میرنشینی کووەیت
 | ئەم وتارە چەند کێشەیەکی ھەیە. تکایە یارمەتی باشترکردنی بدە یان ئەم کێشانە لەسەر پەڕەی لێدوانەکەی باس بکە. (فێربە کەی و چۆن ئەم داڕێژەیە لابەریت)
|
| میرنشینی کووەیت | |
|---|---|
.svg) | |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٧٥٢ |
| زمانی فەرمی | زمانی عەرەبی |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پایتەخت | شاری کووەیت |
| سەرۆکی حکوومەت | Sabah I bin Jaber، Mubarak Al-Sabah، Abdullah III Al-Salim Al-Sabah |
| دراو | Kuwaiti dinar، Gulf rupee |
| لە دوای | کووەیت |
| جێگەی دەگرێتەوە | Bani Khalid Emirate |
| زمانەکان | زمانی عەرەبی، زمانی فارسی |
| کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦١ |
| ئایینی فەرمی | سوننە |
میرنشینی کووەیت لە نووسینەکانی بەریتانیادا، میرنشینێک بوو لەژێر پاراستنی ئینگلیزەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین لە نێوان ساڵانی ١٨٩٩ بۆ ١٩٦١ دوای ڕێککەوتنی ئینگلیز و کووەیت لە ساڵی ١٨٩٩. ئەم ڕێککەوتنە لە نێوان شێخ موبارەک ئەلسەباح و حکوومەتی بەریتانیا لە ھیندستان ئەنجامدرا، بە پلەی یەکەم وەک ڕێکارێکی بەرگری لە بەرامبەر ھەڕەشەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. دوای ساڵی ١٩٦١ میرنشینەکە بوو بە دەوڵەتی کووەیت.
مێژوو
[دەستکاری]دامەزراندن
[دەستکاری]نیشتەجێبوونی سەرەتایی
[دەستکاری]پێش ساڵی ١٨٧١، کووەیت گوندێکی بچووک بوو بە ناوی قوڕەین. ناوچەکە لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٦٧٠ کەوتە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی بەنی خالید دوای دەرکردنی عوسمانییەکان لە ڕۆژھەڵاتی عەرەبستان (ویلایەتی لەحسا) لەلایەن بەرراک کوڕی غوڕەیر، میری بەنی خالید، کە بە سەرکەوتوویی گەمارۆی عومەر پاشای والی عوسمانی دا و ناوبراو خۆی بەدەستەوە دا و دەستبەرداری دەسەڵاتەکەی بوو وەک چوارەمین والی عوسمانی لە ئەلحەسا. دوای ھێرشی ئەلحەسا لە ساڵی ١٨٧١، کوەیت لە ساڵی ١٨٧١ بوو بە شوێنکەوتەیەکی ناوەکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و خرایە سەر ویلایەتی بەسرە.
خێزانەکانی بەنی عوتبە لە ناوەڕاست بۆ کۆتایییەکانی ساڵانی ١٧٠٠ گەیشتنە کوەیت و دوای وەرگرتنی مۆڵەت لە میر سەعدون کوڕی محەممەدی بەنی خالید نیشتەجێ بوون. عوتبەکان دەستبەجێ لە کوەیت نیشتەجێ نەبوون، بەڵکو بۆ نیو سەدە گەڕۆک بوون پێش ئەوەی دواجار لە کوەیت جێگیر ببن. بەپێی ئەفسانە ناوخۆیییەکان، ئەوان سەرەتا ناوچەی ناوەڕاستی عەرەبستانیان بەجێھێشت و لەوەی ئێستا قەتەرە نیشتەجێ بوون. دوای ناکۆکییەک لەگەڵ دانیشتووانی ناوچەکە، ڕۆیشتن و لە کانوونی یەکەمی ١٧٠١ لە نزیک ئووم قەسر نیشتەجێ بوون، وەک ڕێگر (چەتە) دەژیان، کاروانە تێپەڕبووەکانیان تاڵان دەکرد و باجیان دەخستە سەر کەشتییەکانی شەتوڵعەرەب. بەھۆی ئەم کارانەوە، لەلایەن موتەسەلیمی عوسمانی بەسرەوە لە ناوچەکە دەرکران و دواتر لە سابییە ژیان، کە ناوچەیەکی ھاوسنووری باکووری کەنداوی کووەیتە، تا دواجار داوای مۆڵەتیان لە بەنی خالید کرد بۆ نیشتەجێبوون لە کوەیت.
سەرۆکی ھەر خێزانێک لە گوندی کوەیت کۆبوونەوە و سەباحی یەکەم کوڕی جابریان وەک شێخی کوەیت ھەڵبژارد، کە جۆرێک بوو لە فەرمانڕەوا لەژێر دەسەڵاتی میری ئەلحەسا. لەم ماوەیەدا، دەسەڵاتی بەڕێوەبردن لە نێوان بنەماڵەکانی ئال سەباح، ئال خەلیفە و ئال جەلاحیمە دابەش کرابوو، کە تێدا ئال سەباح کۆنترۆڵی جڵەوی دەسەڵاتیان بەدەستەوە بوو، لەکاتێکدا ئال خەلیفە بەرپرسی بازرگانی و ڕۆیشتنی پارە بوون، و جەلاحیمە بەرپرسی کارەکانی دەریا بوون. ماوەیەک دواتر، شێخنشینی کوەیت دەرکەوت دوای ڕێککەوتنێک لە نێوان شێخی کوەیت و میری بەنی خالید کە تێیدا دانیان بە دەسەڵاتی سەربەخۆی سەباحی یەکەم کوڕی جابردا نا بەسەر کوەیتدا؛ لە بەرامبەردا، دەبوایە کوەیت ھاوپەیمانی نەکات یان پشتیوانی دوژمنانی بەنی خالید نەکات یان دەست وەرنەداتە کاروباری ناوخۆیی بەنی خالید بە ھیچ شێوەیەک.
گەشەی ئابووری
[دەستکاری]دوای گەیشتنی بەنی عوتبە، کوەیت وردە وردە بوو بە بەندەرێک بۆ گواستنەوەی کاڵا لە نێوان ھیندستان، مەسقەت، بەغدا، فارس و عەرەبستان. تا کۆتایییەکانی ساڵانی ١٧٠٠، کوەیت خۆی وەک ڕێگایەکی بازرگانی لە کەنداوی فارسەوە بۆ حەلەب جێگیر کردبوو.
لە کاتی گەمارۆدانی بەسرە لەلایەن فارسەکانەوە لە ١٧٧٥–١٧٧٩، بازرگانانی عێراقی پەنایان بۆ کوەیت برد و بەشێک بوون لە ھۆکاری فراوانبوونی دروستکردنی کەشتی و چالاکییە بازرگانییەکانی کوەیت. لە ئەنجامدا، بازرگانی دەریایی کوەیت گەشەی کرد. لە نێوان ساڵانی ١٧٧٥ و ١٧٧٩، ڕێگا بازرگانییەکانی ھیندستان لەگەڵ بەغدا، حەلەب، ئیزمیر و قوستەنتینیە (ئیستانبوڵ) بۆ کوەیت گوازرانەوە. کارگەی ئینگلیزی لە ساڵی ١٧٩٢ گوازرایەوە بۆ کوەیت، کە ئەمەش سەرچاوەکانی کوەیتی لە دەرەوەی ماسیگرتن و دەرھێنانی مرواری فراوانتر کرد. کارگەی ئینگلیزی ڕێگا دەریایییەکانی نێوان کوەیت، ھیندستان و کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای مسۆگەر کرد. ئەمە ڕێگەی بە کەشتییە کوەیتییەکان دا تا کەناراوەکانی مرواری سریلانکا بڕۆن و بازرگانی کاڵا لەگەڵ ھیندستان و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا بکەن. ھەروەھا کوەیت ناوەندێک بوو بۆ ھەموو ئەو کاروانانەی کاڵایان لە نێوان بەسرە، بەغدا و حەلەب دەگواستەوە لە ماوەی ١٧٧٥–١٧٧٩.
شوێنی ستراتیژی کوەیت و ئاڵۆزییە جیۆپۆلیتیکییەکانی ناوچەکە یارمەتیدەر بوون بۆ گەشەسەندنی ئابووری لە کوەیت لە نیوەی دووەمی سەدەی ھەژدەھەمدا. کوەیت بەھۆی ناسەقامگیری بەسرە لە کۆتایی سەدەی ١٨دا دەوڵەمەند بوو. لە کۆتایی سەدەی ١٨دا، کوەیت بەشێک بوو وەک پەناگەیەک بۆ بازرگانانی بەسرە کە لە چەوساندنەوەی حکوومەتی عوسمانی ھەڵدەھاتن. خۆشگوزەرانی ئابووری لە کۆتایی سەدەی ١٨دا زۆرێک لە کۆچبەرانی لە ئێران و عێراقەوە بۆ کوەیت ڕاکێشا. تا ساڵی ١٨٠٠، مەزەندە دەکرا کە بازرگانی دەریایی کوەیت گەیشتبێتە ١٦ ملیۆن ڕوپییەی بۆمبای، کە بڕێکی زۆر بوو لەو کاتەدا. دانیشتووانی پێش نەوتی کوەیت لە ڕووی نەتەوەیییەوە ھەمەچەشن بوون. دانیشتووانەکە پێکھاتبوون لە عەرەب، فارس، ئەفریقی، جوولەکە و ئەرمەنییەکان.
کوەیت ناوەندی دروستکردنی کەشتی بوو لە ناوچەی کەنداوی فارس لە سەدەی نۆزدەھەم تا سەرەتای سەدەی بیستەم. کەشتییە دروستکراوەکانی کوەیت زۆربەی بازرگانی نێونەتەوەیی نێوان بەندەرەکانی ھیندستان، ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا و دەریای سووریان ھەڵدەگرت. بەلەمە دروستکراوەکانی کوەیت توانای ڕۆیشتنیان ھەبوو تا چین. کەشتییە کوەیتییەکان لە سەرانسەری زەریای ھیندی بەھۆی کوالیتی و دیزاینەوە بەناوبانگ بوون. کوەیتییەکان ھەروەھا ناوبانگیان وەک باشترین دەریاوانەکان لە کەنداوی فارس پەیدا کرد.
کوەیت دابەش کرابوو بۆ سێ ناوچە: شەرق، جوبلە و میرقاب. شەرق و جوبلە پڕ دانیشتووانترین ناوچە بوون. شەرق زۆربەی دانیشتووانەکەی فارس (عەجەم) بوون. جوبلە دانیشتووانەکەی کۆچبەرانی عەرەبستانی سعوودی، عێراق و بەحرەین بوون. میرقاب بە کەمی دانیشتووانی لێ بوو کە قەساب بوون.
کوەیت بەشێکی سەرەکی بوو لە بازرگانی بخوور لە عومانەوە، قوماش لە چینەوە، و بەھاراتی ھیندی، کە ھەموویان بۆ بازاڕە بەسوودەکانی ئەورووپا دەنێردران. کوەیت ھەروەھا لە بازرگانی ئەسپدا گرنگ بوو، ئەسپەکان بە بەردەوامی لەرێگەی بەلەمی چارۆکەدارەوە لە کوەیتەوە دەگوازرانەوە. لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩دا، مەزەندە دەکرا کە کوەیت ساڵانە بە تێکڕا ٨٠٠ ئەسپ بۆ ھیندستان ھەناردە دەکات.
تیرۆرکردنی محەممەد کوڕی سەباح
[دەستکاری]لە ساڵانی ١٨٧٠کاندا، بەرپرسانی عوسمانی بوونی خۆیان لە کەنداوی فارس دووپات دەکردەوە، بە دەستێوەردانێکی سەربازی لە ساڵی ١٨٧١ - کە بە شێوەیەکی کاریگەر بەدواداچوونی بۆ نەکرا - لەکاتێکدا ڕکابەرییە خێزانییەکان لە کوەیت ئاژاوەیان دەنایەوە. عوسمانییەکان مایەپووچیان کردبوو و کاتێک بانکە ئەورووپییەکان کۆنترۆڵی بوودجەی عوسمانییان گرتە دەست لە ساڵی ١٨٨١، داھاتی زیادە لە کوەیتەوە پێویست بوو. میدحەت پاشا، والی عێراق، داوای کرد کە کوەیت لە ڕووی دارایییەوە مل بدات بۆ دەسەڵاتی عوسمانی. ئال سەباح ھاوپەیمانی دیپلۆماسییان لە وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا دۆزییەوە. ھەرچەندە، لە سەردەمی عەبدوڵڵای دووەمی ئال سەباح، کوەیت سیاسەتێکی دەرەکی لایەنگری عوسمانی پەیڕەو کرد، و بە فەرمی نازناوی پارێزگاری عوسمانی وەرگرت؛ ئەم پەیوەندییە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بووە ھۆی دەستێوەردانی عوسمانی لە یاساکانی کوەیت و ھەڵبژاردنی فەرمانڕەواکان.
لە ئایاری ١٨٩٦، شێخ محەممەد ئال سەباح لەلایەن زڕ-براکەیەوە، موبارەک، تیرۆر کرا، کە لە سەرەتای ١٨٩٧دا لەلایەن سوڵتانی عوسمانییەوە وەک قایمقام (جێگری پارێزگار)ی کوەیت دانپێدانرا.
موبارەکی گەورە
[دەستکاری]دەستبەسەرداگرتنی تەخت لەلایەن موبارەکەوە لە ڕێگەی کوشتنەوە، ھاوپەیمانانی پێشووی براکەی وەک ھەڕەشەیەک بۆ سەر دەسەڵاتەکەی ھێشتەوە، بەتایبەتی کە نەیارەکانی پشتیوانی عوسمانییەکانیان بەدەست ھێنا. لە تەممووزدا، موبارەک بانگھێشتی بەریتانیای کرد بۆ جێگیرکردنی کەشتی جەنگی بە درێژایی کەناراوەکانی کوەیت. بەریتانیا خواستی موبارەکی بۆ ھاوپەیمانی وەک دەرفەتێک بینی بۆ بەرپەرچدانەوەی کاریگەری ئەڵمانیا لە ناوچەکە و ڕازی بوو. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی کە بە یەکەم قەیرانی کوەیت ناسراوە، کە تێدا عوسمانییەکان داوایان کرد بەریتانیا دەست لەوە وەرنەدات کە ئەوان بە ناوچەی دەسەڵاتی خۆیان دەزانی. لە کۆتاییدا، ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی پاشەکشەی کرد لەوەی بچێتە جەنگەوە.
لە کانوونی دووەمی ١٨٩٩، موبارەک ڕێککەوتنێکی لەگەڵ بەریتانیا واژوو کرد کە بەڵێنی دەدا کوەیت ھەرگیز ھیچ خاکێک لەدەست نادات و پێشوازی لە نوێنەرانی ھیچ ھێزێکی بیانی ناکات بەبێ ڕەزامەندی حکوومەتی بەریتانیا. لە بنەڕەتدا، ئەم سیاسەتە کۆنترۆڵی سیاسەتی دەرەوەی کوەیتی بە بەریتانیا بەخشی. پەیماننامەکە ھەروەھا بەرپرسیارێتی ئاسایشی نەتەوەیی کوەیتی دایە بەریتانیا. لە بەرامبەردا، بەریتانیا ڕازی بوو بە پێدانی یارمەتی ساڵانەی ١٥٬٠٠٠ ڕووپییەی ھیندی (١٬٥٠٠ پاوەند) بە بنەماڵەی فەرمانڕەوا. لە ساڵی ١٩١٠، موبارەک باجی زیاد کرد؛ بۆیە، سێ بازرگانی دەوڵەمەند (ئیبراھیم ئەلموزەف، ھیلال ئەلموتەیری، و شەملان عەلی کوڕی سەیف ئەلڕومی -برای حوسێن عەلی کوڕی سەیف ئەلڕوومی)، ناڕەزایەتییەکیان دژی موبارەک ڕێکخست بە کردنی بەحرەین بە خاڵی سەرەکی بازرگانییان، کە کاریگەری نەرێنی لەسەر ئابووری کوەیت ھەبوو. ھەرچەندە، موبارەک چوو بۆ بەحرەین و داوای لێبووردنی کرد بۆ زیادکردنی باج و سێ بازرگانەکە گەڕانەوە کوەیت. لە ساڵی ١٩١٥، موبارەکی گەورە کۆچی دوایی کرد و جابری دووەمی ئال سەباحی کوڕی شوێنی گرتەوە، کە تەنھا کەمتر لە ساڵێک حوکمڕانی کرد تا مردنی لە سەرەتای ١٩١٧. شێخ سەلیم ئەلموبارەک ئال سەباحی برای شوێنی گرتەوە.
لە سەردەمی دەسەڵاتی موبارەکدا، کوەیت بە «مارسیلیای کەنداو» ناوزەد دەکرا چونکە چالاکی ئابوورییەکەی خەڵکێکی زۆری ڕادەکێشا. لە ساڵێکی باشدا، داھاتی ساڵانەی کوەیت دەگەیشتە ١٠٠٬٠٠٠ ڕیاڵ، والی بەسرە داھاتی ساڵانەی کوەیتی بە ژمارەیەکی سەرسووڕھێنەر دەزانی. گێڕانەوەی نووسەرێکی ڕۆژاوایی بۆ کووەیت لە ساڵی ١٩٠٥:
سەرچاوەکان
[دەستکاری]بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Emirate of Kuwait»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦\ ١٥ی بەفرانباری ٢٧٢٥.
