میرنشینی بۆغدان

میرنشینی بۆغدان
Principality of Moldavia
Țara Moldovei
میرنشینی بۆغدان; Principality of Moldavia; Țara Moldovei
ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (١٤٩٨–١٥٧٢; ١٥٧٤–١٦٠٠; ١٦١٨–١٨٥٩); ژێردەستەی پۆڵەندا (١٦٠١–١٦١٨); پارێزگاری ڕووسیا (١٨٢٩–١٨٥٦); پارێزگاری نێودەوڵەتی (١٨٥٦–١٨٥٩);
١٣٤٦–١٨٦٢
	سەرەوە: ئاڵا لە (سەدەی ١٤-١٥) ; خوارەوە: ئاڵا بەپێی ڕێسای ئۆرگانیک (١٨٣١-١٨٦٢) نیشانەی سوپا; (سەدەی ١٤-١٥.) نیشانەی سوپا; (١٨٥٥)
	; شوێنی میرنشینی بۆغدان، ساڵی ١٧٨٩
	; بۆغدان لە سەردەمی ستیڤنی گەورەدا، ساڵی ١٤٨٣
ناوەند	بایا/سیرێت (١٣٤٣–١٣٨٨); سوچیاڤا (١٣٨٨–١٥٦٤); یاشی (لە ساڵی ١٥٦٤ەوە)
ناوی ھاووڵاتی	بۆغدانی
مێژوو
حکوومەت
جۆر	میرنشین
شازادەکانی مۆڵداڤیا (ڤۆیڤۆد, ھۆسپۆدار)
• ١٣٤٦–١٣٥٣ (یەکەم)	دراگۆش
• ١٨٥٩–١٨٦٢ (کۆتا)	ئەلێکساندرۆ ئیۆن کوزا
مێژوو
• دامەزراندنی نیشانەی بۆغدان	١٣٤٦
• یەکخستنی بۆغدان و ئەفلاق	٢٤ی ژانویە بۆ ٥ی شوبات ١٨٦٢
پێشوو	دواتر
	شانشینی ھەنگاریا
	ھۆردی زێڕین
میرنشینە یەکگرتووەکان
قەزای بوکۆڤینا
پارێزگای بێسارابیا
ئەمڕۆ بەشێک لە	مۆلدۆڤا; ڕۆمانیا; ئوکراینا;

میرنشینی بۆغدان یان میرنشینی مۆلداڤیا، (مۆڵدۆڤا: Цара Молдовей، ڕۆمانی: پرینسیپات مۆڵدۆڤا)، ناوچەی مێژووییە و میرنشینێکی پێشووە لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات، ھاوتایە لەگەڵ خاکی نێوان کارپاتیەکانی ڕۆژھەڵات و ڕووباری دنیستەر. سەرەتا دەوڵەتێکی سەربەخۆ و دواتر ئۆتۆنۆمی بوو، لە سەدەی ١٤ تا ١٨٥٩، کاتێک لەگەڵ ئەفلاق (Țara Românească) وەک بنەمای دەوڵەتی مۆدێرن ڕۆمانی یەکگرت؛ لە کاتە جیاوازەکاندا، بۆغدان ناوچەکانی بێسارابیا (لەگەڵ بودجاک)ی لەخۆگرتبوو، ھەموویان بوکۆڤینا و ھێرتسا. ھەروەھا بۆ ماوەیەک ناوچەی پۆکوتیای گرتەوە.^[٢]

نیوەی ڕۆژئاوای بۆغدان ئێستا بەشێکە لە ڕۆمانیا و لای ڕۆژھەڵاتەکەی سەر بە کۆماری مۆلدۆڤایە و بەشی باکوور و باشووری ڕۆژھەڵاتیش خاکی ئوکراینایە.^[٣]

ناو

ئاماژەی ڕەسەن و کورتخایەن بۆ ناوچەکە بۆغدانیا بوو، دوای بۆغدانی یەکەم، کەسایەتی دامەزرێنەری میرنشینەکە.^[٤]

ناوی مۆڵدۆڤا و مۆڵداڤیا لە ناوی ڕووباری مۆڵدۆڤا وەرگیراون؛ بەڵام ئیتیمۆلۆژیا نەزانراوە و چەندین جۆری ھەیە:^[٥]

ئەفسانەیەک کە لە کتێبی Descriptio Moldaviae (١٧١٤-١٧١٦) لەلایەن دیمیتری کانتێمیرەوە باسکراوە، دەیبەستێتەوە بە گەشتێکی ڕاوکردنی ئاورۆکسەکانی ڤۆیڤۆدی ڤۆیڤۆدێشی مارامورێش دراگۆش و ڕاوکردنی ئەم دووەمیان بۆ ئاورۆکسێکی ئەستێرەیی. دراگۆش لەگەڵ سەگی مێینەکەیدا بوو کە ناوی مۆڵدا بوو؛ کاتێک گەیشتنە کەنارەکانی ڕووبارێکی نامۆ، مۆڵدا ئاژەڵەکەی گرت و بەھۆیەوە کوژرا. ناوی سەگەکە لەگەڵ وشەی ڕۆمانی بۆ ئاو، apă تێکەڵ دەکرا و دەدرا بە ڕووبارەکە و درێژدەبووەوە بۆ وڵاتەکە.

مولدای گۆتیک (گۆتیکی: 𐌼𐌿𐌻𐌳𐌰، ᛗᚢᛚᛞᚨ) بە واتای 'تۆز'، 'پیسی' (ھاوشێوەی قاڵبی ئینگلیزی)، ئاماژەیە بۆ ڕووبارەکە.

ئیتیمۆلۆژیای سلاڤی (-ova پاشگرێکی تەواو باوی سلاڤییە)، کە کۆتایی یەک فۆڕمی ڕەگەزی سلاڤی دیاری دەکات، کە خاوەندارێتی دیاری دەکات، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوە ژنانە (واتە، 'ئەوەی مۆڵدا').

خاوەن زەوییەک بە ناوی ئەلێکسا مۆڵداوڤیچ لە بەڵگەنامەیەکی ساڵی ١٣٣٤دا وەک بۆیارێکی ناوخۆیی لە خزمەت یوری دووەمی ھالیچدا باسکراوە؛ ئەمەش شایەدی بەکارھێنانی ناوەکە پێش دامەزراندنی دەوڵەتی مۆڵداڤیایە و دەتوانێت سەرچاوەی ناوی ناوچەکە بێت.^[٦]

لەسەر زنجیرەیەک دراوی پیتەری یەکەم و ستیڤنی یەکەم کە لەلایەن وەستاکانی ساکسۆنەوە دروستکراون و لەگەڵ ئەفسانەی ئەڵمانیدا، لە پشتەوەکاندا ناوی مۆڵداڤیا بە شێوەی Molderlang/Molderlant (recte: Molderland) ھاتووە.^[٧]

لە چەندین ئاماژەی سەرەتاییدا، مۆڵداڤیا لە ژێر فۆڕمی پێکھاتەیی مۆڵدۆ-والاچیادا وەرگێڕدراوە (بە ھەمان شێوە ڕەنگە والاچیا وەک ھەنگرۆ-والاچیا دەربکەوێت). ئاماژەکانی تورکی عوسمانی بۆ مۆڵداڤیا بریتی بوون لە بۆغدان ئەفلاق (بغدان افلاق، بە واتای 'ولاچیاکەی بۆگدان') و بۆغدان (و ناوبەناو کارا-بۆغدان، قرە بغدان، "بۆگدانیای ڕەش").^[٨]

ناوی ناوچەکە بە زمانەکانی تر بریتین لە فەرەنسی: Moldavie، ئەڵمانی: Moldau، ھەنگاری: Moldva، ڕووسی: Молдавия (Moldaviya)، تورکی: Boğdan Prensliği، یۆنانی: Μολδαβία.^[٩]

مێژوو

سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست

دانیشتوانی بۆغدان مەسیحی بوون. کارە شوێنەوارییەکان پاشماوەی گۆڕستانێکی مەسیحییان لە شاری میھالاچێنی لە ناوچەی بۆتۆسانی ئاشکرا کردووە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێنجەمی زایینی. شوێنی پەرستن و گۆڕەکان سیمای مەسیحییان ھەبوو، بیناکەش شێوەی چوارگۆشە بوو و لایەکانی حەوت بۆ ھەشت مەتر بوو. ھەروەھا گۆڕ و شوێنی پەرستنی ھاوشێوە لە ناوچەی نیکۆلینا لە ئیاسی دۆزراونەتەوە.^[١٠]

لە مێژووی سەدەی ١٣ی ھایپاتیۆسدا باسی گەلی پۆلۆخۆڤنی کراوە. لە مێژوودا دەردەکەوێت کە ئەم خاکە لەگەڵ میرنشینەکانی ھالیک و ڤۆڵھینیا و کیێڤ ھاوسنوور بووە. ھەروەھا لێکۆڵینەوە شوێنەوارییەکان شوێنی نیشتەجێبوونی قەڵاداریان ئاشکرا کردووە کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٣ لەم ناوچەیەدا. مێژوونووس ئەلێکساندرۆ ڤی بۆڵدۆر شوێنەکانی وەک ڤۆسکۆداڤی، ڤۆسکۆداڤتی، ڤۆلۆسکۆڤتی، ڤۆڵکۆڤتی، ڤۆلۆسۆڤکا و شارۆچکە و گوندەکانی دیکەی دەستنیشان کردووە کە دەکەونە نێوان ڕێڕەوی ناوەڕاستی ڕووبارەکانی دنیستەر و دنیپەر. پۆلھۆڤینەکان دوای شکستیان لە ساڵی ١٢٥٧ لەلایەن ھێزەکانی دانیال پاشای گالیکەوە لە تۆمارەکان ون بوون. ناسنامەی نەتەوەیی ئەوان نادیارە؛ لە کاتێکدا ھەندێک لە زانایانی ڕۆمانی پێیان وایە ئەوان ڕۆمانی بوون (کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە ڤلاخ ناسرابوون)، بەڵگە شوێنەوارییەکان و مێژووی ھیپاتیا (کە تاکە سەرچاوەی سەرەکییە بۆ مێژووەکەیان) ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوان گەلێکی سلاڤی بوون.^[١١]

لە سەرەتای سەدەی سێزدەھەمدا، برودنیکەکان، بوونێکی سلاڤی-ڤلاخ کە ژێردەستەی میرنشینی گالیک بوون، لە زۆربەی خاکی ھەرێمەکەدا شانبەشانی ڤلاخەکان ئامادە بوون. لە دەوروبەری ساڵی ١٢١٦دا باس لە برودنیکەکان کرا کە لە خزمەت سوزداڵدان.

لە شوێنێک لە ماوەی سەدەی یازدەھەمدا، ڤایکینگێک بە ناوی ڕودفوس لەلایەن ڤلاچەکانەوە کوژرا، ڕەنگە لەو ناوچەیە بێت کە دواتر بوو بە مۆڵداڤیا. لە ساڵی ١١٦٤ ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی، ئەندرۆنیکۆسی یەکەم کۆمنێنۆس لەلایەن شوانەکانی ڤلاخەوە لە ھەمان ناوچەدا گیرا.

سەردەمی عوسمانی

بۆغدان(مۆڵداڤیا) لە سەدەی پانزەھەمدا بوو بە دەوڵەتێکی ژێردەستەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بەڵام ئۆتۆنۆمییەکی سنوورداری پاراست. لەم ماوەیەدا کشتوکاڵ و بازرگانی پەرەی سەند، بەڵام باجەکان بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کرد بۆ پاڵپشتی لە ھەڵمەتەکانی عوسمانی.

یەکێتی لەگەڵ ئەفلاق

لە ساڵی ١٨٥٩ شازادە ئەلێکساندەر ئیۆن کوزا وەک فەرمانڕەوای ھەردوو میرنشینی بۆغدان و ئەفلاق ھەڵبژێردرا، ئەمەش بووە ھۆی یەکگرتنی ھەردوو میرنشینەکە و بنەمای ڕۆمانیای مۆدێرن پێکھێنا.

دانیشتوان

لە سەدەی پازدەھەمدا ژمارەی دانیشتوانی بۆغدان لە نێوان ٢٥٠ بۆ ٦٠٠ ھەزار کەسدا مەزەندە دەکرا. تا ساڵی ١٨٥٩ ژمارەی دانیشتوانی ڕۆژئاوای بۆغدان نزیکەی ١٤٦٣٩٢٧ کەس بووە.

سەرچاوەکان

↑ https://www.britannica.com/place/Moldavia
↑ Janowski, Maciej; Constantin, Iordachi; Trencsenyi, Balazs (2005). "Why bother about historical regions?: Debates over central Europe in Hungary, Poland and Romania". East Central Europe. 32 (1–2): 5–58
↑ https://books.google.iq/books?id=gEeP9NY2qGkC&pg=PA132&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
↑ Historian Ilona Czamańska [pl] states that this name is "undoubtedly associated with Bogdan I", the first voivode of Moldavia in the 1360s
↑ https://web.archive.org/web/20100127183235/http://rentmoldova.com/history-of-moldova/where-did-name-moldova.html
↑ https://web.archive.org/web/20110919144321/http://www.fasttravel.ro/owerview.moldova.romania/en/
↑ L. Bieltz, "MOLDER LANT — o legendă inedită pe monedele emise de Ștefan I — 1394-1399" in Cercetări numismatice 7(1996), p. 155–157
↑ Ion Ciortan, Măriuca Radu, Octavian Ion Penda, Descriptio Romaniae (cartographie), National Museum of Maps & old books, Autonomous regie Monitorul oficial, Bucharest 2004
↑ K. Pârvan, "Aspects of Moldavia’s coinage at the end of the fourteenth century", in 130 Years Since the Establishment of the Modern Romanian Monetary System, Bucharest, 1997, p. 204–214
↑ Octavian-Liviu Șovan، "Zorile creștinismului în nord-estul Moldovei - repere arheologice"، Revista Forum cultural، السنة الخامسة، العدد 4، دیسمبر 2005 (19)
↑ Ruysbroeck, Willem van (2009) [1990]. The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255. Translated by Peter Jackson. Indianapolis/Cambridge: Hackett

[1] ttps://www.britannica.com/place/Moldavia

[2] Janowski, Maciej; Constantin, Iordachi; Trencsenyi, Balazs (2005). "Why bother about historical regions?: Debates over central Europe in Hungary, Poland and Romania". East Central Europe. 32 (1–2): 5–58

[3] ttps://books.google.iq/books?id=gEeP9NY2qGkC&pg=PA132&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[4] Historian Ilona Czamańska [pl] states that this name is "undoubtedly associated with Bogdan I", the first voivode of Moldavia in the 1360s

[5] ttps://web.archive.org/web/20100127183235/http://rentmoldova.com/history-of-moldova/where-did-name-moldova.html

[6] ttps://web.archive.org/web/20110919144321/http://www.fasttravel.ro/owerview.moldova.romania/en/

[7] L. Bieltz, "MOLDER LANT — o legendă inedită pe monedele emise de Ștefan I — 1394-1399" in Cercetări numismatice 7(1996), p. 155–157

[8] Ion Ciortan, Măriuca Radu, Octavian Ion Penda, Descriptio Romaniae (cartographie), National Museum of Maps & old books, Autonomous regie Monitorul oficial, Bucharest 2004

[9] K. Pârvan, "Aspects of Moldavia’s coinage at the end of the fourteenth century", in 130 Years Since the Establishment of the Modern Romanian Monetary System, Bucharest, 1997, p. 204–214

[10] Octavian-Liviu Șovan، "Zorile creștinismului în nord-estul Moldovei - repere arheologice"، Revista Forum cultural، السنة الخامسة، العدد 4، دیسمبر 2005 (19)

[11] Ruysbroeck, Willem van (2009) [1990]. The Mission of Friar William of Rubruck: His Journey to the Court of the Great Khan Möngke, 1253-1255. Translated by Peter Jackson. Indianapolis/Cambridge: Hackett

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]