بۆ ناوەڕۆک بازبدە

موجیب ڕەحمان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
موجیب ڕەحمان
بە بەنگلادێشی: শেখ মুজিবুর রহমান
لەدایکبوون١٧ی ئازاری ١٩٢٠
Tungipara Upazila، بەنگلادێش
مردن١٥ی ئابی ١٩٧٥(١٩٧٥-٠٨-١٥) (٥٥ ساڵ ژیاوە)
داکا، بەنگلادێش
ناسناوবঙ্গবন্ধু
ھۆی مەرگبرینی فیشەک
شوێنی ناشتنداکا
باوکSheikh Lutfar Rahman
دایکSheikh Sayera Khatun
ھاوسەرSheikh Fazilatunnesa Mujib
منداڵشێخ حەسینە، Sheikh Kamal، Sheikh Russel، Sheikh Rehana، Sheikh Jamal
زمانی زگماکیزمانی بەنگلا
زمانەکانی ئاخاوتنزمانی بەنگلا
زمانی نووسینزمانی بەنگلا
پیشەسیاسەتوان، نووسەر
بواری کارسیاسەت، شۆڕش
پۆستەکانPresident of Bangladesh، Prime Minister of Bangladesh، President of Bangladesh
پەروەردەMaulana Azad College، University of Calcutta
ئەندامی حیزبیBAKSAL، Bangladesh Awami League
ئایینسوننە
خەڵاتەکانIndependence Award

شێخ موجیب ڕەحمان (١٧ی ئازاری ١٩٢٠ – ١٥ی ئابی ١٩٧٥)، ھەروەھا بە بانگەباندو ناسراوە، سیاسەتمەدار، شۆڕشگێڕ، دەوڵەتمەدار و چالاکوانێکی بەنگلادیشی بووە کە سەرۆکی دامەزرێنەری بەنگلادیشە. لە ساڵی ١٩٧٢ەوە وەک سەرۆک و سەرۆکوەزیرانی بەنگلادیش سەرکردایەتی وڵاتەکەی کردووە تا لە ساڵی ١٩٧٥ لە کودەتایەکدا تیرۆرکرا.

موجیب لە خێزانێکی موسڵمانی بەنگالی لە تونگیپارا لەدایکبووە و لە ساڵانی کۆتایی ڕاجی بەریتانیادا وەک چالاکوانێکی خوێندکاری لە پارێزگای بەنگال دەرکەوتووە. ئەندامی کۆمەڵەی موسڵمانانی سەرتاسەری ھیندستان بووە و پشتگیری لە ناسیۆنالیزمی موسڵمانان کردووە و لە سەرەتای ژیانی سیاسیدا داکۆکی لە دامەزراندنی پاکستان کردووە. لە ساڵی ١٩٤٩ بوو بە بەشێک لە کوتلەیەکی لیبڕاڵ و عەلمانی و چەپ کە دواتر بوو بە کۆمەڵەی عەوامی. لە ساڵانی ١٩٥٠دا بۆ پەرلەمانی پاکستان ھەڵبژێردرا و لەوێ بەرگری لە مافەکانی بەنگالی ڕۆژھەڵات کرد. موجیب لە سەردەمی ڕاجی بەریتانیا و دەسەڵاتی پاکستاندا ١٣ ساڵی لە زینداندا بەسەر بردووە.[١]

لە ساڵانی شەستەکان موجیب بیرۆکەی ناسیۆنالیزمی بەنگالی وەرگرت و زۆری نەخایاند بوو بە سەرکردەی بێ مشتومڕی ڕۆژھەڵاتی پاکستان. بەھۆی دژایەتیکردنی ھەڵاواردنە سیاسی و نەتەوەیی و دامەزراوەییەکانی ڕۆژاوای پاکستان لە دژی بەنگالییەکانی ڕۆژھەڵاتی پاکستان، بووە جێی بایەخ و سەرکردایەتی بزووتنەوەی ئۆتۆنۆمی شەش خاڵیی کرد و ھەروەھا تەحەدای ڕژێمی ئەیوب خان سەرۆکی پاکستانی کرد. لە ساڵی ١٩٧٠ سەرکردایەتی کۆمەڵەی عەوامی کرد و لە یەکەم ھەڵبژاردنی گشتی پاکستانی سەرکەوتنی بەدەستھێنا. کاتێک حوکمی سەربازی پاکستان دەستاودەستی دەسەڵاتی ڕەتکردەوە، لە ساڵی ١٩٧١دا وتارەکەی ٧ی ئازاری پێشکەشکرد و تێیدا بە شێوەیەکی ناڕوون بانگەوازی بۆ بزووتنەوەی سەربەخۆیی کرد. لە سەعاتەکانی درەنگانی ٢٥ی ئازاری ١٩٧١ سوپای پاکستان شێخ موجیبی بە تۆمەتی خیانەت دەستگیر کرد و جینۆسایدێکی دژی خەڵکی مەدەنی بەنگالی ڕۆژھەڵاتی پاکستان ئەنجامدا. لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ڕۆژی دواتر (٢٦ی ئازاری ١٩٧١)، شیخ موجیب جاڕنامەی سەربەخۆیی بەنگلادیشی دەرکرد، کە دواتر لەلایەن ئەفسەری سوپای بەنگالی ڕائید زیار ڕەحمانەوە بەناوی شێخ موجیبەوە پەخشکرا، کە دواجار بووە ھۆی دەستپێکردنی شەڕی ڕزگاری خوازی بەنگلادیش.[٢][٣] ناسیۆنالیستە بەنگالییەکان بە سەرۆکی حکوومەتی کاتی بەنگلادیشیان ناساند، لەکاتێکدا لە زیندانێکدا لە ڕۆژاوای پاکستان زیندانی کرابوو.[٤]

دوای سەربەخۆیی بەنگلادیش، موجیب لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٧٢ وەک سەرکردەی وڵاتێکی وێرانکراوی شەڕ گەڕایەوە بۆ بەنگلادیش.[٥] لە ساڵانی دواتردا ڕۆڵێکی گرنگی بینی لە بنیاتنانەوەی بەنگلادیش و بنیاتنانی دەستوورێکی عەلمانی بۆ وڵات و گۆڕینی ئامێری دەوڵەتی سەردەمی پاکستان و بیرۆکراسی و ھێزە چەکدارەکان و دەسەڵاتی دادوەری بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ و دەستپێکردنی یەکەم ھەڵبژاردنی گشتی و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ زۆربەی وڵاتانی جیھان. سیاسەتی دەرەوەی ئەو لەو سەردەمەدا بە بنەمای «دۆستایەتی بۆ ھەمووان و دژایەتی بۆ ھیچ کەسێک» زاڵ بوو. ئەو وەک ھاوپەیمانێکی نزیک لەگەڵ ھیندستانی گاندی و یەکێتی سۆڤیەتی برێژنێڤ مایەوە، لە ھەمان کاتدا ھاوسەنگی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەمریکادا دروست کرد. یەکەم وتاری بەنگالی پێشکەش بە کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد لە ساڵی ١٩٧٤.

حکوومەتەکەی موجیب تاڕادەیەکی زۆر سەرکەوتوو نەبوو لە سنووردارکردنی مەحسوبیەتی سیاسی و ئابووری و گەندەڵی لە بەنگلادیش دوای سەربەخۆیی، کە دواجار بووە ھۆی سەرھەڵدانی یاخیبوونێکی چەپ. بۆ دامرکاندنەوەی یاخیبوونەکە، ھێزێکی تایبەتی نیمچە سەربازی ھاوشێوەی گێستاپۆ پێکھێنا،[٦] کە بەشداربوو لە پێشێلکردنی جۆراوجۆری مافی مرۆڤ، کۆمەڵکوژی، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، کوشتن لە دەرەوەی دادگا و دەستدرێژی سێکسی. ڕژێمی چوار ساڵەی موجیب تاکە قۆناغی سۆسیالیستی بوو لە مێژووی بەنگلادیشدا،[٧] کە بە خراپ بەڕێوەبردن و شکستی ئابووری گەورە ناسرابوو، کە بووە ھۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی مردن لە برسێتی کوشندە لە ساڵی ١٩٧٤. لە ساڵی ١٩٧٥ شۆڕشی دووەمی دەستپێکرد، کە بەپێی ئەو شۆڕشە ڕژێمێکی یەک حزبی دامەزراند و ھەموو جۆرە ئازادییە مەدەنییەکان و دامەزراوە دیموکراتییەکانی ھەڵوەشاندەوە، بەو ھۆیەوە «ئۆتۆکراسی بە دامەزراوەیی کرد» و خۆی کردە سەرۆکی «بێ خەوش»ی بەنگلادیش، بە شێوەیەکی کاریگەر بۆ ھەتا ھەتایە، کە بۆ ماوەی حەوت مانگ بەردەوام بوو.[٨][٩] لە ١٥ی ئابی ١٩٧٥ لەگەڵ زۆربەی ئەندامانی خێزانەکەی لە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی لە دانمۆندی ٣٢ لە کودەتایەکدا تیرۆرکرا.

میراتی دوای سەربەخۆیی شێخ موجیب بە خراپ بەڕێوەبردنی ئابووری و برسێتی ساڵی ١٩٧٤ و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و پاوانخوازی لە نێوان بەنگلادیشییەکاندا دەمێنێتەوە. سەرەڕای ئەوەش زۆربەی بەنگلادیشییەکان ستایشی ئەو دەکەن کە وڵاتەکەی لە ساڵی ١٩٧١دا بەرەو سەربەخۆیی بردووە و سەروەری بەنگالییەکانی گەڕاندەوە دوای زیاتر لە دوو سەدە دوای شەڕی پلاسی لە ساڵی ١٧٥٧، کە بەھۆیەوە نازناوی بانگاباندو (ھاوڕێی بەنگال)ی پێدرا.[١٠] لە ڕاپرسییەکەی بی بی سی ساڵی ٢٠٠٤دا وەک گەورەترین بەنگالی لە ھەموو سەردەمێکدا ھەڵبژێردرا.[١١] وتارەکەی لە ٧ی ئازاری ساڵی ١٩٧١ لەلایەن یونسکۆوە بەھۆی بەھا مێژووییەکەیەوە دانپێدانراوە، و لە تۆماری یادەوەری جیھانیدا ھاتووە.[١٢] زۆرێک لە ڕۆژنامە و سەفەرنامەکانی ساڵانێکی زۆر دوای کۆچی دوایی بڵاوکراونەتەوە و بۆ چەند زمانێک وەرگێڕدراون.[١٣]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «বঙ্গবন্ধু ৪ হাজার ৬৮২ দিন কারাগারে ছিলেন» সংসদে তোফায়েল আহমেদ: বঙ্গবন্ধু ৪ হাজার ৬৮২ দিন কারাগারে ছিলেন. Prothomalo. প্রথম আলো. ٧ی ئازاری ٢٠١٧. لە ڕەسەنەکە لە ٢٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
  2. ↑ «Immortal Bangabandhu». Daily Sun. ١٥ی ئابی ٢٠٢٣. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.
  3. ↑ «Wayback Machine» (PDF). Laws of Bangladesh. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٥ی ئابی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە.
  4. ↑ «Waiting for Mujib, Bengalis Delay Key Decisions». The New York Times. ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  5. ↑ Butterfield، Fox (١٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٢). «Bangladesh». The New York Times. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  6. ↑ Ziring، Lawrence (١٩٩٩). Bangladesh: From Mujib to Ershad. Oxford University Press. لاپەڕە ٩٨. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٥٧٧٤٢٠-٧. Opinion was strong that the paramilitary organization was no different from Hitler's Brown Shirts or the Gestapo
  7. ↑ «One Man's Basket Case». The New York Times. ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی ئایاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  8. ↑ Dixit، J.N. (١٩٩٩). Liberation and Beyond: Indo-Bangladesh relations. University Press Limited. لاپەڕە ١٩٨. ژپنک ٩٧٨٨١٢٢٠٠٥٤٥٥.
  9. ↑ «Sheik Mujib Gets Total Authority Over Bangladesh». The New York Times. ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٧٥. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  10. ↑ Krebs، Albin (١٦ی ئابی ١٩٧٥). «Mujib Led Long Fight to Free Bengalis». The New York Times. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  11. ↑ «Listeners name 'greatest Bengali'». BBC News. ١٤ی نیسانی ٢٠٠٤. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.

    Habib، Haroon (١٧ی نیسانی ٢٠٠٤). «International: Mujib, Tagore, Bose among 'greatest Bengalis of all time'». The Hindu. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە.

    «Bangabandhu judged greatest Bangali of all time». The Daily Star. ١٦ی نیسانی ٢٠٠٤. لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
  12. ↑ «Unesco recognises Bangabandhu's 7th March speech». The Daily Star (بە ئینگلیزی). ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  13. ↑ «'Amar Dekha Noya Chin': Bangabandhu's formative journey in a travelogue-style graphic novel». Prothom Alo (بە ئینگلیزی). ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٤. لە ڕەسەنەکە لە ١ی ئازاری ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە.

کتێبنامە

[دەستکاری]

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=موجیب_ڕەحمان&oldid=1470211»