی سەرتاسەری بوو لەلایەن ١٫٣ ملیۆن کرێکاری ھێڵی ئاسنین، کرێکارانی گواستنەوە، چاپکەران، کرێکارانی بەندەر، کرێکارانی ئاسن و کرێکارانی پۆڵا بۆ پشتگیریکردنی ئەو ١٫٢ ملیۆن کرێکارەی کانزاکان کە لەلایەن خاوەنەکانیانەوە دەرگایان لێ داخرابوو. کرێکارەکانی کانزاکان داواکارییەکانی خاوەنەکانیان بۆ کاتژمێری زیاتر و کەمکردنەوەی مووچە لە بەرامبەر دابەزینی نرخەکاندا ڕەتکردبووەوە. حکوومەتی پارێزگاران لە ساڵی ١٩٢٥دا یارمەتییەکی دارایی نۆ مانگەی دابین کردبوو بەڵام ئەوە بەس نەبوو بۆ گۆڕینی ئاراستەی پیشەسازییەکی نەخۆش. بۆ پشتگیریکردنی کرێکارانی کانزاکان کۆنگرەی سەندیکاکانی کرێکاران (TUC)، کە ڕێکخراوێکی چەتریی ھەموو سەندیکاکانی کرێکاران بوو، چەند سەندیکایەکی گرنگی بانگ کرد. ھیوایان وابوو حکوومەت دەستوەردان بکات بۆ ڕێکخستنەوە و بەعەقڵانیکردنی پیشەسازییەکە، و بەرزکردنەوەی یارمەتییە داراییەکە. حکوومەتی پارێزگاران پێداویستییەکانی کۆگا کردبوو و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان بە خۆبەخشانی چینی ناوەند بەردەوام بوون. ھەرسێ پارتە سەرەکییەکە دژی مانگرتنەکە بوون. سەرکردەکانی پارتی کرێکاران پەسەندیان نەکرد و ترسیان لەوە ھەبوو کە پارتەکە بە وێنەی ڕادیکاڵیزم ناشرین بکات، چونکە کۆمیتەی نێودەوڵەتیی کۆمۆنیستی (کۆمینتەرن) لە مۆسکۆوە ڕێنمایی ناردبوو بۆ کۆمۆنیستەکان کە بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە برەو بە مانگرتنەکە بدەن. مانگرتنە گشتییەکە خۆی بە شێوەیەکی بەرفراوان بێ توندوتیژی بوو، بەڵام داخستنی دەرگا بەڕووی کرێکارانی کانزاکاندا بەردەوام بوو و توندوتیژی لە سکۆتلەندا ھەبوو. ئەمە تاکە مانگرتنی گشتی بوو لە مێژووی بەریتانیادا، چونکە سەرکردەکانی TUC وەک ئێرنێست بێڤن پێیان وابوو کە ئەمە ھەڵەیەک بوو. زۆربەی مێژوونووسان وەک ڕووداوێکی تاقانە مامەڵەی لەگەڵ دەکەن کە دەرەنجامی درێژخایەنی کەمی ھەبووە، بەڵام مارتن پیو دەڵێت کە ئەمە جووڵەی دەنگدەرانی چینی کرێکاری بۆ پارتی کرێکاران خێراتر کرد، کە بووە ھۆی دەستکەوتەکانی داھاتوو. یاسای ناکۆکییەکانی کار و سەندیکاکانی کرێکاران ١٩٢٧ مانگرتنە گشتییەکانی نایاسایی کرد و کۆتایی بە پارەدانی ئۆتۆماتیکی ئەندامانی سەندیکا بۆ پارتی کرێکاران ھێنا. ئەو یاسایە لە ساڵی ١٩٤٦ بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەڵوەشێنرایەوە. پیشەسازیی خەڵووز خەڵووزە ئاسان دەستکەوتووەکانی بەکارھێنا و کاتێک تێچووەکان بەرزبوونەوە بەرھەمھێنان لە ٢٥٦٧ ملیۆن تەن لە ساڵی ١٩٢٤ەوە بۆ ١٨٣ ملیۆن لە ساڵی ١٩٤٥ دابەزی. حکوومەتی کرێکاران لە ساڵی ١٩٤٧ کانزاکانی خۆماڵی کرد.

قەیرانی ئابووریی مەزن

قەیرانی ئابووریی مەزن لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٢٩ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان سەری ھەڵدا و بە خێرایی بڵاوبووەوە بۆ جیھان. بەریتانیا ھەرگیز ئەو بووژانەوەیەی ئەزموون نەکردبوو کە لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەڵمانیا، کەنەدا و ئوسترالیای پێ جیادەکرایەوە، بۆیە داڕمانەکەی کەمتر سەخت دەردەکەوت. بازرگانیی جیھانیی بەریتانیا بۆ نیوە دابەزی (١٩٢٩–١٩٣٣)، بەرھەمی پیشەسازییە قورسەکان بە ڕێژەی یەک لەسەر پێنج دابەزی، قازانجی دامەزراندن لە نزیکەی ھەموو کەرتەکاندا بە خێرایی دابەزی. لە قووڵترین خاڵیدا لە ھاوینی ١٩٣٢، ژمارەی بێکارە تۆمارکراوەکان گەیشتە ٣٫٥ ملیۆن کەس، و زۆرێکی تریش تەنھا کاری کاتییان ھەبوو. شارەزایان ھەوڵیان دەدا گەشبین بمێننەوە. جۆن مەینارد کەینز، کە پێشبینیی داڕمانەکەی نەکردبوو، گوتی: «'ھیچ دەرەنجامێکی ڕاستەوخۆی مەترسیدار لە لەندەن نابێت. ئێمە تێڕوانین بۆ داھاتوو بە دڵنیاییەوە بە ھاندەرانە دەبینین.»

لەلایەنی چەپەوە کەسایەتییەکانی وەک سیدنی وێب و بیاتریس وێب، جەی. ئەی. ھۆبسن، و جی.دی. ئێچ. کۆوڵ ئەو ھۆشدارییانەیان دووبارە دەکردەوە کە چەندین ساڵ بوو دەربارەی مەرگی نزیکی سەرمایەداری دەیاندان، تەنھا ئێستا خەڵکێکی زۆر زیاتر سەرنجیان دەدا. لە ساڵی ١٩٣٥ەوە یانەی پەڕتووکی چەپ (لێفت بووک کلەب) ھەموو مانگێک ھۆشدارییەکی نوێی دەدا، و متمانەپێکراوی سۆشیالیزمی شێوازی سۆڤیەتی وەک جێگرەوەیەک دروست دەکرد.

ئەو ناوچانەی کە بەتایبەتی زۆرترین زیانیان بەرکەوت بەھۆی کێشە ئابوورییەکانەوە بریتی بوون لە باکووری ئینگلتەرا، سکۆتلەندا، ئیرلەندای باکوور و وێڵز؛ بێکاری گەیشتە لەسەدا ٧٠ لە ھەندێک ناوچە لە سەرەتای ساڵانی ١٩٣٠ەکاندا (کە زیاتر لە ٣ ملیۆن کەس لە سەرتاسەری وڵاتدا بێکار بوون) و زۆر خێزان بە تەواوی پشتیان بە یارمەتیی دارایی حکوومەت دەبەست.

لە ساڵی ١٩٣٦دا، کە تا ئەو کاتە بێکاری کەمتر بووبووەوە، ٢٠٠ پیاوی بێکار ڕێپێوانێکی زۆر بەناوبانگیان لە جارۆوە بۆ لەندەن ئەنجامدا بۆ ئەوەی نەھامەتیی ھەژارانی پیشەسازی نیشان بدەن. ھەرچەندە لەلایەن چەپەکانەوە زۆر ڕۆمانسی کرابوو، خاچپەرستیی جارۆ نیشانەی جیابوونەوەیەکی قووڵ بوو لە پارتی کرێکاران و ھیچ کاردانەوەیەکی حکوومەتی لێنەکەوتەوە. بێکاری بە بەرزی مایەوە تا ئەو کاتەی جەنگەکە ھەموو ئەوانەی بەدوای کاردا دەگەڕان، ھەڵمژی. پەڕتووکی جۆرج ئۆروێڵ بەناوی ڕێگەی بەرەو ویگن پیەر پوختەیەکی ڕەش و تاریک لەسەر سەختییەکانی ئەو سەردەمە دەخاتە ڕوو.

سیاسەتی ھێورکردنەوە

سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا نێڤڵ چەمبەرلین، لە کاتی نیشتنەوەی لە فڕۆکەخانەی ھێستن لە ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٣٨ دوای کۆبوونەوەکەی لەگەڵ ھیتلەر لە میونشن. لە دەستی دا ڕێککەوتنی ئاشتی نێوان بەریتانیا و ئەڵمانیا ھەڵگرتووە.

چەمبەرلین دەگەڕێتەوە لە میونشنەوە لەگەڵ ڕێککەوتنی ئەنگلۆ-ئەڵمانی

بیرەوەرییە زیندووەکانی ترسناکی و مردنەکانی جەنگی جیھانی وای لە بەریتانیا و سەرکردەکانی کرد کە بە توندی ئارەزووی ئاشتیخوازی بکەن لە سەردەمی نێوان جەنگەکاندا. بەرەنگارییەکە لەلایەن دیکتاتۆرەکانەوە ھات، سەرەتا بێنیتۆ مۆسۆلینی لە ئیتالیا، پاشان ئەدۆڵف ھیتلەر لە ئەڵمانیای نازی کە زۆر بەھێزتر بوو. کۆمەڵەی نەتەوەکان بۆ لایەنگرانی نائومێدکەر دەرچوو؛ نەیتوانی ھیچ یەکێک لەو ھەڕەشانە چارەسەر بکات کە لەلایەن دیکتاتۆرەکانەوە دروست دەکران. سیاسەتی بەریتانیا ئەوە بوو کە «ھێوریان بکاتەوە» بەو ھیوایەی کە تێر ببن و بوەستن. تا ساڵی ١٩٣٨ ڕوون بووەوە کە جەنگ خەریکە ھەڵدەگیرسێت، و کە ئەڵمانیا بەھێزترین سوپای جیھانی ھەیە. کۆتا ھەنگاوی ھێورکردنەوە ئەو کاتە ھات کە بەریتانیا و فەڕەنسا چێکۆسلۆڤاکیایان کردە قوربانیی داواکارییەکانی ھیتلەر لە ڕێککەوتننامەی میونشن لە ساڵی ١٩٣٨دا. لەبری ئەوەی تێر بێت، ھیتلەر ھەڕەشەی لە پۆڵەندا کرد، و لە کۆتاییدا سەرۆکوەزیران نێڤڵ چەمبەرلین وازی لە ھێورکردنەوە ھێنا و بە توندی وەستا لە بەڵێندان بۆ بەرگریکردن لە پۆڵەندا؛ بەڵام ھیتلەر ڕێککەوتنێکی لەگەڵ جۆزێف ستالین واژوو کرد بۆ دابەشکردنی ئەورووپای ڕۆژھەڵات؛ کاتێک ئەڵمانیا لە ئەیلوولی ١٩٣٩دا پۆڵەندای داگیرکرد، بەریتانیا و فەڕەنسا جەنگیان ڕاگەیاند؛ و وڵاتانی کۆمۆنوێلسی بەریتانیا دوای سەرکردایەتیی لەندەن کەوتن.

جەنگی جیھانیی دووەم (١٩٣٩–١٩٤٥)

سەرۆکوەزیران نێڤڵ چەمبەرلین ڕاگەیاندنی دەستپێکی جەنگ لەسەر ئەڵمانیای نازی ڕادەگەیەنێت

شازادە ئێلیزابێس سەیری فڕۆکەوانە پەڕەشوتەوانەکان دەکات کە دەنیشنەوە لە کاتی سەردانێکیدا بۆ ھێزە ئاسمانییەکان لە ئینگلتەرا لە پێش ڕۆژی دی-دەی، ١٩٤٤. لە تەنیشتییەوە وەستاوە عەمید جەیمس «سپیدی» ھیل، فەرماندەی لیوای ٣ی پەڕەشوتەوانەکان.

پاشا لە ئەیلوولی ١٩٣٩دا جەنگی دژی ئەڵمانیای نازی ڕاگەیاند، دوای داگیرکردنی پۆڵەندا لەلایەن ئەڵمانیاوە. لە ماوەی قۆناغە ھێمنەکەی "جەنگی درۆینە"دا، بەریتانییەکان زۆرترین سوپای میکانیزەکراوی جیھانیان نارد بۆ فەڕەنسا؛ پێکەوە لەگەڵ فەڕەنسا تانکی زۆرتریان ھەبوو لە ئەڵمانیا، بەڵام فڕۆکەی جەنگییان کەمتر بوو. سەرکەوتنە تێکشکێنەرەکەی ئەڵمانیا لە بەھاری ١٩٤٠دا بە تەواوی دەگەڕایەوە بۆ "دۆکترینی شەڕکەری باڵاتر. مەشقی واقیعی، سەرکردایەتییەکی پڕ خەیاڵی مەیدانی جەنگ، و دەستپێشخەرییەکی بێوێنە لە جەنەڕاڵەکانەوە تا دەگاتە ئەفسەرە پلەنزمەکان." بەریتانییەکان بە کەمترین مەودای جیاوازی سوپا سەرەکییەکەیان لە دەنکیرک ڕزگار کرد (ھەروەھا چەندین سەربازی فەڕەنسیش)، لەکاتێکدا ھەموو ئامێرەکان و پێداویستییە جەنگییەکانیان لە دوای خۆیان جێھێشت. وینستن چەرچڵ ھاتە سەر دەسەڵات، و بەڵێنی دا کە تا کۆتایی شەڕی ئەڵمانییەکان بکات. ئەڵمانییەکان ھەڕەشەی داگیرکارییان کرد—کە ھێزی دەریایی شاھانە ئامادە بوو بۆ بەرپەرچدانەوەی. سەرەتا ئەڵمانییەکان ھەوڵیان دا باڵادەستیی ئاسمانی بەدەست بھێنن بەڵام لەلایەن ھێزی ئاسمانی شاھانەوە لە شەڕی بەریتانیا لە کۆتایی ھاوینی ١٩٤٠دا شکستیان پێ ھێنرا. ژاپۆن لە کانوونی یەکەمی ١٩٤١دا جەنگی ڕاگەیاند، و بە خێرایی ھۆنگ کۆنگ، مالایا، سەنگاپوورە و بورمای داگیرکرد، و ھەڕەشەی لە ئوسترالیا و ھیندستان کرد. بەریتانیا ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت پێکھێنا (لە ساڵی ١٩٤١ەوە دەستی پێکرد) و پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکان دروست کرد (لە ساڵی ١٩٤٠ەوە دەستی پێکرد). جەنگەکە زۆر تێچووی ھەبوو. لە ڕێگەی باجی بەرزەوە، بە فرۆشتنی سەرمایەکان، و بە وەرگرتنی بڕێکی زۆر لە یارمەتیی قەرز-بەکرێدان لە ئەمریکا و کەنەداوە پارەی بۆ دابین دەکرا. ئەمریکا ٣٠ ملیار دۆلار لە تەقەمەنی پێبەخشی؛ کەنەداش یارمەتیی دا. (پێویست نەبوو یارمەتییە ئەمریکی و کەنەدییەکان بدرێنەوە، بەڵام قەرزی ئەمریکیش ھەبوون کە درانەوە)

کۆکردنەوەی تەواوەتی بەریتانیا لەم قۆناغەدا سەلماندی کە سەرکەوتوو بوو لە بردنەوەی جەنگەکەدا، لە ڕێگەی ھێشتنەوەی پشتگیرییەکی بەھێز لەلایەن ڕای گشتییەوە. جەنگەکە «جەنگێکی خەڵک» بوو کە خواستە دیموکراسییەکانی گەورەتر کرد و بەڵێنەکانی دروستکردنی دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانی لە دوای جەنگ بەرھەم ھێنا.

میدیاکان ناویان لێنا "جەنگی خەڵک"—کە زاراوەیەک بوو جێگەی خۆی گرت و ئاماژە بوو بۆ داواکاریی جەماوەری بۆ پلاندانان و دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانی فراوانتر. خێزانی شاھانە ڕۆڵی ھێمایی گەورەیان لە جەنگەکەدا گێڕا. ئەوان ڕەتیانکردەوە لەندەن جێبھێڵن لە کاتی زە بلیتزدا و بێ ماندووبوون سەردانی سەربازان، کارگەکانی تەقەمەنی، بەندەرەکان و نەخۆشخانەکانیان دەکرد لە سەرتاسەری وڵاتدا. ھەموو چینە کۆمەڵایەتییەکان پێزانینیان ھەبوو بۆ ئەوەی کە چۆن ئەندامانی خێزانی شاھانە ھاوبەشیی ھیوا، ترس و سەختییەکانی خەڵکیان دەکرد.

بەکارھێنانی ژنان بۆ کار

ژنانی خزمەتگوزاری ناوخۆیی یارمەتیدەر لە یۆرک

مێژوونووسان متمانە دەدەن بە بەریتانیا بۆ بوونی تۆمارێکی زۆر سەرکەوتوو لە کۆکردنەوەی بەرەی ناوخۆیی بۆ ھەوڵی جەنگەکە، لە ڕووی کۆکردنەوەی زۆرترین ڕێژەی کرێکارە شاراوەکان، زۆرکردنی بەرھەمھێنان تا ئەوپەڕی، دیاریکردنی کارامەیی دروست بۆ ئەرکی دروست، و پاراستنی ورە و ڕۆحییەتی خەڵک.

زۆربەی ئەم سەرکەوتنە دەگەڕایەوە بۆ کۆکردنەوەی سیستماتیکی پلان بۆ داڕێژراوی ژنان، وەک کرێکار، سەرباز و ژنی ماڵەوە، کە لە دوای کانوونی یەکەمی ١٩٤١ بە سەربازیی زۆرەملێ جێبەجێ دەکرا. ژنان پشتگیریی ھەوڵی جەنگیان دەکرد، و وایان کرد دابەشکردنی کەلوپەلە بەکاربەرییەکان سەرکەوتوو بێت. لە ھەندێک ڕووەوە حکوومەت کاردانەوەی زیاد لە پێویستی ھەبوو، کاتێک منداڵێکی زۆری لە یەکەم ڕۆژەکانی جەنگەکەدا گواستەوە، سینەماکانی وەک شتێکی بێبایەخ داخست پاشان کردییەوە کاتێک پێویستیی کات بەسەربردنی ھەرزان ڕوون بووەوە، و قوربانی بە پشیلە و سەگ کرد بۆ ڕزگارکردنی کەمێک شوێن لە کەشتییەکاندا کە خواردنی ئاژەڵی ماڵییان ھەڵدەگرت، تەنھا بۆ ئەوەی بۆی دەربکەوێت کە پێویستییەکی بەپەلە ھەیە بۆ ئەوەی مشک و جرج لەژێر کۆنترۆڵدا بھێڵرێنەوە.

بەریتانییەکان بە سەرکەوتوویی پشتیان بە خۆبەخشی دەبەست. بەرھەمھێنانی تەقەمەنی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەرزبووەوە، و کوالێتییەکەشی بە بەرزی مایەوە. جەخت لەسەر بەرھەمھێنانی خۆراک کرایەوە، بەشێکی زۆری بۆ ئەوەی کەشتییەکان بۆ گواستنەوەی تەقەمەنی ئازاد بکرێن. جووتیاران ڕووبەری زەویی کێڵراویان لە ١٢٬٠٠٠٬٠٠٠ەوە بۆ ١٨٬٠٠٠٬٠٠٠ دۆنم (لە نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ بۆ ٧٥٬٠٠٠ کم٢) زیادکرد، و ھێزی کاری کێڵگە بە ڕێژەی یەک لەسەر پێنج فراوان کرا، بەتایبەتی بەھۆی سوپای زەویی ژنان (Women's Land Army).

دەوڵەتی خۆشگوزەرانی

سەرکەوتنی حکوومەت لە دابینکردنی خزمەتگوزارییە نوێیەکانی وەک نەخۆشخانە و نادیاریی قوتابخانەکان، ھەروەھا گیانی یەکسانیخوازی، بەشدار بوون لە پشتگیرییەکی بەرفراوان بۆ دەوڵەتێکی خۆشگوزەرانیی فراوانتر. لەلایەن حکوومەتی ھاوپەیمانی و ھەموو پارتە سەرەکییەکانەوە پشتگیری دەکرا. بارودۆخی خۆشگوزەرانی، بەتایبەتی سەبارەت بە خۆراک، باشتر بوو لە ماوەی جەنگەکەدا چونکە حکوومەت دابەشکردنی بەشەخۆراکی سەپاند و پاڵپشتیی نرخەکانی خۆراکی دەکرد؛ بەڵام بارودۆخی نیشتەجێبوون خراپتر بوو بەھۆی بۆردومانەوە، و جلوبەرگیش کەم بوو.

یەکسانی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد، چونکە داھات بە خێرایی کەمبووەوە بۆ دەوڵەمەندان و فەرمانبەرانی یەخەسپی، و باجەکانیان بەرزبوونەوە، لەکاتێکدا کرێکارانی یەخەشین سوودمەند بوون لە دابەشکردنی بەشەخۆراک و کۆنترۆڵکردنی نرخەکان.

خەڵک داوای فراوانکردنی دەوڵەتی خۆشگوزەرانییان دەکرد وەک پاداشتێک بۆ خەڵک بەرامبەر بە قوربانیدانەکانیان لە سەردەمی جەنگدا. ئەم ئامانجە کرایە کرداری لە ڕاپۆرتێکی بەناوبانگدا لەلایەن ویلیام بێڤەریج. پێشنیاری ئەوەی دەکرد کە ئەو خزمەتگوزارییانەی پاراستنی داھات کە لە ساڵی ١٩١١ەوە بە شێوەیەکی پچڕپچڕ گەشەیان کردبوو، بخرێنە ناو سیستەمێکەوە و بکرێنە گشتگیر. دەرماڵەکانی بێکاری و نەخۆشی دەبوو گشتگیر بن. دەرماڵەی نوێ دەبوو بۆ دایکایەتی. سیستەمی خانەنشینیی پیربوون پێداچوونەوەی بۆ دەکرا و فراوان دەکرا، و داوای دەکرد کە کەسێک بە فەرمی خانەنشین ببێت. خزمەتگوزارییەکی تەندروستیی نیشتمانیی تەواو چاودێری پزیشکی بێبەرامبەر بۆ ھەموو کەسێک دابین دەکات. ھەموو پارتە سەرەکییەکان بنەماکانیان پەسەند کرد و کاتێک ئاشتی گەڕایەوە تا ڕادەیەکی زۆر خرانە بواری جێبەجێکردنەوە.

دوای جەنگ

خەڵک کۆبوونەوە لە وایتھۆڵ بۆ گوێگرتن لە وتارە سەرکەوتنەکەی وینستن چەرچڵ و ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی سەرکەوتن لە ئەورووپا، ٨ی ئایاری ١٩٤٥.

بەریتانیا جەنگەکەی بردبووەوە، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٧دا ھیندستانی لەدەستدا و تا ساڵانی ١٩٦٠ەکان نزیکەی تەواوی داگیرگەکانی تری ئیمپراتۆریەتەکەی لەدەستدا. گفتوگۆی لەسەر ڕۆڵی خۆی لە کاروباری جیھانیدا دەکرد و لە ساڵی ١٩٤٥دا پەیوەندی بە نەتەوە یەکگرتووەکانەوە کرد، و لە ساڵی ١٩٤٩دا بە ناتۆ، و بوو بە ھاوپەیمانێکی نزیکی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ئاوەدانی لە ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا گەڕایەوە، و لەندەن وەک سەنتەرێکی جیھانیی دارایی و کلتووری مایەوە، بەڵام نەتەوەکە ئیتر ھێزێکی گەورەی جیھانی نەبوو. لە ساڵی ١٩٧٣دا، دوای مشتومڕێکی درێژ و ڕەتکردنەوەیەکی سەرەتایی، پەیوەندی بە بازاڕی ھاوبەشەوە کرد.

سەردەمی کەمخەرجی، ١٩٤٥–١٩٥٠

کۆتایی جەنگەکە سەرکەوتنێکی گەورەی بۆ کڵێمێنت ئاتلی و پارتی کرێکاران بەخۆوە بینی. ئەوان لەسەر بنەمای مانیفێستۆی دادپەروەریی کۆمەڵایەتیی زیاتر و سیاسەتە چەپڕەوەکانی وەک دروستکردنی خزمەتگوزاریی تەندروستیی نیشتمانی، نیشتەجێکردنی حکوومیی زیاتر و خۆماڵیکردنی چەند پیشەسازییەکی گەورە ھەڵبژێردران. بەریتانیا ڕووبەڕووی قەیرانێکی دارایی سەخت بووەوە، و وەڵامەکەی کەمکردنەوەی بەرپرسیاریەتییە نێودەوڵەتییەکانی بوو و بەشداریکردنی سەختییەکانی ناو «سەردەمێکی کەمخەرجی» بوو. قەرزە گەورەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەخشینەکانی پلانی مارشاڵ یارمەتیدەر بوون بۆ دووبارە بونیادنانەوە و مۆدێرنکردنی ژێرخان و پراکتیزە بازرگانییەکانی. دابەشکردنی بەشەخۆراک و سەربازیی زۆرەملێ درێژەی کێشا بۆ ناو ساڵانی دوای جەنگ، و وڵاتەکە بەدەست یەکێک لە خراپترین زستانەکانەوە لە مێژوودا کە زستانی ١٩٤٦–١٩٤٧ بوو، ناڵاندی. سەرەڕای ئەوەش، ورەی خەڵک بەرز بووەوە بەھۆی ڕووداوەکانی وەک ھاوسەرگیریی شازادە ئێلیزابێس لە ساڵی ١٩٤٧ و فێستیڤاڵی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٥١.

خۆماڵیکردن

سەرکردەکانی پارتی کرێکاران بڕیاریان دا بە خێرایی کار بکەن بۆ ھێشتنەوەی گوڕی سەرکەوتنە گەورەکەی ھەڵبژاردنی ساڵی ١٩٤٥. ئەوان بە بانکی ئینگلتەرا، فڕۆکەوانیی مەدەنی، خەڵووز، و کەیبڵ ئاند وایەرلێس دەستیان پێکرد. پاشان ھێڵی ئاسنین، کەناڵەکان، گواستنەوەی وشکانی و بارھەڵگرەکان، کارەبا، و گاز ھاتن. لە کۆتاییدا ئاسن و پۆڵا ھاتن. بە گشتی، نزیکەی یەک لەسەر پێنجی ئابووری خۆماڵی کرا. کرێکاران وازیان لە پلانەکانیان ھێنا بۆ خۆماڵیکردنی زەوییە کشتوکاڵییەکان. ئەو ڕێکارەی بەکارھێنرا لەلایەن ھێربێرت مۆریسنەوە پەرەی پێدرابوو، کە وەک سەرۆکی ئەنجومەنی لۆردان سەرۆکایەتیی لیژنەی کۆمەڵایەتیکردنی پیشەسازییەکانی دەکرد. ئەو ھەمان ئەو مۆدێلەی پەیڕەو کرد کە پێشتر بەکارھێنرابوو بۆ دامەزراندنی کۆمپانیا گشتییەکانی وەک بی بی سی (١٩٢٧). لە بەرامبەر پشکەکانیاندا، خاوەنی کۆمپانیاکان بۆندی حکوومییان پێدەدرا کە ڕێژەی سوودی کەمیان دەدا، و حکوومەت خاوەندارێتیی تەواوی ھەر کۆمپانیایەکی دەکرد کە کاری تێدەکردا، و دەیکردە یەک قۆرخکاریی نیشتمانی. بەڕێوەبەرایەتییەکان وەک خۆیان مانەوە، بەڵام ئێستا بە شێوەیەکی کاریگەر فەرمانبەری مەدەنی بوون کە بۆ حکوومەت کاریان دەکرد.

ھیچ پارەیەک نەبوو بۆ مۆدێرنکردن، ھەرچەندە پلانی مارشاڵ، کە بە جیا لەلایەن پلاندانەرانی ئەمریکییەوە بەڕێوەدەبرا، زۆرێک لە بازرگانییە بەریتانییەکانی ناچار کرد کە تەکنیکە مۆدێرنەکانی بەڕێوەبردن پەسەند بکەن. سۆشیالیستە توندڕەوەکان نائومێد بوون، چونکە پیشەسازییە خۆماڵیکراوەکان تەواو ھاوشێوەی کۆمپانیا تایبەتە کۆنەکان دەردەکەوت، و پلاندانانی نیشتمانی بەھۆی کۆتوبەندە دارایییەکانی حکوومەتەوە نزیکەی مەحاڵ بووبوو. کرێکاران لەمێژبوو ھاندرابوون بۆ پشتگیریکردنی پارتی کرێکاران لە ڕێگەی ڕاپۆرتەکانی مامەڵەی خراپی بەڕێوەبەران لەگەڵ کرێکاران. بەڕێوەبەرەکان ھەمان ئەو کەسانەی پێشتر بوون، و ھەمان دەسەڵاتیان بەسەر شوێنی کاردا ھەبوو. ھیچ کۆنترۆڵێکی کرێکاران بەسەر پیشەسازیدا نەبوو. سەندیکاکان بەرگرییان لە ھەوڵەکانی حکوومەت دەکرد بۆ دیاریکردنی مووچە. لە کاتی ھەڵبژاردنە گشتییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٥١دا، پارتی کرێکاران دەگمەن باسی خۆماڵیکردنی پیشەسازی دەکرد. لەبری ئەوە، پارێزگاران بوون کە سەرزەنشتی ناکارامەیی و خراپ بەڕێوەبردنیان دەکرد، و بەڵێنیان دا کە دەستبەسەرداگرتنی پۆڵا و گواستنەوە پێچەوانە بکەنەوە.

ئاوەدانیی ساڵانی دوای جەنگ

کاتێک وڵاتەکە بەرەو ساڵانی ١٩٥٠ەکان دەچوو، دووبارە بونیادنانەوە بەردەوام بوو و کۆچبەرانی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیای ماوە، کە زۆربەیان لە کاری بی و نیمچەکیشوەری ھیندستانەوە بوون، بانگھێشت کران بۆ یارمەتیدان لە دووبارە بونیادنانەوەدا. بەریتانیا پێگەی خۆی وەک زلھێزێک لەدەستدا و نەیدەتوانی ئیمپراتۆریەتەکەی بپارێزێت. ئەمە بووە ھۆی کۆتاییھێنان بە داگیرکاری، و کشانەوە لە نزیکەی ھەموو داگیرگەکانی تا ساڵی ١٩٧٠. ڕووداوەکانی وەک قەیرانی سوێس نیشانیان دا کە پێگەی شانشینی یەکگرتوو دابەزیوە؛ بەڵام ساڵانی ١٩٥٠ و ٦٠ەکان ئاوەدان بوون، و مۆدێرنبوونی شانشینی یەکگرتووی بەخۆوە بینی، بۆ نموونە بە دروستکردنی یەکەمین ڕێگا خێراکانی، و لە ماوەی ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا بزووتنەوەیەکی کلتووری دەستی پێکرد کە بە جیھاندا بڵاوبووەوە. بێکاری کەم بوو، پەرەپێدانی نوێ بۆ خانووبەرەی تایبەت و حکوومی ڕوویدا، و ژمارەی موڵکەکانی گەڕەکە ھەژارنشینەکان کەمی کرد.

قۆناغی دوای جەنگ بەرزبوونەوەیەکی بەرچاوی لە پێوانەی ژیاندا بەخۆوە بینی، کە بە بەرزبوونەوەی ٤٠٪ لە تێکڕای مووچەی ڕاستەقینە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٦٥دا جیادەکرایەوە. ھەفتەی کاری فەرمی کەمکرایەوە و باجی داھات دابەزێنرا. ئەوانەی لە پیشە نەریتییە مووچە کەمەکان، نیمچە کارامە و بێ کارامەکاندا بوون باشبوونێکی بەرچاویان لە مووچە و پێوانەی ژیانیاندا بینی. وەک ئاڕ. جەی. ئەنستید پوختەی دەکاتەوە،

ھەلەکانی ژیان، ئەگەر یەکسانیش نەبن، بەڵام زۆر دادپەروەرانەتر لە جاران دابەشکرابوون و بەتایبەتی مووچەخۆرانی ھەفتانە، پێوانەیەکی ژیانیان بەدەستھێنابوو کە لە ساڵانی سییەکاندا نزیکەی باوەڕپێنەکراو دەبوو.

لە نێوان ساڵانی ١٩٥٥–٦٧، تێکڕای داھاتی ئەو کرێکارانەی مووچەی ھەفتانەیان پێدەدرا بە ڕێژەی ٩٦٪ زیادی کرد و مووچەخۆرانی مانگانە بە ڕێژەی ٩٥٪، لەکاتێکدا نرخەکان بە نزیکەی ٤٥٪ بەرزبوونەوە، کە ئەمەش وای کرد خەڵک بتوانن کەلوپەلی بەکاربەری زیاتر بکڕن. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٤–٦٨، ڕێژەی ئەو خێزانانەی تەلەڤیزیۆنیان ھەبوو لە ٨١٪ەوە بەرزبووەوە بۆ ٨٦٪، ئامێری جلشۆر لە ٥٤٪ەوە بۆ ٦٣٪، سەلاجە لە ٣٥٪ەوە بۆ ٥٥٪، ئۆتۆمۆبیل لە ٣٨٪ەوە بۆ ٤٩٪، تەلەفۆن لە ٢٢٪ەوە بۆ ٢٨٪، و گەرمکەرەوەی ناوەندی لە ١٣٪ەوە بۆ ٢٣٪. ئەم ئاوەدانییە بەھۆی بوونی ھەلی کاری تەواوەوە بوو. گەشەی ئابووری لە دەوروبەری ٣٪ مایەوە. دابەشکردنی خۆراک لە ساڵی ١٩٥٤دا ھەڵگیرا، لەکاتێکدا کۆتوبەندەکانی کڕین بە قیست نەرمکران. زۆرێک لە چینە کرێکارەکان بۆ یەکەم جار توانیان بەشداری لە بازاڕی بەکاربەردا بکەن.

وەک ھاریێت ویڵسن ئاماژەی پێ دەکات،

سامانی نیشتمانی بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کردووە، و ھەرچەندە پشکی ئەمە لە نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکاندا تا ڕادەیەکی زۆر بە ھەمان ڕێژە ماوەتەوە، بەڵام ئەمە بە واتای بەرزبوونەوەیەکی بەرچاو دێت لە پێوانەی ژیانی ھەموو چینەکاندا. مەزەندە دەکرێت کە لە بەریتانیا لە سەرەتای سەدەدا تێکڕای داھات لە پیشەسازیدا تەنھا بەس بووبێت بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی خێزانێکی دوو منداڵدار، ئەمڕۆ تێکڕای داھات ڕێگە بە مووچەخۆری پیشەسازی دەدات کە یەک لەسەر سێی داھاتەکەی خەرج بکات بۆ شتانێکی تر جگە لە پێداویستییە بنەڕەتییەکان.

بەرزبوونەوە بەرچاوەکانی مووچەی ڕاستەقینە لە ساڵانی ١٩٥٠ەکان و ١٩٦٠ەکاندا بەشدارییان کرد لە زیادبوونێکی خێرای بەکاربەریی چینی کرێکار، کە خەرجیی بەکاربەری بەریتانی بە ڕێژەی ٤٥٪ لە نێوان ساڵانی ١٩٥٢ و ١٩٦٤دا زیادی کرد. مافی سوودمەندبوون لە دەرماڵەکان باشتر کرا. لە ساڵی ١٩٥٥دا، ٩٦٪ی کرێکارانی دەستی مافی دوو ھەفتە پشووی بەمووچەیان ھەبوو، بەراورد بە ٦١٪ لە ساڵی ١٩٥١. تا کۆتایی ساڵانی ١٩٥٠ەکان، بەریتانیا ببووە یەکێک لە ئاوەدانترین وڵاتانی جیھان، و لە سەرەتای ساڵانی شەستەکاندا، زۆربەی بەریتانییەکان چێژیان لە ئاستێک لە خۆشگوزەرانی دەبینی کە پێشتر تەنھا بۆ کەمینەیەکی بچووک ناسرابوو. بۆ گەنجان و سەڵتەکان، بۆ یەکەم جار لە دوای چەند دەیەیەک، پارەی زیادە ھەبوو بۆ کات بەسەربردن، جلوبەرگ و شتومەکی لوکس. لە ساڵی ١٩٥٩دا، گۆڤاری کوین ڕای گەیاند کە «بەریتانیا پێیناوەتە ناو سەردەمێکی ژیانی زۆر شاھانە و بێوێنە.» سەرۆکوەزیران ھارۆڵد مەคมیلەن بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە «شتە لوکسەکانی دەوڵەمەندان بوون بە پێداویستی بۆ ھەژاران.» ئاستی داھاتی بەردەست بە بەردەوامی بەرزبووەوە، بە جۆرێک توانای کڕینی خێزانێکی مامناوەند بە ڕێژەی ٥٠٪ لە نێوان ساڵانی ١٩٥١ و ١٩٧٩دا زیادی کرد، و لە کۆتایی ساڵانی حەفتاکاندا، لە ھەر ١٠ خێزان ٦ خێزان ئۆتۆمۆبیلیان ھەبوو.

وەک مارتن پیو ئاماژەی پێ دەکات،

بەڕێوەبردنی ئابووریی کینزی ڕێگەی بە کرێکارانی بەریتانی دا کە چێژ لە سەردەمێکی زێڕینی ھەلی کاری تەواو ببینن کە، کاتێک تێکەڵ کرا لەگەڵ ھەڵوێستێکی نەرمتر بەرامبەر بە دایکانی کارکەر، بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی خێزانی خاوەن دوو داھات. ھەڵاوسان لە دەوروبەری ٤ لەسەدا بوو، مووچەی نەختینەیی لە تێکڕای ٨ پاوەند لە ھەفتەیەکدا لە ساڵی ١٩٥١ەوە بۆ ١٥ پاوەند لە ھەفتەیەکدا تا ساڵی ١٩٦١ بەرزبووەوە، خاوەندارێتیی خانوو لە ٣٥ لەسەدا لە ساڵی ١٩٣٩ەوە بۆ ٤٧ لەسەدا تا ساڵی ١٩٦٦ بڵاوبووەوە، و نەرمکردنی کۆتوبەندەکانی قەرز داواکاریی بۆ کەلوپەلی بەکاربەر بەرزکردەوە.

وەک جۆن بێرنێت ئاماژەی پێ دەکات،

ئەوەی بە ھەمان شێوە سەرنجڕاکێش بوو ئەوە بوو کە خاوەندارێتیی [کەلوپەلی بەکاربەر] بۆ خوارەوەی پەیژە کۆمەڵایەتییەکە شۆڕبووەوە و کەلێنی نێوان کرێکارە پیشەییەکان و کرێکارە دەستییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو تەسک بووەوە.

توێژینەوەیەک بۆ ناوچەیەکی گەڕەکە ھەژارنشینەکان لە لیدز (کە بڕیار بوو بڕووخێنرێت) دەری خست کە ٧٤٪ی خێزانەکان تەلەڤیزیۆنیان ھەبوو، ٤١٪ گسکێکی کارەبایی، و ٣٨٪ ئامێرێکی جلشۆر. لە گەڕەکێکی تری ھەژارنشیندا، کە سەینت مێری بوو لە ئۆڵدھام (کە لە ساڵی ١٩٧٠دا کەمێک لە خانووەکان حەمامی جێگیر یان دابینکردنی ئاوی گەرمیان ھەبوو و نیوەیان تەوالێتی دەرەوەیان ھاوبەش دەکرد)، ٦٧٪ی خانووەکان بە شێوەیەکی ئاسوودە کەلوپەلی ناوماڵیان بۆ دابین کرابوو و ٢٤٪ی تریان بە شێوەیەکی زۆر لوکس کەلوپەلیان بۆ دانرابوو، لەگەڵ مۆبیلیاتی مۆدێرن و قەشەنگ، فەرشی ئەستوور، و ڕازاندنەوە. دابینکردنی پێداویستییەکانی ناوماڵ بەردەوام باشتر بوو لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا. لە ساڵی ١٩٧١ تا ١٩٨٣، ئەو خێزانانەی کە بە تەنھا حەمامێکی جێگیر یان دووشیان بەکاردەھێنا لە ٨٨٪ەوە بۆ ٩٧٪ بەرزبووەوە، و ئەوانەی تەوالێتی ناوەوەیان ھەبوو لە ٨٧٪ەوە بۆ ٩٧٪. ئەو خێزانانەی گەرمکەرەوەی ناوەندییان ھەبوو نزیکەی دوو ھێندە بوون، لە ٣٤٪ەوە بۆ ٦٤٪. تا ساڵی ١٩٨٣، ٩٤٪ی ھەموو خێزانەکان سەلاجەیان ھەبوو، ٨١٪ تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ، ٨٠٪ ئامێری جلشۆر، ٥٧٪ بەفرگری قووڵ، و ٢٨٪ ئامێری وشککەرەوەی جل.

بەڵام لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و ١٩٧٠دا، زۆربەی وڵاتانی بازاڕی ھاوبەشی ئەورووپا پێش بەریتانیا کەوتن لە ڕووی ژمارەی تەلەفۆن، سەلاجە، تەلەڤیزیۆن، ئۆتۆمۆبیل، و ئامێری جلشۆر بۆ ھەر ١٠٠ کەسێک لە دانیشتووان (ھەرچەندە بەریتانیا لە ئاستێکی بەرزدا مایەوە لە ڕووی حەمام و تەوالێتەوە). ھەرچەندە پێوانەی ژیانی بەریتانی لە بەرزبوونەوەدا بوو، پێوانەی ژیان لە وڵاتانی تردا بە خێراتر بەرز دەبووەوە. بەپێی توێژینەوەیەکی საڵی ١٩٦٨ لەلایەن ئەنتۆنی سامپسۆن، کرێکارانی بەریتانی:

لە ماوەی دە ساڵدا، لەوەی کە پێوانەی ژیانیان زۆر بەرزتر بوو لە ئەورووپای کیشوەر، ئێستا بە تەواوی گەڕاونەتەوە دواوە. ئەگەر داھاتی نیشتمانی بۆ ھەر کەسێک وەربگرین (کە پێوەرێکی سەرەتاییە)، بەریتانییەکان تا ساڵی ١٩٦٧ دابەزیبوون بۆ پلەی ھەشتەم لە نێوان وڵاتانی OECD، بە داھاتێکی ساڵانەی ١٬٩١٠ دۆلار بەراورد بە ٢٬٠١٠ دۆلار بۆ ئەڵمانیا، ٢٬٠٦٠ دۆلار بۆ فەڕەنسا و ٢٬٤٨٠ دۆلار بۆ سویسرا: و پێگە دابەزیوەکەی بەریتانیا پێشتر خۆی دەردەخات لە ڕێژە نزمەکەی ئۆتۆمۆبیلی نوێ و خانووی نوێدا (ھەرچەندە ھێشتا پێشەنگە لە تەلەڤیزیۆن و ئامێری جلشۆردا)."

لە ساڵی ١٩٥٠دا، پێوانەی ژیان لە بەریتانیا بەرزتر بوو لە ھەر وڵاتێکی تری ئابووریی ئەورووپا (EEC) جگە لە بەلجیکا. بە ڕێژەی ٥٠٪ بەرزتر بوو لە ئەڵمانیای ڕۆژاوا، و دوو ھێندە بەرزتر لە ئیتالیا. لە ساڵی ١٩٧٦دا، مووچەی بەریتانیا لە نزمترینەکانی ئەورووپای ڕۆژاوا بوو، کە نیوەی نرخی مووچەکانی ئەڵمانیای ڕۆژاوا و دوو لەسەر سێی نرخی مووچەکانی ئیتالیا بوو. سەرەڕای ئەوەش، لەکاتێکدا دەرفەتەکانی پەروەردە بۆ کەسانی چینی کرێکار بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان ببوون لە دوای کۆتایی جەنگەوە، چەندین وڵاتی پێشکەوتوو لە ھەندێک پێوەرەکانی پەروەردەدا پێش بەریتانیا کەوتن. تا سەرەتای ساڵانی ھەشتاکان، نزیکەی ٨٠٪ تا ٩٠٪ی ئەوانەی قوتابخانەیان تەواو دەکرد لە فەڕەنسا و ئەڵمانیای ڕۆژاوا مەشقی پیشەییان وەردەگرت، بەراورد بە ٤٠٪ لە شانشینی یەکگرتوو. تا ناوەڕاستی ساڵانی ھەشتاکان، زیاتر لە ٨٠٪ی قوتابیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەڵمانیای ڕۆژاوا و زیاتر لە ٩٠٪ لە ژاپۆن تا تەمەنی ١٨ ساڵی لە خوێندن بەردەوام دەبوون، بەراورد بە ٣٣٪ی قوتابیانی بەریتانی. لە ساڵی ١٩٨٧دا، تەنھا ٣٥٪ی گەنجانی ١٦ تا ١٨ ساڵان لە خوێندنی تەواوەتی یان مەشقدا بوون، بەراورد بە ٨٠٪ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ٧٧٪ لە ژاپۆن، ٦٩٪ لە فەڕەنسا. ھێشتا کەلێن ھەبوو لە نێوان کرێکارانی دەستی و نادەستیدا لە بوارەکانی وەک دەرماڵە و مووچەدا. لە ساڵی ١٩٧٨دا پیاوانی کرێکاری دەستیی تەواوکات کە تەمەنیان ٢١ ساڵ و سەرووتر بوو تێکڕای مووچەی ھەفتانەیان ٨٠ پاوەند بوو، لەکاتێکدا بۆ پیاوانی فەرمانبەری یەخەسپی ١٠٠ پاوەند بوو.

لە ئیمپراتۆرییەتەوە بۆ کۆمۆنوێلس

کۆتاییھێنان بە داگیرکاریی بەریتانیا لە ئەفریقا

کۆنترۆڵی بەریتانیا بەسەر ئیمپراتۆرییەتەکەیدا لە سەردەمی نێوان جەنگەکاندا خاو بووەوە. ناسیۆنالیزم لە بەشەکانی تری ئیمپراتۆرییەتەکەدا بەھێز بوو، بەتایبەتی لە ھیندستان و میسر.

لە نێوان ساڵانی ١٨٦٧ و ١٩١٠دا، شانشینی یەکگرتوو پێگەی «دۆمینیۆن» (ئۆتۆنۆمیی نزیکەی تەواو لە ناو ئیمپراتۆرییەتەکەدا)ی بەخشیبوو بە ئوسترالیا، کەنەدا، و نیووزیلاند. ئەوان بوون بە ئەندامانی دامەزرێنەری کۆمۆنوێلسی بەریتانی بۆ نەتەوەکان (کە لە ساڵی ١٩٤٩ەوە بە کۆمۆنوێلسی نەتەوەکان ناسراوە)، کە ڕێکخراوێکی نافەرمی بەڵام یەکگرتوو بوو کە جێگەی ئیمپراتۆرییەتیی بەریتانیای گرتەوە. بە دەستپێکردن لە سەربەخۆیی ھیندستان و پاکستان لە ساڵی ١٩٤٧دا، ئەو بەشەی کە مابووەوە لە ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیا نزیکەی بە تەواوی ھەڵوەشایەوە. ئەمڕۆ، زۆربەی داگیرگە پێشووەکانی بەریتانیا سەر بە کۆمۆنوێلسن، کە نزیکەی ھەموویان وەک ئەندامی سەربەخۆن؛ بەڵام، ١٣ داگیرگەی پێشووی بەریتانیا ھەن، لەوانەش بەرموودا، گیبرالتار، دوورگەکانی فۆڵکلاند و ئەوانی تر، کە ھەڵیانبژاردووە لەژێر دەسەڵاتی لەندەندا بمێننەوە و بە ناوچەکانی دەرەوەی بەریتانیا دەناسرێن.

لە کێشەکانەوە بۆ ڕێککەوتنی بێڵفاست

وێنەیەکی سەر دیوار لە ئەڵستەر بۆ پشتگیریکردنی فەوجی شاھانەی ئیرلەندی

لە ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا، سەرۆکوەزیرانی یەکێتیخوازی میانڕەوی ئیرلەندای باکوور، تێرێنس ئۆنیڵ ھەوڵیدا سیستەمەکە چاکسازی تێدا بکات و دەنگێکی زیاتر بدات بە کاتۆلیکەکان کە ٤٠٪ی دانیشتووانی ئیرلەندای باکووریان پێکدەھێنا. ئامانجەکانی لەلایەن پڕۆتستانتە توندڕەوەکانەوە بە سەرۆکایەتی قەشە ئیان پەیسلی ڕێگرییان لێکرا. فشارە زیاتربووەکانی ناسیۆنالیستەکان بۆ چاکسازی و لەلایەن یەکێتیخوازەکانەوە بۆ دژایەتیکردنی چاکسازی بووە ھۆی دەرکەوتنی بزووتنەوەی مافی مەدەنی لەژێر سەرکردایەتیی کەسایەتییەکانی وەک جۆن ھیوم، ئۆستن کوری و ئەوانی تر. پێکدادانەکان لە کۆنترۆڵ دەرچوون کاتێک سوپا بە زەحمەت دەیانتوانی کۆنترۆڵی سوپای کۆماریی ئیرلەندی کاتی (IRA) و کۆمەڵەی بەرگریی ئەڵستەر بکەن. سەرکردەکانی بەریتانیا ترسیان ھەبوو کشانەوەیان «سیناریۆی قیامەت» دروست بکات، بە ململانێیەکی مەزھەبیی بەرفراوانەوە، کە بەدوایدا دەرچوونی بەکۆمەڵی سەدان ھەزار پەنابەر بێت. لەندەن پەرلەمانی ئیرلەندای باکووری داخست و دەستی بە حوکمڕانیی ڕاستەوخۆ کرد. تا ساڵانی ١٩٩٠ەکان، شکستی ھەڵمەتەکەی IRA لە بەدەستھێنانی پشتگیریی جەماوەریی بەرفراوان یان بەدەستھێنانی ئامانجەکەی کە کشانەوەی بەریتانیا بوو، بووە ھۆی دانوستان کە لە ساڵی ١٩٩٨دا 'ڕێککەوتنی ھەینیی پیرۆز'ی لێکەوتەوە. ڕێککەوتنەکە پشتگیریی جەماوەری بەدەستھێنا و تا ڕادەیەکی زۆر کۆتایی بە کێشەکان ھێنا.

ئابووری لە کۆتایییەکانی سەدەی ٢٠ەم

دوای ئاوەدانییە نیسبییەکەی ساڵانی ١٩٥٠ەکان و ١٩٦٠ەکان، شانشینی یەکگرتوو لە ماوەی ساڵانی ١٩٧٠ەکاندا ڕووبەڕووی ململانێی پیشەسازی و ھەڵاوسانی وەستاو بووەوە بەھۆی دابەزینێکی ئابووریی جیھانییەوە؛ پارتی کرێکاران لە ساڵی ١٩٦٤ گەڕابووەوە بۆ حکوومەت بە سەرۆکایەتیی ھارۆڵد ویڵسن بۆ کۆتاییھێنان بە ١٣ ساڵ حوکمڕانیی پارێزگاران. پارێزگاران لە ساڵی ١٩٧٠دا گەڕێندرانەوە بۆ حکوومەت بە سەرۆکایەتیی ئێدوارد ھیس، کە نەیتوانی دابەزینی ئابووریی وڵاتەکە بوەستێنێت و لە ساڵی ١٩٧٤دا لەکار لادرا کاتێک پارتی کرێکاران گەڕایەوە بۆ دەسەڵات بە سەرۆکایەتیی ھارۆڵد ویڵسن. قەیرانە ئابوورییەکە دوای گەڕانەوەی ویڵسن قووڵتر بووەوە و بارودۆخەکە کەمێک باشتر بوو لە سەردەمی جێگرەوەکەیدا جەیمس کاڵاھان.

مۆدێرنکردنێکی توندی ئابوورییەکەی لەژێر سەرکردەی مشتومڕاوی پارێزگاران مارگرێت ساچەر دەستی پێکرد دوای ھەڵبژاردنی وەک سەرۆکوەزیران لە ساڵی ١٩٧٩، کە سەردەمێکی بێکاریی پێوانەیی بەخۆوە بینی بەھۆی لەپیشەسازیکەوتن کە کۆتایی بە زۆرێک لە پیشەسازییە بەرھەمھێنەرەکانی وڵاتەکە ھێنا، بەڵام ھاوکات سەردەمێکی بووژانەوەی ئابووریش بوو کاتێک بازاڕەکانی بۆرسە ئازاد کران و پیشەسازییە دەوڵەتییەکان تایبەت کران. گەیشتنی ئەو بە دەسەڵات وەک کۆتاییەکی ھێمایی بۆ ئەو قۆناغە بینرا کە تێیدا ئابووریی بەریتانیا ببووە «پیاوە نەخۆشەکەی» ئەورووپای ڕۆژاوا. ھەڵاوسانیش لەم قۆناغەدا دابەزی و دەسەڵاتی سەندیکاکانی کرێکاران کەمکرایەوە.

کۆبوونەوەیەک بۆ مانگرتنی کرێکارانی کانزاکان لە لەندەن، ١٩٨٤

بەڵام مانگرتنی کرێکارانی کانزاکان لە ساڵی ١٩٨٤–١٩٨٥ نیشانەیەک بوو بۆ کۆتاییھاتنی زۆربەی پیشەسازیی دەرھێنانی خەڵووزی شانشینی یەکگرتوو. دۆزینەوە و دەرھێنانی گاز و نەوتی دەریای باکوور داھاتێکی زۆری باج و ھەناردەی ھێنا کە یارمەتیی بووژانەوە ئابوورییە نوێیەکەی دا. ئەمە ئەو کاتەش بوو کە IRA کێشەی ئیرلەندای باکووری بردە بەریتانیای مەزن، و ھەڵمەتێکی درێژخایەنی بۆردومانی لەسەر خاکی بەریتانیا بەردەوام کرد.

دوای بووژانەوە ئابوورییەکەی ساڵانی ١٩٨٠ەکان، پاشەکشەیەک کە کورت بەڵام سەخت بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ و ١٩٩٢ ڕوویدا لە دوای پشێوییە ئابوورییەکەی چوارشەممەی ڕەش لە سەردەمی حکوومەتەکەی جۆن مەیجەر، کە لە ساڵی ١٩٩٠دا جێگەی مارگرێت ساچەری گرتبووەوە؛ بەڵام پاشماوەی ساڵانی ١٩٩٠ەکان بینەری دەستپێکی قۆناغێک لە گەشەی ئابووریی بەردەوام بوو کە زیاتر لە ١٦ ساڵی خایاند. ئەمەش لەلایەن حکوومەتی ئەوەی پێی دەگوترا کرێکاری نوێ بە سەرۆکایەتیی تۆنی بلێر دوای سەرکەوتنە گەورەکەی لە ھەڵبژاردنی ١٩٩٧دا، فراوانتر کرا. پارتی کرێکارانی نوێبووەوە وازی لە پابەندبوونەکەی ھێنا بە سیاسەتەکانی وەک داماڵینی چەکی ناوەکی و خۆماڵیکردنی پیشەسازییە سەرەکییەکان، و ھیچ پێچەوانەکردنەوەیەکی بۆ چاکسازییەکانی سەندیکاکان کە بە سەرۆکایەتیی ساچەر کرابوون، نەکرد. جەختی لەسەر سەرنجڕاکێشانی دەنگدەری خوێندەوارتر دەکردەوە.

لە ساڵی ١٩٦٤ تا ساڵی ١٩٩٦، داھات بۆ ھەر کەسێک دوو ھێندە ببوو، لەکاتێکدا خاوەندارێتیی کەلوپەلە جیاوازەکانی ناوماڵ بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردبوو. تا ساڵی ١٩٩٦، دوو لەسەر سێی خێزانەکان ئۆتۆمۆبیلیان ھەبوو، ٨٢٪ گەرمکەرەوەی ناوەندییان ھەبوو، زۆربەی خەڵک ڤیدیۆیان (VCR) ھەبوو، و لە ھەر پێنج ماڵێک یەک ماڵ کۆمپیوتەری ماڵەوەی ھەبوو. لە ساڵی ١٩٧١دا، ٩٪ی خێزانەکان ھیچ دەستڕاگەیشتنێکیان بە دووش یان حەمام نەبوو، بەراورد بە تەنھا ١٪ لە ساڵی ١٩٩٠؛ کە زۆربەی ئەمەش بەھۆی ڕووخاندن یان مۆدێرنکردنی موڵکە کۆنەکانەوە بوو کە ئەو دامەزراوانەیان نەبوو. لە ساڵی ١٩٧١دا، تەنھا ٣٥٪ گەرمکەرەوەی ناوەندییان ھەبوو، لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٩٠دا ٧٨٪ چێژیان لەم خزمەتگوزارییە دەبینی. تا ساڵی ١٩٩٠، ٩٣٪ی خێزانەکان تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگیان ھەبوو، ٨٧٪ تەلەفۆنیان ھەبوو، ٨٦٪ ئامێری جلشۆریان ھەبوو، ٨٠٪ بەفرگری قووڵیان ھەبوو، ٦٠٪ ئامێری تۆمارکردنی ڤیدیۆیان ھەبوو، و ٤٧٪ فڕنی مایکرۆوەیڤیان ھەبوو. مافەکانی پشوو وەرگرتنیش باشتر ببوون. لە ساڵی ١٩٩٠دا، لە ھەر دە کرێکارێکی دەستیی تەواوکات نۆیان مافی زیاتر لە چوار ھەفتە پشووی بەمووچەیان لە ساڵێکدا ھەبوو، لەکاتێکدا بیست ساڵ پێش ئەوە تەنھا دوو لەسەر سێیان ڕێگەیان پێ درابوو سێ ھەفتە یان زیاتر پشوو وەربگرن.

قۆناغی دوای جەنگ باشبوونێکی بەرچاویشی لە بارودۆخی نیشتەجێبووندا بەخۆوە بینی. لە ساڵی ١٩٦٠دا، ١٤٪ی خێزانە بەریتانییەکان ھیچ تەوالێتێکی ناوەوەیان نەبوو، لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٦٧دا ٢٢٪ی ھەموو ماڵەکان ئاوی گەرمی بنەڕەتییان نەبوو. تا ساڵانی ١٩٩٠ەکان، زۆربەی ماڵەکان ئەم خزمەتگوزارییانەیان لەگەڵ گەرمکەرەوەی ناوەندیدا ھەبوو. لە ١٩٩٦–١٩٩٧ تا ٢٠٠٦–٢٠٠٧، داھاتی ناوەندیی ڕاستەقینەی خێزان بە ڕێژەی ٢٠٪ زیادی کرد لەکاتێکدا تێکڕای داھاتی ڕاستەقینەی خێزان بە ڕێژەی ٢٣٪ زیادی کرد. ھەروەھا گۆڕانکارییەک بەرەو ئابوورییەکی بنەمادار بە خزمەتگوزاری ڕوویدا لە ساڵانی دوای کۆتایی جەنگی جیھانیی دووەمدا، کە تێیدا ١١٪ی خەڵکی کارکەر لە پیشەسازیی بەرھەمھێناندا دامەزرابوون لە ساڵی ٢٠٠٦، بەراورد بە ٢٥٪ لە ساڵی ١٩٧١دا.

بازاڕی ھاوبەش (EEC)، پاشان یەکێتیی ئەورووپا، و ئەندامێتی

ئارەزووی بەریتانیا بۆ چوونە ناو بازاڕی ھاوبەشەوە (ھەروەک چۆن کۆمەڵگەی ئابووریی ئەورووپا لە بەریتانیادا دەناسرا) بۆ یەکەم جار لە تەممووزی ١٩٦١ لەلایەن حکوومەتی مەคมیلەنەوە دەربڕدرا. لە ساڵی ١٩٦٣دا لەلایەن سەرۆکی فەڕەنسا شارل دێگۆلەوە ڤیتۆ کرا. دوای دوودڵییەکی سەرەتایی لەسەر پرسەکە، حکوومەتی کرێکاران بە سەرۆکایەتیی ھارۆڵد ویڵسن دووەم داواکاریی شانشینی یەکگرتووی (لە ئایاری ١٩٦٧) پێشکەش کرد بۆ چوونە ناو کۆمەڵگەکەوە؛ بەڵام وەک یەکەم جار، لەلایەن دێگۆلەوە ڤیتۆ کرا.

لە ساڵی ١٩٧٣دا، کە دێگۆل نەمابوو، سەرۆکوەزیرانی پارێزگاران ھیس دانوستانی لەسەر مەرجەکانی چوونەناوەوە کرد و بەریتانیا لە کۆتاییدا چووە ناو کۆمەڵگەکەوە. لە ئۆپۆزیسیۆندا پارتی کرێکاران بە قووڵی دابەش ببوو، ھەرچەندە سەرکردەکەی، ھارۆڵد ویڵسن، لایەنگری بوو. لە ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٧٤دا مانیفێستۆی پارتی کرێکاران بەڵێنێکی تێدابوو بۆ دووبارە دانوستاندن لەسەر مەرجەکانی ئەندامێتیی بەریتانیا و پاشان ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک لەسەر ئەوەی ئایا لەسەر مەرجە نوێیەکان لە ECدا بمێنێتەوە یان نا. ئەمە ڕێکارێکی دەستووری بوو کە ھیچ پێشینەیەکی لە مێژووی بەریتانیادا نەبوو. لە ھەڵمەتی ڕیفراندۆمەکەدا کە دواتر ئەنجامدرا، لەبری نەریتی ئاسایی بەریتانی بۆ "بەرپرسیاریەتیی بەکۆمەڵ"، کە تێیدا حکوومەت ھەڵوێستێکی سیاسی وەردەگرێت کە پێویستە ھەموو ئەندامانی ئەنجومەنی وەزیران بە ئاشکرا پشتگیریی بکەن، ئەندامانی حکوومەت (و ئۆپۆزیسیۆنی پارێزگاران) ئازاد بوون بۆ خستنەڕووی بۆچوونەکانیان لەسەر ھەردوو لای پرسەکە. ڕیفراندۆمێک بە فەرمی لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٧٥دا ئەنجامدرا، و پێشنیاری بەردەوامبوون لە ئەندامێتی بە زۆرینەیەکی بەرچاو پەسەند کرا.

یاسای ئەورووپای تاقانە (SEA)یەکەم پێداچوونەوەی گەورە بوو بۆ پەیماننامەی ڕۆمای ١٩٥٧. لە ساڵی ١٩٨٧دا، حکوومەتی پارێزگاران لە سەردەمی مارگرێت ساچەردا یاساکەی خستە ناو یاسای شانشینی یەکگرتووەوە.

پەیماننامەی ماستریخت کۆمەڵگەی ئەورووپای گۆڕی بۆ یەکێتیی ئەورووپا. لە ساڵی ١٩٩٢دا، حکوومەتی پارێزگاران بە سەرۆکایەتیی جۆن مەیجەر پەسەندی کرد، دژی ئۆپۆزیسیۆنی پەرلەمانتارە دواوەکانی خۆی کە بە یاخیبووانی ماستریخت ناسرابوون.

پەیماننامەی لیسبۆن چەندین گۆڕانکاریی ھێنایە ناو پەیماننامەکانی یەکێتییەکەوە. گۆڕانکارییە دیارەکان بریتی بوون لە دەنگدانی زۆرینەی مەرجدارتر لە ئەنجومەنی وەزیران، زیادبوونی بەشداریی پەرلەمانی ئەورووپا لە پرۆسەی یاساداناندا لە ڕێگەی بڕیاردانی ھاوبەشی فراوانترکراو لەگەڵ ئەنجومەنی وەزیران، نەھێشتنی سیستەمی کۆڵەکەکانی یەکێتیی ئەورووپا و دروستکردنی سەرۆکێک بۆ ئەنجومەنی ئەورووپا بە خولی دوو ساڵ و نیو و نوێنەرێکی باڵای یەکێتی بۆ کاروباری دەرەوە و سیاسەتی ئاسایش بۆ خستنەڕووی ھەڵوێستێکی یەکگرتوو لەسەر سیاسەتەکانی یەکێتیی ئەورووپا. پەیماننامەی لیسبۆن میساقی مافەکانی مرۆڤی یەکێتییەکەی، کە میساقی مافە بنەڕەتییەکانە، کرد بە پابەندکەر لە ڕووی یاساییەوە. پەیماننامەی لیسبۆن بووە ھۆی زیادبوونی کێشی دەنگدانی شانشینی یەکگرتوو لە ئەنجومەنی یەکێتیی ئەورووپا لە ٨٫٤٪ەوە بۆ ١٢٫٤٪. لە تەممووزی ٢٠٠٨دا، حکوومەتی کرێکاران بە سەرۆکایەتیی گۆردن براون پەیماننامەکەی پەسەند کرد و شاژن واژووی لەسەر کرد.

ڕادەستکردنی دەسەڵات بۆ سکۆتلەندا و وێڵز

لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٩٧، لە ٧٠٠ەمین ساڵیادی سەرکەوتنی سکۆتلەندییەکان بەسەر ئینگلیزەکاندا لە شەڕی پردی ستیرلینگ، ڕیفراندۆمێک ئەنجامدرا لەسەر دامەزراندنی پەرلەمانی سکۆتلەندایەکی خاوەن دەسەڵات. ئەمە بووە ھۆی دەنگدانێکی 'بەڵێ'ی زۆرینە ھەم بۆ دامەزراندنی پەرلەمانەکە و ھەم بۆ پێدانی دەسەڵاتی سنوورداری گۆڕینی باج. یەک ھەفتە دواتر، ڕیفراندۆمێک لە وێڵز بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنی وێڵز بە ھەمان شێوە پەسەند کرا بەڵام بە زۆرینەیەکی زۆر کەم. یەکەم ھەڵبژاردنەکان ئەنجامدران، و ئەم دەزگایانە لە ساڵی ١٩٩٩ دەستیان بە کارکردن کرد. دروستکردنی ئەم دەزگایانە جیاوازییەکانی نێوان وڵاتانی شانشینی یەکگرتوو فراوانتر کردووە، بەتایبەتی لە بوارەکانی وەک چاودێریی تەندروستی. ھەروەھا ئەوەی پێی دەگوترێت پرسیاری وێست لۆسیان ھێنایە پێشەوە کە گلەیییەکە لەوەی ڕادەستکردنی دەسەڵات بۆ سکۆتلەندا و وێڵز بەڵام نەک بۆ ئینگلتەرا دۆخێکی دروست کردووە کە تێیدا پەرلەمانتارانی سکۆتلەندی و وێڵزی لە پەرلەمانی شانشینی یەکگرتوودا دەتوانن، لە بنەڕەتدا، دەنگ لەسەر پرسە ناوخۆیییەکانی تایبەت بە ئینگلتەرا بدەن لەکاتێکدا پەرلەمانتارە ئینگلیزەکان ھیچ قسەیەکیان نییە لە پرسە ھاوشێوەکانی تایبەت بە سکۆتلەندا و وێڵز.

لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە

جەنگ لە ئەفغانستان و عێراق

ھێزەکانی بەریتانیا لە باشووری فڕۆکەخانەی نێونەتەوەییی بەسرە، لە عێراق، تشرینی دووەمی ٢٠٠٣

لە ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠١، پارتی کرێکاران دووەم سەرکەوتنی لەسەریەکی بەدەستھێنا، ھەرچەندە ڕێژەی بەشداریکردنی دەنگدەران دابەزی بۆ نزمترین ئاست لە ماوەی ٨٠ ساڵدا. ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر لە ئەمریکا بووە ھۆی ئەوەی سەرۆک جۆرج دەبلیوو. بوش دەست بە جەنگی دژی تیرۆر بکات، کە بە داگیرکردنی ئەفغانستان بە ھاوکاریی ھێزەکانی بەریتانیا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠١ دەستی پێکرد. دواتر، بە گۆڕانی سەرنجی ئەمریکا بۆ سەر عێراق، تۆنی بلێر پەرلەمانتارانی کرێکاران و پارێزگارانی قایل کرد کە دەنگ بە قازانجی پشتگیریکردنی داگیرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣ بدەن، سەرەڕای ڕێپێوانە گەورەکانی دژە-جەنگ کە لە لەندەن و گلاسکۆ بەڕێوەچوون. چل و شەش ھەزار سەربازی بەریتانی، کە یەک لەسەر سێی کۆی ھێزی ھێزە زەمینییەکانی سوپا بوون، بڵاوکرانەوە بۆ یارمەتیدان لە داگیرکارییەکەدا و ھێزەکانی بەریتانیا بەرپرسیار بوون لە ئاسایشی باشووری عێراق. ھەموو ھێزەکانی بەریتانیا لە ساڵی ٢٠١٠ کشانەوە.

سەرۆکوەزیران لە پارتی کرێکاران تۆنی بلێر ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠٠٥ی بەریتانیا و سێیەم خولی لەسەریەکی بردەوە. لە ٧ی تەممووزی ٢٠٠٥، زنجیرەیەک لە چوار تەقینەوەی خۆکوژی لەندەنی ھەژاند، کە ٥٢ ڕێبوار و چوار بۆمبدانەرەکەی کوشت، و سەدانی تریش بریندار بوون.

قەیرانی ئابووریی ٢٠٠٨

لە دوای پاشەکشەی مەزنی ئابووری، ئابووری پاشەکشەی کرد. ڕاگەیاندنی ئەوەی کە ئابووری بۆ یەکەم جار لە دوای ساڵی ١٩٩٢ەوە بچووک بووەتەوە لە ساڵی ٢٠٠٨دا، کۆتایی بە ١٦ ساڵ لە گەشەی بەردەوام ھێنا. ھۆکارەکان بریتی بوون لە کۆتاییھاتن بە قەرزی ئاسان، کەمبوونەوەی بەکاربردن و دابەزینی بەرچاوی بەھای پاوەند (کە ٢٥٪ بەرامبەر بە یۆرۆ دابەزی لە نێوان کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ و کانوونی دووەمی ٢٠٠٩)، کە بووە ھۆی بەرزبوونەوەی تێچووی ھاوردەکردن، بەتایبەتی نەوت.

لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨، حکوومەتی بەریتانیا پاکێجێکی ڕزگارکردنی بانکی بە بڕی نزیکەی ٥٠٠ ملیار پاوەند ڕاگەیاند (٨٥٠ ملیار دۆلار لەو کاتەدا). پلانەکە لە سێ بەش پێکھاتبوو: ٢٠٠ ملیار پاوەند بۆ بانکەکان دابین بکرێت لە ڕێگەی پلانی نەختینەی تایبەتی بانکی ئینگلتەرا؛ حکوومەت سەرمایەی بازاڕی بانکەکانی زیاد کرد، بە بڕی ٢٥ ملیار پاوەندی سەرەتایی؛ و حکوومەت گرەنتی ھەر قەرزێکی شیاوی نێوان بانکە بەریتانییەکانی کرد تا نزیکەی ٢٥٠ ملیار پاوەند. لەگەڵ دەرچوونی شانشینی یەکگرتوو لە قەیرانی ئابووری لە چارەکی چوارەمی ٢٠٠٩دا—کە کۆتایی بە شەش چارەکی لەسەریەکی دابەزینی ئابووری ھێنا—بانکی ئینگلتەرا بڕیاریدا دژی ئاسانکاریی چەندێتی زیاتر بوەستێتەوە.

سەربەخۆیی سکۆتلەندا

دوای ھەڵبژاردنی پەرلەمانی سکۆتلەندی ٢٠٠٧، پارتی نەتەوەیی سکۆتلەندی (SNP)ی لایەنگری سەربەخۆیی یەکەم سەرکەوتنی خۆیان بەدەستھێنا. ئەوان حکوومەتی کەمینەیەکیان پێکھێنا بە پلانێک بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێک پێش ساڵی ٢٠١١ بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵات بۆ "دانوستان لەگەڵ حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو بۆ گەیشتن بە سەربەخۆیی بۆ سکۆتلەندا." پارتە یەکێتیخوازەکان وەڵامیان دایەوە بە دامەزراندنی کۆمیسیۆنی کالمان بۆ لێکۆڵینەوە لە ڕادەستکردنی دەسەڵاتی زیاتر. لە وەڵامی دەرەنجامەکانی پێداچوونەوەکەدا، حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو پەڕەیەکی سپی لە ساڵی ٢٠٠٩دا دەرکرد، لەسەر ئەو دەسەڵاتە نوێیانەی کە دەدرێن بە حکوومەتی سکۆتلەندا، بەتایبەتی لەسەر چۆنیەتیی کۆکردنەوەی باج. ئەم پێشنیارانە لە کۆتاییدا بنەمای یاسای سکۆتلەندای ٢٠١٢یان پێکدەھێنا.

ڕێپێوانی لایەنگرانی سەربەخۆیی لە گلاسکۆ، سکۆتلەندا لە ئایاری ٢٠١٨دا

ھەڵبژاردنی ٢٠١١ سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی بۆ SNP بەخۆوە بینی کە توانی حکوومەتێکی زۆرینە پێکبھێنێت بە مەبەستی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لەسەر سەربەخۆیی. سەرۆکوەزیران دەیڤد کامیرۆن گرەنتیی ئەوەی دا کە حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو ھیچ ڕێگرییەکی یاسایی یان سیاسی ناباتە بەردەم ڕیفراندۆمێکی لەو شێوەیە. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤، ڕیفراندۆمێک لە سکۆتلەندا ئەنجامدرا لەسەر ئەوەی ئایا لە شانشینی یەکگرتوو جیاببێتەوە. ھەر سێ پارتە سیاسییەکەی سەرتاسەری شانشینی یەکگرتوو—کرێکاران، پارێزگاران و دیموکراتە لیبراڵەکان—پێکەوە ھەڵمەتیان کرد وەک بەشێک لە ھەڵمەتی پێکەوە باشترە، لەکاتێکدا پارتی نەتەوەیی سکۆتلەندای لایەنگری سەربەخۆیی ھێزی سەرەکی بوو لە ھەڵمەتی بەڵێ سکۆتلەندا. چەند ڕۆژێک پێش دەنگدانەکە، کە ڕاپرسییەکان لێک نزیک ببوونەوە، سێ سەرکردەکەی پارتی پێکەوە باشترە 'بەڵێنەکە'یان دەرکرد، کە بەڵێنێک بوو بۆ دەسەڵاتی زیاتر بۆ سکۆتلەندا لە ئەگەری دەنگی نەخێردا. لە ئەنجامی ڕیفراندۆمەکەدا سکۆتلەندا بە دەنگی ٥٥٪ بەرامبەر بە ٤٥٪ بڕیاریدا کە وەک بەشێک لە شانشینی یەکگرتوو بمێنێتەوە. وەزیری یەکەمی سکۆتلەندا ئەلێکس سالمۆند دەستی لەکارکێشایەوە، و نیکۆلا ستێرجن جێگەی گرتەوە. بە بانگەشەکردن بۆ ڕیفراندۆمێکی دووەم، ئەو سەرکردایەتیی SNPی کرد بۆ سەرکەوتن لە ھەڵبژاردنەکانی ٢٠١٦ و ٢٠٢١.

حکوومەتی ھاوپەیمانیی ٢٠١٠

ھەڵبژاردنی گشتیی ٢٠١٠ بووە ھۆی دروستبوونی یەکەمین پەرلەمانی ھەڵواسراو لە دوای ساڵی ١٩٧٤ەوە، کە تێیدا پارتی پارێزگاران زۆرترین ژمارەی کورسییەکانی بەدەستھێنا، بەڵام نەگەیشتە ئەو ٣٢٦ کورسییەی کە بۆ پێکھێنانی زۆرینە پێویست بوو. پارێزگاران و دیموکراتە لیبراڵەکان ڕێککەوتن لەسەر پێکھێنانی یەکەمین حکوومەتی ھاوپەیمانی بۆ شانشینی یەکگرتوو لە دوای جەنگی جیھانیی دووەمەوە، کە تێیدا دەیڤد کامیرۆن بوو بە سەرۆکوەزیران و نیک کلێگ بوو بە جێگری سەرۆکوەزیران.

فڕۆکە سەربازییەکانی بەریتانیا (ھێزی ئاسمانیی شاھانە) بەشدارییان کرد لە دەستوەردانەکەی بڕیارلێدراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (دەستوەردان) لە ناو شەڕی ناوخۆیی لیبیا (٢٠١١)، بە ئەنجامدانی ٣٬٠٠٠ ھەڵفڕینی ئاسمانی دژی ئەو ھێزانەی کە دڵسۆز بوون بۆ دیکتاتۆر موعەممەر قەزافی. لە ساڵی ٢٠١١دا ئینگلتەرا لە مانگی ئابدا شایەتی ئاژاوەگێڕییەکی بێپێشینە بوو لە شارە گەورەکانیدا، کە بووە ھۆی کوژرانی پێنج کەس و زیانێکی بە بڕی ٢٠٠ ملیۆن پاوەند. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١دا، سەرۆکوەزیرانەکانی شانشینەکانی کۆمۆنوێلس دەنگیاندا بۆ پێدانی یەکسانیی ڕەگەزی لە جێنشینیی تەختی شاھانەدا. ھەموارکردنەوەکە کۆتایی بە قەدەغەکردنی ھاوسەرگیریی پاشا لەگەڵ کاتۆلیکێکدا ھێنا.

ھەڵبژاردنی ٢٠١٥

ھەڵبژاردنی ٢٠١٥ لە ٧ی ئایاردا ئەنجامدرا لەکاتێکدا ڕاپرسییەکان پێشبینیی پەرلەمانێکی ھەڵواسراویان دەکرد. پارتی پارێزگاران زۆرینەیەکی کەمی لە پەرلەماندا بەدەستھێنا. گرنگترین ئەنجامی تری ھەڵبژاردنەکە ئەوە بوو کە پارتی نەتەوەیی سکۆتلەندا ھەموو کورسییەکانی سکۆتلەندای بردەوە جگە لە سێ کورسی لە کۆی ٥٩ کورسی. ئەمەش بەھۆی بەرزبوونەوەی لەناکاوی پشتگیرییەوە بوو دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی ٢٠١٤، و ژمارەی ئەندامانی پارتی SNP چوار ھێندە زیادی کردبوو؛ ١ لە ھەر ٥٠ کەسێکی دانیشتووانی سکۆتلەندا ئەندامی پارتەکە بوو.

پارتی کرێکاران تووشی خراپترین شکستی بووەوە لە دوای ساڵی ١٩٨٧ەوە، بە بەدەستھێنانی تەنھا ٣١٪ی دەنگەکان و لەدەستدانی ٤٠ کورسی لە کۆی ٤١ کورسییەکەی لە سکۆتلەندا. دیموکراتە لیبراڵەکان ٤٩ کورسییان لە کۆی ٥٧ کورسییان لەدەستدا، چونکە سزادران لەسەر بڕیارەکەیان بۆ پێکھێنانی ھاوپەیمانی لەگەڵ پارێزگاران. پارتی سەربەخۆییی شانشینی یەکگرتوو (UKIP)، کە دەنگدەرانی کۆکردبووەوە دژی یەکێتیی ئەورووپا و کۆچی کۆنترۆڵنەکراو، ١٣٪ی دەنگەکانی بەدەستھێنا، بەڵام تەنھا یەک کورسیی بردەوە. کامیرۆن دەسەڵاتێکی ھەبوو بۆ سیاسەتەکانی کەمخەرجی بۆ بچووککردنەوەی قەبارەی حکوومەت، و ئاڵەنگارییەک لە مامەڵەکردن لەگەڵ سکۆتلەندا. بە ھەمان شێوە پارتی سەوز بینەری بەرزبوونەوەی پشتگیری بوو بەڵام تەنھا یەک کورسییەکەی خۆی پاراست.

ڕیفراندۆمی ئەندامێتیی یەکێتیی ئەورووپا لە ٢٠١٦

خۆپیشاندانێکی لایەنگرانی یەکێتیی ئەورووپا لە بێرمینگام لە ئەیلوولی ٢٠١٨دا

لە شوباتی ٢٠١٦دا، سەرۆکوەزیران کامیرۆن ڕای گەیاند کە ڕیفراندۆمێک لەسەر ئەندامێتیی شانشینی یەکگرتوو لە یەکێتیی ئەورووپا لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٦دا ئەنجام دەدرێت، دوای چەندین ساڵ ھەڵمەتکردن لەلایەن گومانکارانی ئەورووپا. ھەڵمەتی پارتەکان کە پشتگیرییان لە ھەردوو «مانەوە» (بەریتانیا لە ئەورووپا بەھێزترە) و «جێھێشتن» (دەنگدان بە جێھێشتن) دەکرد، جەختیان دەکردە سەر نیگەرانییەکانی پەیوەست بە بازرگانی و بازاڕی تاقانەی ئەورووپی، ئاسایش، کۆچبەری و سەروەری. ئەنجامی ڕیفراندۆمەکە بە قازانجی جێھێشتنی یەکێتیی ئەورووپا بوو کە ٥٢٪ی دەنگدەران دەیانویست جێی بھێڵن. کامیرۆن دەستی لەکارکێشایەوە، و تێرێزا مەی وەک سەرۆکوەزیران جێگەی گرتەوە.

شانشینی یەکگرتوو وەک ئەندامێکی یەکێتیی ئەورووپا مایەوە، بەڵام لە ئازاری ٢٠١٧دا مادەی ٥٠ی پەیماننامەی لیسبۆنی کارا کرد. ئەمە دەستی بە دانوستانەکان کرد لەسەر ڕێککەوتنی کشانەوە، پێش دەرچوونێک لە یەکێتیی ئەورووپا (برێکزیت) کە بۆ ئازاری ٢٠١٩ مەبەست لێی بوو بەڵام دواتر درێژکرایەوە، بۆ سەرەتای ٢٠٢٠.

لە ماوەی ڕیفراندۆمەکەی ٢٠١٦دا، بۆریس جۆنسۆن بوو بە پێشەنگێکی پشتگیریکار لە دەنگدان بە جێھێشتن. تا ساڵی ٢٠١٩، جۆنسۆن سەرۆکوەزیران بوو و زۆر ھەوڵی دا بۆ دەرچوونێک لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩دا. شرۆڤەکار جۆناتان فریدلاند لە ھاوینی ٢٠١٩دا باسی لەوە کرد کە بەریتانیا

لەژێر چنگی پۆپۆلیزمێکدایە کە پێشێلی نۆرم و کۆتوبەندەکانی دیموکراسیی لیبراڵ دەکات، کە بیر لە کردەوەیەکی بەکۆمەڵی خۆئازاردان دەکاتەوە کە پێشینەی نییە، کە خۆی ئامادە دەکات بۆ پچڕان، کەمایەسی، تەنانەت ناسەقامگیریی مەدەنی کە لە کاتی ئاشتیدا نەزانراوە. ئەمە دەرەنجامی جەنگێکی حەتمی یان کارەساتێکی سروشتیی پێشبینینەکراو نییە، بەڵکو بە تەواوی دروستکراوی خودی وڵاتەکەیە.

پەتای کۆڤید-١٩

بڵاوبوونەوەی کۆڤید لە شانشینی یەکگرتوو لە کۆتاییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا پشتڕاستکرایەوە لەگەڵ یەکەم مردنە پشتڕاستکراوەکان لە مانگی ئازاردا. وڵاتەکە لە سەرەتادا خاو بوو لە جێبەجێکردنی کۆتوبەندەکاندا. شیکارییە پەتاناسییە داھاتووەکان دەریان خست کە زیاتر لە ١٠٠٠ جۆری SARS-CoV-2 لە سەرەتای ٢٠٢٠دا لە ڕێگەی گەشتیارە نێودەوڵەتییەکانەوە چوونەتە ناو شانشینی یەکگرتووەوە، زۆربەیان لە بڵاوبوونەوەکانی شوێنانی تری ئەورووپاوە بوون. قەدەغەی ھاتوچۆی سەپێنراو بەپێی یاسا لە ٢٣ی ئازاردا جێبەجێ کرا. کۆتوبەندەکان لە کۆتایی بەھاردا نەرمکران. پەتای شانشینی یەکگرتوو لە سەرەتای ٢٠٢٠دا یەکێک بوو لە گەورەترین و کوشندەترینەکان لە سەرتاسەری جیھاندا.

تابلۆیەک کە ھانی خەڵک دەدات کە لە ماڵەوە بمێننەوە و خۆیان بەدوور بگرن لە گەشتی ناپێویست لە لێستەر، کانوونی دووەمی ٢٠٢١

تا پاییز، حاڵەتەکان دووبارە ڕوویان لە زیادبوون کردەوە. ئەمە بووە ھۆی دروستکردنی ڕێسای نوێ لەگەڵ قەدەغەی ھاتوچۆی ناوخۆیی، لە شوێنە جوگرافییە دیاریکراوەکاندا زیاتر لە چوار نەتەوەکەی شانشینی یەکگرتوو. قەدەغەی ھاتوچۆ لە وێڵز، ئینگلتەرا و ئیرلەندای باکوور لە کۆتاییەکانی ئەو وەرزەدا جێبەجێ کرا. کاتێک کۆتوبەندەکان ھەڵگیران، جۆرێکی نوێی ڤایرۆسەکە بە خێرایی لە سەرتاسەری شانشینی یەکگرتوودا بڵاوبووەوە. خزمەتگوزاریی تەندروستیی نیشتمانی (NHS) تا کۆتاییەکانی کانوونی یەکەم کەوتبووە ژێر فشارێکی زۆرەوە. ئەمە بووە ھۆی توندکردنەوەی کۆتوبەندەکان.

یەکەم ڤاکسین پەسەند کرا و دەستی بە دابەشکردن کرد لە شانشینی یەکگرتوو لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠دا. تا ئابی ٢٠٢١ زیاتر لە ٧٥٪ی گەورەساڵان لە شانشینی یەکگرتوو بە تەواوی ڤاکسینیان دژی کۆڤید وەرگرتبوو. کۆتوبەندەکان لە کۆتایی شوباتەوە دەستیان بە کەمبوونەوە کرد و تا مانگی ئاب نزیکەی ھەموویان لە بەریتانیا کۆتاییان ھاتبوو.

ساڵانی ٢٠٢٠ەکان: دوای کۆڤید و دوای برێکزیت

لە ساڵی ٢٠٢٢دا، حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو ڕووبەڕووی چەندین قەیران بووەوە. ئابڕووچوونی پارتیگەیت، کە پێشێلکردنی یاساکانی قەدەغەی ھاتوچۆی لەلایەن بەرپرسانی حکوومەتەوە لەخۆدەگرت، بووە ھۆی پێبژاردن، لەوانەش بۆ سەرۆکوەزیران بۆریس جۆنسۆن و ڕیشی سووناک. جۆنسۆن ڕووبەڕووی داواکارییەکانی دەستلەکارکێشانەوە بووەوە، و دوای ئابڕووچوونی کریس پینچەر، لە تەممووزی ٢٠٢٢دا دەستی لەکارکێشایەوە.

لیز ترەس جێگەی جۆنسۆنی گرتەوە بەڵام بوودجە بچووکەکەی ئەیلوولی بووە ھۆی ناسەقامگیریی بازاڕ، و ئەمەش لە ١٤ی تشرینی یەکەمدا بووە ھۆی دەرکردنی وەزیری گەنجینە کوازی کوارتێنگ، دوای خزمەتکردنی بۆ ماوەی ٣٨ ڕۆژ، کە وای لێکرد ببێتە دووەم کورتترین کەس کە ئەو پۆستەی وەرگرتبێت. پاشان ترەس دواتر لە تشرینی یەکەمدا دەستی لەکارکێشایەوە، دوای خزمەتکردنی بۆ ماوەی ٤٩ ڕۆژ، کە وای لێکرد ببێتە کورتترین سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا لە مێژوودا (بەدوایدا جۆرج کانینگ دێت کە ١١٩ ڕۆژ دوای وەرگرتنی پۆستی سەرۆکوەزیران لە ساڵی ١٨٢٧دا کۆچی دوایی کرد).

ڕیشی سووناک جێگەی ترەسی گرتەوە، کە بوو بە یەکەم سەرۆکوەزیرانی ئاسیایی لە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢دا.

لە ٤ی تەممووزی ٢٠٢٤، پارتی کرێکاران سەرکەوتنێکی گەورەی لە ھەڵبژاردنی گشتیدا بەدەستھێنا، ئەمەش واتە سەرۆکی پارتی کرێکاران و سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆن کیر ستارمەر بوو بە سەرۆکوەزیرانی نوێی بەریتانیا. ھەڵبژاردنەکە سێیەم باشترین دەرکەوتنی پارتی کرێکاران بوو لە مێژووی پارتەکەدا، و باشترین بوو لە دوای ٢٠٠١ەوە، لەگەڵ ئەوەشدا نزمترین ڕێژەی ھەر پارتێکی فەرمانڕەوا بوو کە تۆمار کرابێت، کە وای کرد ئەمە ببێتە کەمترین ھەڵبژاردنی گشتیی ڕێژەیی لە مێژووی سیاسیی بەریتانیادا. لەو نێوەندەدا، پارێزگاران تووشی خراپترین شکستی خۆیان بوون لە مێژوودا، لەوانەش لەدەستدانی کورسییەکانی سەرۆکوەزیرانی پێشوو لیز ترەس و ١٢ وەزیری ئەنجومەنی وەزیران، وەک وەزیری بەرگریی گرانت شاپس، وەزیری داد ئەلێکس چۆک و وەزیری تەکنەلۆجیا میشێل دۆنێلان.

لە ساڵی ٢٠٢٦دا، قەیرانێکی سەرکردایەتی لە ناو پارتی کرێکاراندا سەری ھەڵدا، لە ناوەڕاستی ناڕەزایەتیی گشتی و ناوخۆیی پارتەکە بەرامبەر بە سەرۆکوەزیران کیر ستارمەر و حکوومەتەکەی. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی ستارمەر لە ٢٢ی حوزەیراندا دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕابگەیەنێت، و لە ١٧ی تەممووزدا ئاندی بێرنھام وەک سەرۆکی کرێکاران جێگەی بگرێتەوە، دوای بردنەوەی ھەڵبژاردنێکی بێڕکابەری سەرکردایەتی، و لەلایەن پاشا چارڵزی سێیەمەوە لە ٢٠ی تەممووزدا وەک سەرۆکوەزیران دەستنیشان کرا. بێرنھام حەوتەمین سەرۆکوەزیران بوو لە ماوەی دە ساڵدا لە دوای ساڵی ٢٠١٦ەوە، کە جێگەی دەیڤد کامیرۆن (٢٠١٠ – ٢٠١٦)، تێرێزا مەی (٢٠١٦ – ٢٠١٩)، بۆریس جۆنسۆن (٢٠١٩ – ٢٠٢٢)، لیز ترەس (ئەیلوول – تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢)، ڕیشی سووناک (٢٠٢٢ – ٢٠٢٤)، و کیر ستارمەر (٢٠٢٤ – ٢٠٢٦)ی گرتەوە.

زیاتر بخوێنەوە

• «Oxford Dictionary of National Biography» (چاپی ٢٠٠٤)., کورتە ژیاننامەی زانستی بۆ ھەموو کەسایەتییە سەرەکییەکان
• Addison، Paul (٢٠١١). No Turning Back: The Peaceful Revolutions of Post-War Britain.
• Arnstein، Walter L. (٢٠٠٠). Britain Yesterday and Today: 1830 To the Present. پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی
• Ashton، T. S. (١٩٦٤). The Industrial Revolution (1760–1830). Oxford University Press. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە.
• Bew، John (٢٠١٧). Clement Attlee: The Man Who Made Modern Britain.
• Black، Jeremy (١٩٩٦). A history of the British Isles. Macmillan. ژپنک ٩٧٨٠٣٣٣٦٦٢٨٢٣. OL ٢٨٤٤٦١٧٣M. {{cite book}}: نرخی |ol= بپشکنە (یارمەتی)
• Black، Jeremy (٢٠٠٤). The Hanoverians: The History of a Dynasty. ژپنک ١٨٥٢٨٥٤٤٦٤. OL ٣٣٢٢٣٣٦M. {{cite book}}: نرخی |ol= بپشکنە (یارمەتی)
• Bright، J. Franck (١٨٩٣). A History of England. بەرگی ٤. Growth of Democracy: Victoria ١٨٣٧–١٨٨٠.
• Bright، J. Franck (١٩٠٤). A History of England. بەرگی ٥. Imperial Reaction: Victoria ١٨٨٠–١٩٠١. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئازاری ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە.
• Broadberry, Stephen et al. British Economic Growth, 1270–1870 (2015)
  • پێداچوونەوە لەلایەن جێفری جی. ویلیامسۆن بە سەرھێڵ
• Brown, David, Robert Crowcroft, and Gordon Pentland, eds. The Oxford Handbook of Modern British Political History, 1800–2000 (2018)
• Cannon، John، ed. (٢٠٠٢). The Oxford Companion to British History (چاپی 2nd revised). Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٨٦٠٨٧٢-١. ئینسایکڵۆپیدیای مێژوویی؛ ٤٠٠٠ وتار
• Childs, David. Britain since 1945: A Political History (2012)
• Clarke، Peter (٢٠٠٤). Hope and Glory: Britain 1900–2000 (چاپی 2nd).
• Cook, Chris. The Longman Companion to Britain in the Nineteenth Century 1815–1914 (1999)
• Cook, Chris and John Stevenson, eds. Longman Companion to Britain Since 1945 (1995)
• Colley, Linda. Britons: Forging the Nation, 1707–1837 (Yale University Press 1992)
• Daunton, M. J. Progress and Poverty: An Economic and Social History of Britain 1700–1850 (1995); Wealth and Welfare: An Economic and Social History of Britain 1851–1951 (2007)
• Ensor، R.C.K. (١٩٣٦). England 1870–1914.
• The Encyclopedia of Britain (Helicon, 1999) ISBN 1-85986-275-6; also published as Hutchinson Encyclopedia of Britain
• Floud, Roderick, and Donald McCloskey, eds. The Economic History of Britain since 1700 (1st ed. 1981; 2nd edition 1994).
• Floud, Roderick, Jane Humphries, and Paul Johnson, eds. The Cambridge Economic History of Modern Britain (2014); مێژووی ئابووریی پێشکەوتوو، زیاتر تیشک دەخاتە سەر ئابووریناسیی پێوانەیی و ئامار؛
• Gardiner, Juliet. Wartime: Britain 1939–1945 (2004); مێژووی کۆمەڵایەتی
• Gilley, Sheridan, and W. J. Sheils. A History of Religion in Britain: Practice and Belief from Pre-Roman Times to the Present (1994)
• Gregg, Pauline. A Social and Economic History of Britain: 1760–1950 (1950) بە سەرھێڵ
• Harrison, Brian. Seeking a Role: The United Kingdom, 1951–1970 (New Oxford History of England) (2011); بە سەرھێڵ 20 December 2016 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
  • Harrison, Brian. Finding a Role?: The United Kingdom 1970–1990 (New Oxford History of England) (2011); بە سەرھێڵ 20 December 2016 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
• Hastings, Adrian. A History of English Christianity: 1920–1985 (1986)
• Havighurst, Alfred F. Modern England, 1901–1984 (2nd ed. 1987) بە سەرھێڵ بێبەرامبەر بۆ قەرزکردن
• Hilton، Boyd (٢٠٠٦). A Mad, Bad, and Dangerous People?: England 1783–1846. Clarendon Press. لاپەڕە ٦٦٤–٧٢٣. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٣٠-١. پوختە
• Holland, R. F. The pursuit of greatness: Britain and the world role, 1900–1970 (Fontana history of England) (1991)
• Hoppen، K. Theodore (٢٠٠٠). The Mid-Victorian Generation 1846–1886. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٨٢٢٨٣٤-٩. {{cite book}}: |ئیش= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)
• Hoppit، Julian (٢٠٠٠). A Land of Liberty?: England 1689–1727. New Oxford History of England. ژپنک ٠١٩٨٢٢٨٤٢٢. OL ٦٧٨٠٥٠٢M. {{cite book}}: نرخی |ol= بپشکنە (یارمەتی)
• Hylson-Smith, Kenneth. The churches in England from Elizabeth I to Elizabeth II (1996).
• Jones, J. R. Britain and the World, 1649–1815 (1980); جەختکردنەوە لەسەر ڕکابەری لەگەڵ فەڕەنسا
• Kearney, Hugh. The British Isles: a history of four nations (Cambridge University Press, 1989)
• Langford, Paul. A Polite and Commercial People: England 1727–1783 (New Oxford History of England) (1994)
• Leventhal, F. M. Twentieth-Century Britain: An Encyclopedia (2nd ed. 2002); وتاری کورت لەلایەن زانایانەوە
• Lunn, Jon, Vaughne Miller, Ben Smith. "British foreign policy since 1997 – Commons Library Research Paper RP08/56" (UK House of Commons, 2008) بە سەرھێڵ
• McCord، Norman؛ Purdue، Bill (٢٠٠٧). British History: 1815–1914 (چاپی 2nd). پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی
• Marr, Andrew. A History of Modern Britain (2009); also published as The Making of Modern Britain (2010), مێژووی گشتی ١٩٤٥–٢٠٠٥ دەگرێتەوە
• Marshall, Dorothy. Eighteenth-Century England (2nd ed. 1974), مێژووی سیاسی و دیپلۆماسی ١٧١٤–١٧٨٤
• Marshall, Dorothy. English People in the Eighteenth Century (1956), مێژووی کۆمەڵایەتی و ئابووری
• Marwick، Arthur (١٩٦٥). The Deluge: British Society and the First World War. Bodley Head. ژپنک ٩٧٨-٧-٠٧-٠٠٠٤٩٦-١.
• Medlicott، William Norton (١٩٧٦) [١٩٦٧]. Contemporary England 1914–1964 (چاپی 2nd).
• Mokyr, Joel. The Enlightened Economy: An Economic History of Britain 1700–1850 (2010)
• Morgan, Kenneth O. The Oxford History of Britain (2010)
• Mowat، Charles Loch (١٩٥٥). Britain Between the Wars, 1918–1940. Methuen. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١-٦٢٩٥١٠-٨. OL ٦١٧٤٢٣٠M. {{cite book}}: نرخی |ol= بپشکنە (یارمەتی)
• Newman، Gerald، ed. (١٩٩٧). Britain in the Hanoverian Age, 1714–1837: An Encyclopedia. Taylor & Francis. لاپەڕە ١١. ژپنک ٩٧٨٠٨١٥٣٠٣٩٦١. پێداچوونەوەی سەرھێڵ
• O'Gorman, Frank. The Long Eighteenth Century: British Political and Social History 1688–1832 (1997)
• Owen, John B. The Eighteenth Century: 1714–1815 (1976)
• Otte, T. G. The Makers of British Foreign Policy: From Pitt to Thatcher (2002)
• Pearce, Malcolm, and Geoffrey Stewart. British political history, 1867–2001: democracy and decline (Routledge, 2013).
• Plumb, J. H. England in the Eighteenth Century (1950)
• Pollard, Sidney. The Development of the British Economy, 1914–1990 (4th ed. 1991).
• Pugh, Martin. Speak for Britain!: A New History of the Labour Party (2011)
• Ramsden, John, ed. The Oxford Companion to Twentieth-Century British Politics (2005)
• Reynolds, David. Britannia Overruled: British Policy and World Power in the Twentieth Century (2nd ed. 2000)
• Roberts، Clayton؛ Roberts، David F. (١٩٨٥). A History of England. بەرگی ٢: ١٦٨٨ to the present (چاپی 2nd). پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی
• Royle, Edward. Modern Britain: A Social History 1750–2010 (2012)
• Rule, John. Albion's People: English Society 1714–1815 (1992)
• Searle, G. R. A New England?: Peace and War 1886–1918 (New Oxford History of England) (2005)
• Schama, Simon. A History of Britain, Vol. 2: The Wars of the British, 1603–1776 (2001); A History of Britain: The Fate of Empire 1776–2000 (2002)
• Simms, Brendan. Three Victories and a Defeat: The Rise and Fall of the First British Empire, 1714–1783 (2008). بە سەرھێڵ
• Somervell, D. C. The Reign of King George V, (1936); ڕوماڵکردنی فراوانی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابووری، ١٩١٠–٣٥؛ بە سەرھێڵ بێبەرامبەر
• Taylor، A. J. P. (١٩٦٥). English History 1914–1945. Penguin. ژپنک ٩٧٨٠١٤٠٢١١٨١٨.
• Thomson, David. England in the 19th Century 1815–1914 (1951) بە سەرھێڵ
• Thompson، F. M. L.، ed. (١٩٩٢). The Cambridge Social History of Britain, 1750–1950.
• Tombs، Robert (٢٠١٤). The English and their History. {{cite book}}: |newspaper= چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)
• Ward, A. W. and G. P. Gooch, eds. The Cambridge History of British Foreign Policy, 1783–1919 (1921–1923); vol 1, 1783–1815; vol 2, 1815–1866; vol 3. 1866–1919
• Webb, R. K. Modern England: from the 18th century to the present (1968) بە سەرھێڵ
• Welsh, Frank. The Four nations: a history of the United Kingdom (Yale University Press, 2003)
• Willson, David Harris. A history of England (4th ed. 1991) online 1972 edition, پەڕتووکی خوێندنی زانکۆیی
• Woodward، Ernest Llewellyn (١٩٦٢) [١٩٣٨]. The Age of Reform, 1815–1870 (چاپی 2nd).

مێژوونووسی

ئەمانەش ببینە: [[:مێژوونووسیی شانشینی یەکگرتوو]]

• Addison، Paul؛ Jones، Harriet، eds. (٢٠٠٥). A Companion to Contemporary Britain: 1939–2000.
• Bronstein، Jamie L.؛ Harris، Andrew T. (٢٠١١). Empire, State and Society: Britain since 1830. John Wiley & Sons. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤-٤٣٥٦٩٩-١. پەڕتووکی کورتکراوەی خوێندنی زانکۆیی
• Dickinson، H. T.، ed. (٢٠٠٢). A Companion to Eighteenth-Century Britain. John Wiley & Sons. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٣-١٢١٨٣٧-١. وتار لەلایەن ٣٨ شارەزاوە؛
• Elton، G. R. (١٩٧٠). Modern Historians on British History 1485-1945: A Critical Bibliography 1945–1969. Methuen. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١-٦٠٧٩٢٠-٣. ڕێبەرێکی شرۆڤەکراو بۆ ١٠٠٠ پەڕتووکی مێژوویی لەسەر ھەموو بابەتە سەرەکییەکان، لەگەڵ پێداچوونەوەی پەڕتووک و وتارەکان
• Furber، Elizabeth Chapin، ed. (١٩٦٦). Changing views on British history: essays on historical writing since 1939. Harvard University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٧-٤٣٣٢٩٢-٨.
• Harriet، Jones؛ Clapson، Mark، eds. (٢٠٠٩). The Routledge Companion to Britain in the Twentieth Century.
• Loades، David، ed. (٢٠٠٣). Reader's guide to British history.
• Rasor، Eugene L. (٢٠٠٠). Winston S. Churchill, 1874–1965: A Comprehensive Historiography and Annotated Bibliography. Greenwood Publishing. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١-٣٣٠٥٤٦-٧.
• Schlatter، Richard، ed. (١٩٨٤). Recent views on British history: essays on historical writing since 1966.
• Williams، Chris، ed. (٢٠٠٧). A Companion to 19th-Century Britain. ٣٣ وتاری بابەتیی
• Wrigley، Chris، ed. (٢٠٠٨). A companion to early twentieth-century Britain.

سەرچاوە سەرەتایییەکان

• English historical documents London: Methuen; 12 vol covering Middle Ages to 1957; reprinted 2011; گشتگیرترین کۆکراوە لەسەر بابەتە سیاسی، دەستووری، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان
• Beard, Charles, ed. An introduction to the English historians (1906) پوختەکان بە سەرھێڵ
• Bettey, J. H. ed. English Historical Documents: 1906–1939 (Routledge 1967) بە سەرھێڵ
• Cheyney, Edward P. Readings in English History Drawn from the Original Sources Intended to Illustrate a Short History of England (1935), ٨٥٠ لاپەڕە، بەھێزترین لە بابەتە سیاسی و دەستوورییەکاندا. بە سەرھێڵ
• Stephenson, Carl and Frederick G. Marcham, eds. Sources of English Constitutional History (2nd ed. 1990)
• Weiner, Joel H. ed. Great Britain Foreign Policy & Span of Empire, 1689–1971 (1983)
• Wiener, Joel H. ed. Great Britain: the lion at home; a documentary history of domestic policy, 1689–1973 (4 vol 1974), 1396 pp
• "Finding primary resources for modern British history"

بەستەرە دەرەکییەکان

• میدیای پەیوەندیدار بە History of the United Kingdom لە ویکیمیدیا کۆمنز
• Contemporary British History
• First World War Studies
• Twentieth Century British History
• History of Education: Journal of the History of Education Society
• ھێڵکاتەکان: سەرچاوەکان لە مێژووەوە – کتێبخانەی بەریتانی
• Info Britain.co.uk
• مێژووی شانشینی یەکگرتوو: بەڵگەنامە سەرەتاییەکان
• مێژووی بەریتانیا بە سەرھێڵ
• دەقی یاسای یەکگرتنی ١٨٠٠
• کتێبخانەی گریمانەیی یاسای یەکگرتن 14 August 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
• تێڕوانینی بەریتانیا