میشێل عەفلەق
| میشێل عەفلەق | |
|---|---|
 | |
ميشيل عفلق  | |
| لەدایکبوون | ٩ی کانوونی دووەمی ١٩١٠ دیمەشق (ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی) |
| مەرگ | ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩ (٧٩ ساڵ ژیاوە) ناوچەی پێنجەمی پاریس |
| گۆڕ | بەغدا |
| زانکۆ |
|
| پیشە | سیاسەتوان، نووسەر، کۆمەڵناس، فەیلەسووف، مێژووناس، شاعیر |
| حیزب | حیزبی بەعس |
| پلە | education minister |
میشێل عەفلەق (١٩١٠، دیمەشق – ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩، بەغدا)، فەیلەسووفێکی سووری بوو و ھەڵگری بیروباوەڕی سۆسیالیزم بووە و بە ناسیۆنالیزمی عەرەب دادەنرێت و یەکێکیشە لە دامەزرێنەرانی حیزبی بەعسی سۆسیالیزمی؛ و لە بنەماڵەی «ئارتووکدی»یەکانە و لە زانکۆی سۆربۆن لە فەڕەنسا خوێندوویەتی.[١]
عەفلەق لە خێزانێکی چینی ناوەند لە دیمەشقی پایتەختی سووریا لەدایکبووە، و لە زانکۆی سۆربۆنی فەرەنسی خوێندوویەتی، لەوێ ھاوڕێی سیاسیی داھاتووی خۆی، سەلاحەددین بیتاری ناسیوە. عەفلەق لە ساڵی ١٩٣٢ گەڕایەوە بۆ سووریا و ژیانی سیاسیی خۆی لە سیاسەتی شیووعییدا دەستپێکرد. بووە چالاکوانێکی شیووعیی، بەڵام پەیوەندییەکانی لەگەڵ بزووتنەوەی شیووعیی پچڕاند دوای ئەوەی حیزبی شیووعیی سووری-لوبنانی پشتیوانی لە سیاسەتە داگیرکارییەکانی فەرەنسا کرد. دواتر لە ساڵی ١٩٤٠، عەفلەق و بیتار بزووتنەوەی ژیانەوەی عەرەبییان دامەزراند (کە دواتر ناونرا بزووتنەوەی بەعسی عەرەبی، و ناوەکەی لە گرووپەکەی زەکی ئەرسووزییەوە وەرگرت).[٢] بزووتنەوەکە سەرکەوتنی بەدەستھێنا و لە ساڵی ١٩٤٧دا بزووتنەوەی بەعسی عەرەبی لەگەڵ ڕێکخراوەکەی زەکی ئەرسووزی کە ھەمان ناوی ھەبوو (بەعسی عەرەبی)یەکیانگرت بۆ دامەزراندنی حیزبی بەعسی عەرەبی. عەفلەق وەک ئەندامی لیژنەی جێبەجێکاری حیزب ھەڵبژێردرا و بە «عەمید» (واتە سەرکردە) ھەڵبژێردرا.[٣]
لە ساڵی ١٩٥٢ حیزبی بەعسی عەرەبی لەگەڵ حیزبی سۆسیالیستی عەرەبی کە ئەکرەم حۆرانی لە ساڵی ١٩٥٠ دایمەزراندبوو، یەکیگرت و حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆسیالیستییان پێکھێنا. میشێل عەفلەق لە ساڵی ١٩٥٤ بە سەرکردەی حیزب ھەڵبژێردرا. لە ماوەی ناوەڕاست و کۆتایییەکانی پەنجاکانی سەدەی بیستەمدا، حیزب دەستیکرد بە پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ سەرۆکی ئەوکاتی میسر، جەمال عەبدولناسر، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی دامەزراندنی کۆماری یەکگرتووی عەرەبی. جەمال عەبدولناسر ناچاری کرد عەفلەق حیزبەکە ھەڵبوەشێنێتەوە، ئەویش بەبێ ڕاوێژکردن لەگەڵ ئەندامان ئەو کارەی کرد. ماوەیەکی کەم دوای جیابوونەوەکەی ساڵی ١٩٦١، عەفلەق دووبارە بە ئەمینداری گشتیی سەرکردایەتیی نەتەوەیی حیزبی بەعس ھەڵبژێردرایەوە. دوای کودەتای ٨ی ئازاری ١٩٦٣، پێگەی عەفلەق لەناو حیزبدا لاواز بوو، تا لە ساڵی ١٩٦٥ ناچارکرا دەست لە پۆستەکەی وەک سەرکردە بکێشێتەوە. لە کاتی کودەتای سووریای ساڵی ١٩٦٦دا، عەفلەق لەکارخرا، کە بووە ھۆی جیابوونەوە لەناو حیزبی بەعسدا. دواتر میشێل عەفلەق ھەڵات بۆ لوبنان و پاشان ڕووی لە عێراق کرد و لە ساڵی ١٩٦٨ بە ئەمینداری گشتیی سەرکردایەتیی حیزبی بەعس لە عێراق ھەڵبژێردرا، بەڵام لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا ھیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی نەبوو و لە ھەمان پۆستدا مایەوە تا کۆچی دوایی لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٨٩.[٤]
تیۆرییەکانی عەفلەق سەبارەت بە کۆمەڵگا، ئابووری و سیاسەت، کە بە کۆی گشتی بە بەعس ناسراوە، پێی وایە کە جیھانی عەرەبی پێویستی بە یەکگرتن ھەیە لە یەک نەتەوەی عەرەبیدا بۆ گەیشتن بە دۆخێکی پێشکەوتووی گەشەسەندن. عەفلەق ڕەخنەی لە ھەردوو سیستمی سەرمایەداری و شیووعی و تێڕوانینەکانی کاڕڵ مارکس گرت کە ماتریاڵیزمی دیالێکتیکی بە تەنھا ڕاستی دەزانی. فیکری بەعسی بە شێوەیەکی بەرچاو جەختی لەسەر ئازادی و سۆسیالیزمی عەرەبی دەکردەوە – واتە سۆسیالیزمێک بە خەسڵەتی عەرەبییەوە، کە بەشێک نەبوو لە بزووتنەوەی سۆسیالیستیی نێونەتەوەیی وەک چۆن لەلایەن ڕۆژاواوە پێناسە کرابوو. عەفلەق باوەڕی بە جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت ھەبوو و باوەڕێکی پتەوی بە عەلمانییەت ھەبوو، بەڵام دژی بێئایینی بوو. سەرەڕای ئەوەی مەسیحی بوو، باوەڕی وابوو کە ئیسلام بەڵگەی "بلیمەتیی عەرەبی"یە، و سەرسام بوو بە ڕێکخستن و ئایدیۆلۆژیای حیزبی سووریی نەتەوەییی کۆمەڵایەتی بە سەرۆکایەتیی ئەنتۆن سەعادە. دوای جیابوونەوەی حیزبی بەعس لە ساڵی ١٩٦٦، سەرکردایەتیی حیزبی بەعس لە سووریا عەفلەقیان بە دزینی بیرۆکەکانی زەکی ئەرسووزی تۆمەتبار کرد و بە "دز" وەسفیان کرد. لە بەرامبەردا، سەرکردایەتیی حیزبی بەعس لە عێراق ئەو تۆمەتانەیان ڕەتکردەوە و باوەڕیان وا نییە کە ئەرسووزی لە بنەڕەتدا بەشداریی لە فیکری بەعسیدا کردبێت. سەرەڕای ئەوەش، سەددام حوسێن - بەبێ پێشکەشکردنی ھیچ بەڵگەیەک - وتی کە عەفلەق پێش مردنی بە نھێنی موسڵمان بووە، و ھیچ کاردانەوەیەک لەلایەن خێزانەکەی یان ھاوڕێکانییەوە لەسەر ئەوە نەبوو. لە چاوپێکەوتنێکی ڕۆژنامەوانیدا کە ئەلعەرەبییە نێت لە ٧ی ئایاری ٢٠٠٧ لەگەڵ ئەیادی کوڕی میشێل عەفلەق بڵاوی کردەوە، ئەلعەرەبییە نێت ئاماژەی بەوەدا کە "خێزانی میشێل عەفلەق، دامەزرێنەری حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆسیالیستی، دووپاتیان کردەوە کە نامەیەکی بەجێھێشتووە کە تێیدا موسڵمانبوونی خۆی ڕاگەیاندووە، و لە فڕۆکەیەکدا نووسیویەتی کە تووشی کێشەیەکی تەکنیکی بووە لە ئاسماندا لەسەر بەغدا لە ساڵی ١٩٨٠، و ئاراستەی سەرۆکی عێراق سەددام حوسێنی کردووە." ئەیادی کوڕی میشێل وتی کە باوکی لە گەشتێکدا بووە لە پاریسەوە بۆ بەغدا و لەو کاتەدا کێشەیەکی تەکنیکی لە فڕۆکەکەدا ڕوویداوە، بۆیە میشێل نامەیەکی نووسیوە بۆ سەددام حوسێن و تێیدا نووسیویەتی "ئەگەر ھەر ڕووداوێکم بەسەر بێت، ئەوا من لەسەر ئایینی ئیسلام دەمرم؛ و شایەتی دەدەم کە ھیچ خوایەک نییە جگە لە اللە و محەممەدیش پێغەمبەری اللەیە." ئەیاد وتی باوکی میشێل لە کۆتایی نامەکەدا بە ناوی ئەحمەد میشێل عەفلەق واژووی کردووە و مێژووەکەی ١٢ی تەممووزی ١٩٨٠ بووە. ئەیاد وتی: "لە ساڵی ١٩٩٥ نامەکەم لەناو ئەو قورئانەدا دۆزییەوە کە باوکم لەگەڵ خۆی ھەڵیگرتبوو لە فڕۆکەکەدا، بۆیە نامەیەکم بۆ سەرۆک سەددام حوسێن نارد و پێم ڕاگەیاند، ھەروەھا نامەکەی باوکیشمم بۆ نارد. دوای ئەوە، سەرکردایەتیی عێراق بڕیاریاندا لە گۆڕستانێک لە بەغدا داینێن." ماڵپەڕی ئەلحەقیقە ئەلدووەلییە دەقی ئەو نامەیەی بڵاوکردەوە کە ئەیادی کوڕی میشێل عەفلەق بۆ سەرۆک سەددام حوسێنی ناردبوو و تێیدا نووسیبووی "بەرێز سەرۆک فەرماندە سەددام حوسێن، خوا بتانپارێزێت، و سڵاو و ڕێزێکی زۆر، ھاوپێچ لەگەڵ ئەمەدا بەڵگەنامەیەک بە خەتی باوکمان ڕەحمەتی لێبێت دەنێرم، کە لەنێو لاپەڕەکانی یەکێک لە نوسخەکانی قورئانی پیرۆزدا دۆزیومانەتەوە. ئێمە وەک خێزان بڕیارماندا بەھۆی گرنگییەکەیەوە بۆ بەرێزتان بینێرین. لەگەڵ ڕێزدا، ١٩ی ئازاری ١٩٩٥." ئەیاد سەبارەت بە گۆڕی باوکی لە بەغدا وتی: "ھەندێک ڕاپۆرت باس لەوە دەکەن کە گۆڕەکە ھەڵکەنراوە و وێران کراوە."
سەرەتای ژیان
[دەستکاری]میشێل عەفلەق لە گەڕەکی مەیدان لە دیمەشق لە خێزانێکی چینی ناوەندی مەسیحیی ئۆرتۆدۆکس لەدایکبووە. بنەماڵەی باوکی، یووسف عەفلەق، لقێک بوون لە بنەماڵەی دەبوو عەسلە لە ڕەشایا ئەلوادی (ئێستا لە لوبنانە)، لەکاتێکدا ڕەچەڵەکی دایکی، ڕەسمییە زەیدان، دەگەڕێتەوە بۆ حومس. گەورەبوونی لە گەڕەکی مەیدان کە بە ئازایەتی و بەشداریکردنی لە ڕووداوەکاندا ناسرابوو (وەک خەبات لە فەلەستین و دامەزراندنی حکوومەتی عەرەبیی فەیسەڵی) کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر منداڵی و گەورەبوون و ئارەزووەکانی ھەبوو.
خوێندنی لە قوتابخانە فەرەنسییەکان لە سووریا وەرگرتووە کە لەژێر ژێرفەرمانیی فەرەنسی بوو لەسەر سووریا و لوبنان.
دەستپێک و چالاکییەکان
[دەستکاری]میشێل لەسەر کورسییەکانی خوێندن دەرکەوت و لەگەڵ ھاوڕێکەی سەلاحەددین بیتار چوو بۆ پاریس بۆ ئەوەی بچێتە زانکۆی سۆربۆن، لەوێ بیرۆکە حیزبییەکانی خۆی داڕشت. لە پاریس، عەفلەق چووە ناو کۆمەڵەی عەرەبیی سووری (کە داوای سەربەخۆیی و بەرگری لە فەلەستین و یەکێتیی عەرەبیی گشتگیری دەکرد) و کۆمەڵەی ڕۆشنبیریی عەرەبی (کە تا ئێستاش گرنگی بە کاروباری ئەدەب و مێژووی عەرەبی دەدات). عەفلەق کاریگەریی بزووتنەوەی ژیانەوەی ئیتاڵی بە سەرۆکایەتیی جۆزێپێ مازینی لەسەر بوو، بۆیە ئامانجەکانی ئەو بزووتنەوەیەی گواستەوە بۆ واقیعی عەرەبی. فیکری بەعسی لەدایکبووی ڕۆشنبیریی میشێل عەفلەق نەبوو، بەڵکو عەفلەق بیرۆکەی ژیانەوەی ئیتاڵیی بە ئامانجەکانییەوە (یەکێتی - ئازادی - سەربەخۆیی) ھێنا؛ و لەبەر ئەوەی زۆرێک لە وڵاتانی عەرەبی بە شێوەیەکی ڕێژەیی سەربەخۆییان بەدەستھێنابوو، عەفلەق بنەمای سۆسیالیزمی تێکەڵ کرد بۆ ئەوەی جیاوازییەکی سادە لەگەڵ بیرۆکەکەی مازینی (ژیانەوەی ئیتاڵی) دروست بکات.
دوای گەڕانەوەی بۆ سووریا لە ساڵی ١٩٣٣، عەفلەق و بیتار وەک مامۆستا کاریان کرد و دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکانیان لەنێو خوێندکاران و گەنجاندا و لە ناوەندی سیاسیدا چالاک بوون. لە ساڵی ١٩٤٢ دەستیان لە کار کێشایەوە و بە تەواوی خۆیان بۆ خەباتی فیکری و سیاسی و نەتەوەیی تەرخان کرد. میشێل عەفلەق و سەلاحەددین بیتار لە فەرەنسا تووشی کۆمەڵێک کاریگەریی ڕۆشنبیری بوون کە کاریگەریی جیاوازی لەسەریان بەجێھێشت. پاشان کاتێک گەڕانەوە بۆ نیشتمان، تووشی کاریگەریی ناوخۆیی، نەتەوەیی، ئایینی و سیاسیی جیاوازیش بوون. ئەنجامی ئەم کاریگەرییە ناوخۆیی و دەرەکییە جیاوازانە ئەوە بوو کە ھەردووکیان کەوتنە ژێر باری «قەیرانێکی ڕۆحی و فیکریی قووڵ کە دوو ساڵی خایاند» و لەو ماوەیەدا لە ھەموو نووسینێک دابڕان. جەوھەری ئەو قەیرانەی کە میشێل عەفلەق لەو قۆناغەدا پێی دا تێدەپەڕی، ھەڵوێست بوو لە شیووعییەت و حیزبی شیووعیی سووری. میشێل عەفلەق لەم بارەیەوە دەڵێت:
«پێویست بوو بزووتنەوەکەمان لە یەکەم دەربڕینی بیرۆکەکەیدا ھەڵوێستێکی بنەڕەتی و دیاریکراوی لە شیووعییەت وەک تیۆرییەک کە بۆ جێبەجێکردن ئامادەکرابوو، و وەک تێڕوانینێک بۆ مرۆڤ، ھەبێت. چونکە شیووعییەت خۆی وەک پوختەی ئەو فەلسەفانەی کە مرۆڤایەتی ناسیوویەتی، و وەک ئایینێکی نوێ بۆ داھاتووی مرۆڤایەتی دەرخست؛ بۆیە دیاریکردنی ھەڵوێستمان لێی لەبەرچاوگرتنی ئەم ھۆکارانە بوو.»
عەفلەق لە ساڵی ١٩٤١ یەکەم گرووپی سیاسیی ڕێکخراوی بە ناوی «الإحیاء العربی» (ژیانەوەی عەرەبی) پێکھێنا و یەکەم بەیاننامەی لە مانگی شوباتدا دەرکرد. ماوەیەکی کەم دواتر، ئەم گرووپە بنەما نەتەوەیییەکانی خۆی خستە بواری جێبەجێکردنەوە کاتێک پشتیوانیی خۆی بۆ ڕاپەڕینەکەی ڕەشید عالی گەیلانی لە عێراق دژی داگیرکاریی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٤١ ڕاگەیاند، و «بزووتنەوەی یارمەتیدانی عێراق»ی دامەزراند.
بە یارمەتیی سەلاحەددین بیتار و دکتۆر مەدحەت بیتار، کۆنگرەی دامەزراندن لە ٧ی نیسانی ١٩٤٧ لە دیمەشق بەسترا و میشێل عەفلەق بە عەمیدی حیزب ھەڵبژێردرا.
لە ساڵی ١٩٥٢دا حیزبی بەعسی عەرەبی لەگەڵ حیزبی سۆسیالیستی بە سەرۆکایەتیی ئەکرەم حۆرانی یەکیگرت و بوو بە حیزبی بەعسی عەرەبیی سۆسیالیستی.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «یەکێتی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان». www.zanayan.org. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «ساڵڕۆژی ڕوخانی حیزبی بەعس و داگیرکردنی ئێراق». ئازا پرێس سەکۆی ڕاستییەکان و ڕەخنەی ڕادیکاڵە. ٩ی نیسانی ٢٠٢٥. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ کوردستان 24، Kurdistan24- (٣١ی ئایاری ٢٠٢٥). «زیھنیەتی فاشیزم، لە بەعسەوە تا عێراقی ئەمڕۆ». زیھنیەتی فاشیزم، لە بەعسەوە تا عێراقی ئەمڕۆ. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر) - ↑ «https://www.westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=10178&Jor=2». westganews.net. لە ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
{{cite web}}: بەستەری دەرەکی لە|سەردێڕ=
کتێبنامە
[دەستکاری]- Abdulghani, Jasim (١٩٨٤). Iraq & Iran: The Years of Crisis. Taylor & Francis. ژپنک ٩٧٨–٠٨٠١٨٢٥١٩٤.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Ali, Tariq (٢٠٠٣). The Clash of Fundamentalisms: Crusades, Jihads and Modernity. Verso. ژپنک ٩٧٨–١٨٥٩٨٤٤٥٧١.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Benewick, Robert؛ Green, Phillip (١٩٨٨). The Routledge Dictionary of Twentieth-century Political Thinkers. Routledge. ژپنک ٩٧٨–٠٤١٥٠٩٦٢٣٢.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Bengio, Ofra (١٩٩٨). Saddam's Word: Political Discourse in Iraq. Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨–٠١٩٥١٥١٨٥٥.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Commins, Dean (٢٠٠٤). Historical Dictionary of Syria. Scarecrow Press. ژپنک ٩٧٨–٠٨١٠٨٤٩٣٤١.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Curtis, Michel (١٩٧١). People and Politics in the Middle East: The Arab-Israeli Conflict-Its Background and the Prognosis for Peace. Transaction Publishers. ژپنک ٩٧٨–٠٨٧٨٥٥٠٠٠٥.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - George, Alan (٢٠٠٣). Syria: Neither Bread nor Freedom. Zed Books. ژپنک ٩٧٨–١٨٤٢٧٧٢١٣٣.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Ginat, Rami (٢٠١٠). Syria and the Doctrine of Arab Neutralism: From Independence to Dependence. Sussex Academic Press. ژپنک ٩٧٨–١٨٤٥١٩٠٠٨٨.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Harris, William (١٩٩٧). Challenges to Democracy in the Middle East. Markus Wiener Publishers. ژپنک ٩٧٨-١-٥٥٨٧٦-١٤٩-٠.
- Helms, Christine Moss (١٩٨٤). Iraq: Eastern Flank of the Arab World. Brookings Institution Press. ژپنک ٩٧٨–٠٨١٥٧٣٥٥٥٧.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Hopwood, Derek (١٩٨٨). Syria 1945–1986: Politics and Society. Routledge. ژپنک ٩٧٨–٠٠٤٤٤٥٠٤٦٧.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Jabel, Kamel Abu (١٩٦٦). The Arab Baʻth Socialist Party: History, Ideology, and Organization. Syracuse University Press.
- Kostiner, Joseph (١٩٩٨). Conflict and Cooperation in the Gulf Region. VS Verlag. ژپنک ٩٧٨–٣٥٣١١٦٢٠٥٨.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Makiya, Kanan (١٩٩٨). Republic of Fear: The Politics of Modern Iraq. University of California Press. ژپنک ٩٧٨–٠٥٢٠٢١٤٣٩٢.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Moubayed, Sami M. (٢٠٠٦). Steel & Silk: Men and Women who shaped Syria 1900–2000. Cune Press. ژپنک ٩٧٨–١٨٨٥٩٤٢٤١٨.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Nohlen, Grotz؛ Grotz, Florian؛ Hartmann, Christof (٢٠٠١). Elections in Asia and the Pacific: a Data Handbook. بەرگی ١. University of California Press. ژپنک ٩٧٨–٠١٩٩٢٤٩٥٨٩.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Seale، Patrick (١٩٩٠). Asad: The Struggle for the Middle East. University of California Press. ژپنک ٩٧٨–٠٥٢٠٠٦٩٧٦٣.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Shair, Kamal (٢٠٠٦). Out of the Middle East: The Emergence of an Arab Global Business. I.B. Tauris. ژپنک ٩٧٨–١٨٤٥١١٢٧١٤.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Rabil, Robert (٢٠٠٦). Syria, the United States, and the War on Terror in the Middle East. Greenwood Publishing Group. ژپنک ٩٧٨–٠٢٧٥٩٩٠١٥٢.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Rabinovich, Itamar (١٩٧٢). Syria under the Baʻth, 1963–66: the Army Party Symbiosis. Transaction Publishers. ژپنک ٩٧٨–٠٨٧٨٥٥١٦٣٧.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Reich, Bernard (١٩٩٠). Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa: a Biographical Dictionary. Greenwood Publishing Group. ژپنک ٩٧٨–٠٣١٣٢٦٢١٣٥.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Tucker, Spencer (٢٠١٠). The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf, Afghanistan, and Iraq Conflicts. بەرگی ١. ABC-CLIO. ژپنک ٩٧٨–١٨٥١٠٩٩٤٧٤.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Tucker, Spencer؛ Roberts, Priscilla Mary (٢٠٠٨). The Encyclopedia of the Arab–Israeli conflict: a political, social, and military history: A–F. بەرگی ١. ABC-CLIO. ژپنک ٩٧٨–١٨٥١٠٩٨٤١٥.
{{cite book}}: نرخی|ژپنک=بپشکنە: نووسەی نادروست (یارمەتی) - Salem, Paul (١٩٩٤). Bitter Legacy: Ideology and Politics in the Arab World. Syracuse University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٥٦-٢٦٢٨-٢.
دەروازەی ژیاننامە
دەروازەی سیاسەت
دەروازەی ئاسیا
دەروازەی سۆشیالیزم
دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
دەروازەی عێراق
دەروازەی سووریا
دەروازەی شیعر
دەروازەی فەلسەفە
