مێتاپلازیا
| Metaplasia | |
|---|---|
 | |
| وێنەیەکی وردبینی یەکتربڕی گەدە و سورێنچک کە مێتاپلازیای ئەسیناری پەنکریاس (pancreatic acinar metaplasia) نیشان دەدات. لینجەپەردەی سورێنچک - کە لە ڕووکەشەشانەی کرێپیی چیندار (stratified squamous epithelium) پێکهاتووە - لە لای ڕاستەوە دەبینرێت. لینجەپەردەی گەدە کە لە ڕووکەشەشانەی ستوونیی سادە (simple columnar epithelium) پێکهاتووە - لە لای چەپەوە دەبینرێت. ڕووکەشەشانە مێتاپلاستیکەکە کەوتووەتە یەکتربڕەکە (ناوەڕاستی وێنەکە) و سایتۆپلازمێکی زۆر ئیۆزینۆفیلیک (پەمەیی گەش)ی هەیە. بۆیەی H&E بەکارهاتووە. |
مێتاپلازیا (لە وشەی یۆنانییەوە بە واتای 'گۆڕانی شێوە' دێت) بریتییە لە گۆڕانی جۆرێکی خانە بۆ جۆرێکی تری خانە. [١] گۆڕانی جۆرێک لە خانە بۆ جۆرێکی تر دەکرێت بەشێک بێت لە پرۆسەی پێگەیشتنی ئاسایی، یان بەهۆی جۆرێک لە هاندەری نائاساییەوە دروست ببێت. بە زمانێکی سادە، وەک ئەوە وایە کە خانە ڕەسەنەکان هێندە بەهێز نین تا بەرگەی ژینگەکەیان بگرن، بۆیە دەگۆڕێن بۆ جۆرە خانەیەکی تر کە زیاتر گونجاوە بۆ ژینگەکەیان. ئەگەر ئەو هاندەرەی بووەتە هۆی مێتاپلازیا لاببرێت یان نەمێنێت، ئەوا شانەکان دەگەڕێنەوە بۆ نەخشی ئاسایی جیاکاربوونەوەی (pattern of differentiation) خۆیان. مێتاپلازیا هاوواتای دیسپلازیا (گەشەی نائاسایی خانە) نییە، و وەک شێرپەنجەیەکی ڕاستەقینە سەیر ناکرێت. [٢] هەروەها جیاوازە لە هێتێرۆپلازیا، کە بریتییە لە گەشەی خۆبەخۆ و نائاسایی توخمە سایتۆلۆجی (خانەیی) و هێستۆلۆجییەکان (شانەیی). لەمڕۆدا، گۆڕانکارییە مێتاپلاستیکەکان بەگشتی وەک قۆناغێکی سەرەتایی شێرپەنجەزایی سەیر دەکرێن، بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە مێژووی شێرپەنجەیان هەیە یان ناسراون بەوەی کە مەترسی تووشبوونیان بە گۆڕانکارییە شێرپەنجەییەکان لەسەرە. بەم پێیە گۆڕانی مێتاپلاستیک زۆرجار وەک حاڵەتێکی پێش-شێرپەنجەیی سەیر دەکرێت کە پێویستی بە دەستێوەردانی دەستبەجێ هەیە، چ بە نەشتەرگەری یان پزیشکی، نەوەک لە ڕێگەی گۆڕانی شێرپەنجەییەوە ببێتە هۆی شێرپەنجە.
هۆکارەکان
[دەستکاری]پاشگرەکانی plasia- و trophy-
- ئاناپلازیا (Anaplasia): لەدەستدانی جیاکاربوونەوەی پێکهاتەیی لەناو خانەیەک یان کۆمەڵە خانەیەکدا.
- ئاپلازیا (Aplasia): نەبوونی ئەندامێک یان بەشێکی ئەندام.
- دێسمۆپلازیا (Desmoplasia): گەشەی شانەی بەستەر (connective tissue).
- دیسپلازیا (Dysplasia): گۆڕان لە فینۆتایپی خانە یان شانەدا.
- هایپەرپلازیا (Hyperplasia): زۆربوونی ژمارەی خانەکان (proliferation).
- هایپۆپلازیا (Hypoplasia): کەمبوونەوەی زگماکیی ژمارەی خانەکان بۆ ژێر ئاستی مامناوەند، بەتایبەتی کاتێک ناتەواوە.
- مێتاپلازیا (Metaplasia): گۆڕان لە جۆری خانەدا.
- نیۆپلازیا (Neoplasia): زۆربوونی نائاسایی خانەکان.
- پرۆسۆپلازیا (Prosoplasia): گەشەکردنی فەنکشنی نوێی خانە.
- ئەبیۆترۆفی (Abiotrophy): لەدەستدانی ووزە و چالاکیی ئەندام یان شانە.
- ئەترۆفی (Atrophy): کەمبوونەوەی فەنکشنی ئەندام، لەگەڵ کەمبوونەوەی ژمارە یان قەبارەی خانەکان (پووکانەوە).
- هایپەرترۆفی (Hypertrophy): زیادبوونی قەبارەی خانە یان شانەکان (گەورەبوون).
- هایپۆترۆفی (Hypotrophy): کەمبوونەوەی قەبارەی خانە یان شانەکان.
- دیسترۆفی (Dystrophy): هەر نەخۆشییەکی تێکدەر (degenerative) کە بەهۆی خۆراکی نادروست یان هەڵەوە دروست دەبێت.
کاتێک خانەکان ڕووبەڕووی فشارە فیزیۆلۆجی یان پاثۆلۆجییەکان دەبنەوە، لە ڕێگەی خۆگونجاندنەوە بە یەکێک لە چەند ڕێگایەک وەڵام دەدەنەوە، کە یەکێکیان مێتاپلازیایە. ئەمە گۆڕانکارییەکی سەلامەتە (واتە نا-شێرپەنجەییە) کە وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ گۆڕانی ژینگە (مێتاپلازیای فیزیۆلۆجی) یان کزانەوە و بێزاربوونی درێژخایەنی فیزیایی یان کیمیایی ڕوودەدات. یەکێک لە نموونەکانی بێزاربوونی پاتۆلۆجی بریتییە لە دووکەڵی جگەرە، کە دەبێتە هۆی ئەوەی خانە ڕووکەشەشانە ستوونییە هەناسەییە درۆ-چیندارە تووکدارەکانی (ciliated pseudostratified columnar respiratory epithelial cells) ناوپۆشی ڕێڕەوەکانی هەوا کە لینجە ماددە دەردەدەن، جێگەیان بگیرێتەوە بە ڕووکەشەشانەی کرێپیی چیندار (stratified squamous epithelium)، یان هەبوونی بەردێک لە بۆڕی زراودا کە دەبێتە هۆی جێگرتنەوەی ڕووکەشەشانەی ستوونیی دەردەر بە ڕووکەشەشانەی کرێپیی چیندار (کە پێی دەوترێت مێتاپلازیای کرێپی - squamous metaplasia). مێتاپلازیا جۆرێکە لە خۆگونجاندن کە جۆرێک لە ڕووکەشەشانە دەگۆڕێت بە جۆرێکی تر کە ئەگەری زیاترە بەرگەی ئەو فشارانە بگرێت کە ڕووبەڕووی دەبنەوە. هەروەها لەگەڵ لەدەستدانی فەنکشنی ئیندۆسێلیەڵ (پەردەی ناوپۆش - endothelial function) هاوڕێیە، و لە هەندێک حاڵەتدا بە نەخوازراو دادەنرێت؛ ئەم نەخوازراوییە بەو مەیلییەی ناوچە مێتاپلاستیکەکان جەختی لێدەکرێتەوە کە ئەگەر هاندەرە بێزارکەرەکە لانەبرێت، ئەوا لە کۆتاییدا دەگۆڕێن بۆ شێرپەنجەیی.
خانەی سەرچاوە بۆ چەندین جۆری مێتاپلازیا جێی مشتومڕە یان نەزانراوە. بۆ نموونە، بەڵگە هەیە کە پشتیوانی لە چەندین گریمانەی جیاوازی سەرچاوە دەکات لە سورێنچکی بارێتدا (Barrett's esophagus). ئەوانیش بریتین لە جیاکاربوونەوەی گۆڕاوی ڕاستەوخۆی خانە کرێپییەکان بۆ خانە ستوونییەکان، گۆڕانی خانەی بنەچە لە جۆری سورێنچکییەوە بۆ جۆری ڕیخۆڵەیی، کۆچکردنی خانەکانی دەرچەی گەدە، و بوونی کۆمەڵەیەک لە خانە کۆرپەلەییە نیشتەجێکان کە تا سەردەمی پێگەیشتووییش دەمێننەوە.
گرنگیی لە نەخۆشیدا
[دەستکاری]مێتاپلازیای فیزیۆلۆجیی ئاسایی، وەک ئەوەی ناوپۆشی ملی منداڵدان، زۆر خوازراوە.
گرنگیی پزیشکی مێتاپلازیا لەوەدایە کە لە هەندێک شوێندا کە بێزاربوونی پاثۆلۆجی بوونی هەیە، ڕەنگە خانەکان لە مێتاپلازیاوە بەرەوپێش بچن بۆ گەشەسەندنی دیسپلازیا، و پاشان نیۆپلازیای شێرپەنجەیی (شێرپەنجە). بۆیە، لەو شوێنانەی کە مێتاپلازیای نائاسایی تێدا دەستنیشان دەکرێت، هەوڵ دەدرێت هاندەرە بێزارکەرەکە لاببرێت، بەمەش مەترسی بەرەوپێشچوون بۆ شێرپەنجە کەم دەکرێتەوە. پێویستە ناوچە مێتاپلاستیکەکە بە وریاییەوە چاودێری بکرێت بۆ دڵنیابوون لەوەی گۆڕانی دیسپلاستیک دەستی پێنەکردووە. بەرەوپێشچوون بۆ دیسپلازیایەکی بەرچاو ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ڕەنگە پێویست بکات ناوچەکە لاببرێت بۆ ڕێگریکردن لە گەشەکردنی شێرپەنجە.
نموونە
[دەستکاری]
سورێنچکی بارێت (Barrett's esophagus) بریتییە لە گۆڕانێکی نائاسایی لە خانەکانی بەشی خوارەوەی سورێنچکدا، کە پێدەچێت بەهۆی زیانگەییشتن لە ئەنجامی بەرکەوتنی درێژخایەن بە ترشەڵۆکی گەدەوە دروست بێت.
خشتەی خوارەوە لیستێک لەو شانە باوانە دەخاتە ڕوو کە ئەگەری تووشبوونیان بە مێتاپلازیا هەیە، لەگەڵ ئەو هاندەرانەی کە دەتوانن ببنە هۆی گۆڕانکارییەکە:
| شانە | ئاسایی | مێتاپلازیا | هاندەر |
|---|---|---|---|
| ڕێڕەوەکانی هەوا | ڕووکەشەشانەی ستوونیی درۆ-چیندار (Pseudostratified columnar epithelium) | ڕووکەشەشانەی کرێپی (Squamous epithelium) | دووکەڵی جگەرە |
| میزدان | ڕووکەشەشانەی گواستراوە (Transitional epithelium) | ڕووکەشەشانەی کرێپی | بەردی میزدان |
| سورێنچک | ڕووکەشەشانەی کرێپی | ڕووکەشەشانەی ستوونی (سورێنچکی بارێت) | گەڕانەوەی ترشەڵۆکی گەدە |
| ملی منداڵدان | ڕووکەشەشانەی ڕژێنی (Glandular epithelium) | ڕووکەشەشانەی کرێپی | نزمیی pHی زێ |
| مەمک | خانە ئەسینارییەکان (Acinar cells) | خانە ئاپۆکراینەکان (Apocrine cells) | گۆڕانکارییە فایبرۆسیستیکەکانی مەمک |
مێتاپلازیای ڕیخۆڵەیی
[دەستکاری]مێتاپلازیای ڕیخۆڵەیی بریتییە لە حاڵەتێکی پێش-شێرپەنجەیی کە مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجەی گەدە لە داهاتوودا زیاد دەکات. [٤] ئەو برینانەی مێتاپلازیای ڕیخۆڵەیی کە وەڵامدانەوەی چالاکیان بۆ زیانگەییشتن بە DNA هەیە ئەگەری زۆرە بە ماوەیەکی شاراوەیی درێژخایەندا تێپەڕن لە دۆخی پێش-شێرپەنجەییدا تا ئەو کاتەی گورزە زیانبەخشەکانی تر بەسەر وەڵامدانەوەی زیانگەییشتن بە DNAـەکەدا زاڵ دەبن کە دەبێتە هۆی فراوانبوونی کلۆنی (clonal expansion) و بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە. [٤] وەڵامدانەوەی زیانگەییشتن بە DNA (DNA damage response) بریتییە لە دەربڕینی ئەو پرۆتینانەی کە هەست بە زیانەکانی DNA دەکەن و وەڵامدانەوەکانی دواتر چالاک دەکەن وەک چاککردنەوەی DNA، خاڵەکانی پشکنینی سووڕی خانە یان لەناوچوونی بەرنامەبۆداڕێژراوی خانە (apoptosis). [٤]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Slack JM (٢١ی ئازاری ٢٠٠٧). «Metaplasia and transdifferentiation: from pure biology to the clinic». Nature Reviews Molecular Cell Biology (بە ئینگلیزی). ٨ (5): ٣٦٩–٣٧٨. doi:١٠.١٠٣٨/nrm٢١٤٦. ISSN ١٤٧١-٠٠٧٢. PMID ١٧٣٧٧٥٢٦.
- ↑ Abrams G (حوزەیرانی ٢٠١٥). Gelehrte TD (ed.). «Neoplasia I». Patients and Populations: Medical Genetics. University of Michigan. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ Image by Mikael Häggström, MD. Reference for findings: Diez Freire CC، Masood S. Zynger DL (ed.). «Apocrine metaplasia». Pathology Outlines. Last author update: 28 May 2020.
- 1 2 3 Krishnan V، Lim DX، Hoang PM، Srivastava S، Matsuo J، Huang KK، Zhu F، Ho KY، So JB، Khor C، Tsao S، Teh M، Fock KM، Ang TL، Jeyasekharan AD، Tan P، Yeoh KG، Ito Y (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠). «DNA damage signalling as an anti-cancer barrier in gastric intestinal metaplasia». Gut. ٦٩ (10): ١٧٣٨–١٧٤٩. doi:١٠.١١٣٦/gutjnl-٢٠١٩-٣١٩٠٠٢. PMC ٧٤٩٧٥٨٣. PMID ٣١٩٣٧٥٤٩.
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (تەممووزی ٢٠٢٦) |