بۆ ناوەڕۆک بازبدە

مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

پۆتانەکان: 41°00′20″N 28°58′39″E / 41.005483°N 28.977385°E / 41.005483; 28.977385

مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد
وێنەیەک تایبەت بە بابەتەکە مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد
زانیاری گشتی
شار ئەستەمبوڵ
وڵات  تورکیا
ئەندازیاری بیناسازی سەدەفکار محەممەد ئاغا
تایبەتمەندییەکان
ڕووبەر ١٠،٠٠٠
درێژی ٧٢م
پانی ٦٤م
بەرزی ٤٥م
ژمارەی منارە ٦
دەستکاری بەڵگەدارکردنی داڕێژە

مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد (بە تورکی: Sultan Ahmet Camii، بە عەرەبی: مَسجِدُ السلطان أحمد) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩–١٦١٦) لەلایەن سوڵتان ئەحمەدی یەکەمی دەوڵەتی عوسمانی و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە سەدەفکار محەممەد ئاغا دروستکراوە. بەھۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانییەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەمبوڵ.

مێژوو

[دەستکاری]

بیناکردن

[دەستکاری]
پۆرترێتێکی ھاوچەرخی سوڵتان ئەحمەدی یەکەم، کە فەرمانی بە دروستکردنی مزگەوتی شین کرد. مۆزەخانەی میترۆپۆلیتەنی ھونەر.[١]

دوای پەیماننامەی زیتڤاتۆرۆک، کە وەک گورزێک بۆ ناوبانگی عوسمانییەکان دەبینرا، سوڵتان ئەحمەدی یەکەم بڕیاری دا مزگەوتێکی گەورە لە ئەستەمبووڵ دروست بکات بەو بەھیوایەی بەدەستھێنانی ڕەزامەندی خودا.[٢] ئەو یەکەم سوڵتان بوو کە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دروست بکات لە دوای سەلیمی دووەم (کۆچی دوایی ١٥٧٤)، چونکە ھەریەک لە مورادی سێیەم و محەممەدی سێیەم پێش ئەو ھی خۆیان دروست نەکردبوو.[٣][٤]

مزگەوتەکە لە لای باشووری ڕۆژھەڵاتی ھیپۆدرۆمی بیزەنتی کۆن دروست کراوە، لە نزیک ئایاسۆفیا، کە گۆڕدرابوو بۆ مزگەوت، کە وەک سەرچاوەیەکی ئیلھامبەخش بۆ تەلارسازانی عوسمانی کاری دەکرد،[٥][٦] شوێنێکی خاوەن بایەخێکی ڕەمزی گەورەیە کە ڕێگەی پێ دەدات بەسەر ئاسۆی شارەکەدا زاڵ بێت. شوێنی مزگەوتەکە لە بنەڕەتدا لەلایەن پلیکانەکانی ھیپۆدرۆم و سەکۆی ئیمپراتۆرییەکەیەوە (کە ئیمپراتۆر لە کاتی بەشداریکردن لە چالاکییەکان لێرە لێی دادەنیشت) داگیرکرابوو. لە کاتی ھەڵکۆڵینەکاندا لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا، ھەندێک لە کورسییە کۆنەکان لە حەوشەی مزگەوتەکەدا دۆزرانەوە.[٧] بە لەبەرچاوگرتنی شوێن، قەبارە و ژمارەی منارەکانی مزگەوتەکە، ئەوە ئەگەرێکی بەھێزە کە سوڵتان ئەحمەد مەبەستی بووە مۆنیۆمێنتێک دروست بکات کە ڕکابەری ئایاسۆفیا بکات یان لێی تێپەڕێنێت.[٨]

پێش دروستکردنی، ئەم شوێنە لەلایەن کۆشکەکانی چەند وەزیرێکی عوسمانییەوە داگیرکرابوو، لەوانە سۆکۆلو محەممەد پاشا و گوزەل ئەحمەد پاشا، کە پێویستی بە پرۆسەیەکی گرانبەھای خاوەندارێتی لێسەندنەوە ھەبوو.[٩][٣] ئەمە، لەگەڵ ئەو ڕاستییەی کە ئیمپراتۆریەتەکە لە ژێر گوشاری ئابووریدا بوو، ناڕەزایەتی عولەماکانی (زانیارانی شەریعەتی ئیسلامی) لێکەوتەوە، کە دەیانگوت سوڵتانەکان دەبێت تەنھا بە دەستکەوتەکانی داگیرکاری پارەی دروستکردنی مزگەوتێکی ئیمپراتۆری دابین بکەن. ئەحمەدی یەکەم ھیچ سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست نەھێنابوو و بەو ھۆیەشەوە ناچار بوو پارە لە خەزێنەوە بۆ ئەم پڕۆژە گرانبەھایە تەرخان بکات.[٩][١٠] عولەماکان تا ئەو شوێنە ڕۆیشتن کە نوێژکردنی موسڵمانانیان لە مزگەوتەکەدا قەدەغە کرد.[٩]

وێناکردنێکی سەدەی ١٧ھەم لەگەڵ نەخشەی زەوی لەلایەن گەڕیدەی فەڕەنسی گیوم جۆزێف گرێلۆ

سەرەڕای دژایەتییەکان، سوڵتان بەردەوام بوو لە پڕۆژەکە.[٩] دروستکردنی لە ساڵی ١٦٠٩ دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٦١٧ تەواو بوو، کاتێک مەڕاسیمی کردنەوەی بەڕێوەچوو، ھەرچەندە ساڵی ١٦١٦ لەسەر ھەندێک لە نەخشێنراوەکانی مزگەوتەکە ئاماژەی پێ کراوە.[٩][١١][٤] ئەحمەدی یەکەم لە دەوروبەری ھەمان کاتدا یان زۆر زوو دوای ئەوە لە ساڵی ١٦١٧ کۆچی دوایی کرد. [١٢] زانا گۆدفرێی گودوین ئاماژە بەوە دەکات کە دوایین ڕاپۆرتەکانی ژمێریاری سەبارەت بە دروستکردنی مزگەوتەکە لەلایەن مستەفای یەکەم، جێنشینی ئەحمەدی یەکەم، واژوو کراون، کە ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەحمەدی یەکەم پێش تەواوبوونی کۆتایی پڕۆژەکە کۆچی دوایی کردووە.[٩]

لە کۆتاییدا، شکۆمەندی مزگەوتەکە، ڕازاندنەوە لوکسەکەی و ئەو مەڕاسیمە گشتییە وردانەی کە ئەحمەدی یەکەم بۆ ئاھەنگگێڕان بەبۆنەی پڕۆژەکە ڕێکی خستبوون، وادیارە ڕای گشتییان گۆڕیوە و بەسەر مشتومڕە سەرەتاییەکانی سەبارەت بە دروستکردنەکەیدا زاڵ بوون. بوو بە یەکێک لە بەناوبانگترین مزگەوتەکانی شارەکە.[٩][١٠] مزگەوتەکە شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر شارەکە بەجێھێشتووە و ناوی خۆی داوە بە گەڕەکەکانی دەوروبەری، کە ئێستا بە سوڵتان ئەحمەد ناسراوە.[١٣]

نۆژەنکردنەوەکان و مێژووی ئەم دواییانە

[دەستکاری]
وێنەی ناوەوەی مزگەوتەکە داڕێژە:دەوروبەری

لە ساڵی ١٨٨٣دا، زۆربەی نەخشە کێشراوەکانی ناوەوەی مزگەوتەکە بە کاری ڕەنگکردنی نوێی قاڵبی نەخشاندن گۆڕدران، کە ھەندێکیان نەخشەی ڕەنگی ڕەسەنیان گۆڕی.[١٤] ئاگرکەوتنەوەیەکی گەورە لە ساڵی ١٩١٢دا زیانی بە چەند پێکھاتەیەکی دەرەوەی کۆمەڵە مزگەوتەکە گەیاند یان وێرانی کردن، کە دواتر نۆژەن کرانەوە.[١٤]

نۆژەنکردنەوەیەکی گەورەی مزگەوتەکە لە سەدەی ٢١ەمدا ڕووی دا. لە کاتی کارە ئامادەکارییەکان لە ساڵی ٢٠١٣دا، دەرکەوت کە منارەی باکووری ڕۆژئاوای مزگەوتەکە بە تێپەڕبوونی کات داڕێژە:گۆڕین لای داوە، کە مەترسییەکی ئەگەریی بۆ سەر سەقامگیری پێکھاتەکەی دروست کردووە. کارەکانی دووبارە بونیادنانەوە و چاککردنەوەی منارەکە لە ساڵی ٢٠١٥دا لە بەڕێوەچووندا بوو.[١٥] کارە گشتگیرەکانی نۆژەنکردنەوە لەسەر باقی مزگەوتەکە لە ساڵی ٢٠١٨ دەستی پێ کرد و لە نیسانی ٢٠٢٣ کۆتایی ھات.[١٦][١٧]

پاپا بێنێدیکتی شانزدەیەم لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ تورکیا، لەگەڵ مستەفا چاگریجی، موفتیی ئەستەمبووڵ و ئەمرۆڵڵا ھاتیپۆغڵو، ئیمامی مزگەوتی شین، سەردانی مزگەوتەکەی کرد. ئەمە دووەم سەردانی پاپا بوو لە مێژوودا بۆ شوێنێکی پەرستنی موسڵمانان.[١٨][١٩]

پێشانگا

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Portrait of Sultan Ahmet I (r. 1603–17)». www.metmuseum.org (بە ئینگلیزی). The Metropolitan Museum of Art.
  2. ↑ Goodwin 1971، لاپەڕە 342.
  3. 1 2 Kuban 2010، لاپەڕە 361.
  4. 1 2 Blair & Bloom 1995، لاپەڕە 228.
  5. ↑ Bailey، Julia؛ Bozdoğan، Sibel؛ Necipoğlu، Gülru (٢٠٠٧). History and Ideology: Architectural Heritage of the "Lands of Rum" (بە ئینگلیزی). Brill. لاپەڕە ٢٧٠. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-١٦٣٢٠-١.
  6. ↑ Agoston، Gabor؛ Masters، Bruce Alan، eds. (٢٠١٠). Encyclopedia of the Ottoman Empire (بە ئینگلیزی). Infobase Publishing. لاپەڕە ٢٤٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٨١-١٠٢٥-٧.
  7. ↑ Akyürek، Engin (٢٠٢١). The Hippodrome of Constantinople (بە ئینگلیزی). Cambridge University Press. لاپەڕە ١٧, ٢٠. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٨-٩٤٤٤٨-٩.
  8. ↑ Kuban 2010، لاپەڕەکانی 362–363.
  9. 1 2 3 4 5 6 7 Goodwin 1971، لاپەڕە 343.
  10. 1 2 Rüstem، Ünver (٢٠١٦). «The Spectacle of Legitimacy: The Dome-Closing Ceremony of the Sultan Ahmed Mosque». Muqarnas. ٣٣: ٢٥٣–٣٤٤. ISSN ٠٧٣٢-٢٩٩٢. JSTOR ٢٦٥٥١٦٨٧.
  11. ↑ Kuban 2010، لاپەڕە 362.
  12. ↑ Sumner-Boyd، Hilary؛ Freely، John (٢٠١٠). Strolling Through Istanbul: The Classic Guide to the City (بە ئینگلیزی) (چاپی Revised). Tauris Parke Paperbacks. لاپەڕە ١٠٧–١١١.
  13. ↑ Kezer، Zeynep (٢٠٠٤). «If walls could talk: exploring the dimensions of heterotopia at the Four Seasons Istanbul Hotel». لە Arnold، Dana؛ Ballantyne، Andrew (eds.). Architecture as Experience: Radical Change in Spatial Practice (بە ئینگلیزی). Routledge. لاپەڕە ٢١٢. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٤-٤١٧٥٢-٠.
  14. 1 2 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری :2 نەدراوە
  15. ↑ «Istanbul's historical Blue Mosque's minaret 'shifted'». Hürriyet Daily News (بە ئینگلیزی). ٦ی شوباتی ٢٠١٥. لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  16. ↑ «Blue Mosque opens doors for worshippers after 5-year restoration». Middle East Monitor (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). ٢١ی نیسانی ٢٠٢٣. لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  17. ↑ «Blue Mosque in Istanbul reopens for prayer after 6-year restoration». Daily Sabah (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٦ی نیسانی ٢٠٢٣. لە ١٠ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  18. ↑ «Pope makes Turkish mosque visit». BBC News. ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦. لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  19. ↑ «Pope Benedict XVI Visits Turkey's Famous Blue Mosque». Fox News. ٣٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦. لە ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=مزگەوتی_سوڵتان_ئەحمەد&oldid=1580394»