محەممەد خودابەندە ئۆلجایتوو
| ئۆلجایتوو محەممەد خودابەندە | |
|---|---|
| پاشای ئێرانزەمین[١] (پادشای خاکی ئێران) | |
_(cropped).jpg) ئۆلجایتوو لەگەڵ باڵیۆزەکانی ئیمپراتۆریەتیی یوان دانیشتووە، ١٤٣٨، «جامع التواریخ» | |
| ئیلخان | |
| فەرمانڕەوایی | ٩ی تەممووزی ١٣٠٤ – ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٣١٦ |
| تاج لەسەر نان | ١٩ی تەممووزی ١٣٠٤ |
| پێشوو | غەزان خان |
| جێگر | ئەبوو سەعید |
| جێنشینی خۆراسان | |
| فەرمانڕەوایی | ١٢٩٦ – ١٣٠٤ |
| پێشوو | نیرون ئاغا |
| جێگر | ئەبوو سەعید |
| ھاوسەر | حاجی خاتوون ئۆلتووزمیش خاتوون |
| منداڵ(ەکان) | بەستام تایغوور سولەیمان شا ئەبولخەیر ئەبوو سەعید دۆڵاندی خاتوون ساتی بەگ سوڵتان خاتوون |
| خانەدان | ھۆلاکۆیی |
| باوک | ئەرغوون |
| دایک | ئوورووک خاتوون |
| لەدایکبوون | ٢٤ی ئازاری ١٢٨٢[٢] لە نێوان سەرەخس و مەروو، خۆراسان، ئیلخانی |
| مردن | ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٣١٦ (٣٤ ساڵ ژیاوە) سوڵتانییە، ئیلخانی |
| ناشتن | گومەدی سوڵتانییە |
| ئایین | بودیزم (تا ١٢٩١) مەسیحییەت (تا ١٢٩٥) ئیسلامی سوننە (تا ١٣١٠) ئیسلامی شیعە (تا کاتی مردنی)[٣] |
ئۆلجایتوو، ھەروەھا ناسراو بە محەممەد خودابەندە (٢٤ی ئاداری ١٢٨٢ – ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٣١٦)، ھەشتەمین فەرمانڕەوای خانەدانی ئیلخانی بوو لە ساڵی ١٣٠٤ تا ١٣١٦ لە تەورێز، ئێران.[٤] ناوی «ئۆلجایتوو» بە زمانی مەغۆلی بە واتای «موبارەک» دێت و ناوی کۆتاییی «خودابەندە» بە زمانی فارسی بە واتای «خزمەتکار/بەندەی خودا» دێت.
ئەو کوڕی فەرمانڕەوای ئیلخان ئەرغوون بوو، برا و جێنشینی مەحموود غازان (پێنجەمین جێنشینی چەنگیز خان)، و نەوەی دامەزرێنەری دەوڵەتی ئیلخانی ھۆلاکۆ خان بوو.
فەرمانڕەوایی
[دەستکاری]ئەو لە ٩ی تەممووزی ١٣٠٤ گەیشتە دەشتی ئووجان[٥] و لە ١٩ی تەممووزی ١٣٠٤ تاجگوزاری بۆ کرا.[٦] ڕەشیدەددین نووسیویەتی کە ئەو ناوی ئۆلجایتووی لە دوای ئیمپراتۆری یووان ئۆلجایتوو تەیموور وەرگرتووە کە لە دادوو لەسەر تەخت بوو. نازناوی فەرمیی تەواوی غەیاسەددین محەممەد خودابەندە ئۆلجایتوو سوڵتان بوو. لە کاتی دەستبەکاربوونیدا، چەندین کەسی لە پایەکاندا دەستنیشانکرد، وەک قوتلووشاھ بۆ پایەی فەرماندەی گشتیی سوپای ئیلخانی، ڕەشیدەددین ھەمەدانی و سەعدەددین ساوجی وەک وەزیرەکانی لە ٢٢ی تەممووزی ١٣٠٤. دەستنیشانکردنێکی تر ئەسیلەددین، کوڕی نەسیرەددین تووسی بوو وەک جێنشینی باوکی بۆ سەرۆکایەتیی ڕوانگەی مەراغە. بڕیارێکی تری ڕامیاری وەرگرتنەوەی کرمان بوو لە قوتلووقخانی قوتبەددین شا جیھان لە ٢١ی نیسانی ١٣٠٤. ئۆلجایتوو خەزوور و مامی خۆی ئیرینجینی وەک جێنشینی ئەنادۆڵ لە ٢٧ی حوزەیرانی ١٣٠٥ دەستنیشانکرد.
ئەو لە ھەمان ساڵدا پێشوازیی کرد لە باڵیۆزەکانی خانەدانی یووان (١٩ی ئەیلوولی ١٣٠٥)، خاناتی چاگاتای و ھۆردی زێڕین (٨ی کانوونی یەکەمی ١٣٠٥)، و ئاشتییەکی ناوخۆییی مەغۆلەکانی دامەزراند.[٦]
لە ساڵی ١٣٠٦دا ھەڵمەتێکی بۆ سەر ھەرات دژی فەرمانڕەوای کەرتی فەخرەددین ئەنجامدا، بەڵام تەنیا بۆ ماوەیەکی کورت سەرکەوتوو بوو؛ ئەمیرەکەی، دانشمەند لە کاتی بۆسەیەکدا کوژرا. ئەو دووەم ھەڵمەتی سەربازیی خۆی لە حوزەیرانی ١٣٠٧ بەرەو گێڵان دەستی پێ کرد. ئەمە سەرکەوتوو بوو بەھۆی یەکگرتنی ھێزەکانی ئەمیرەکانی وەک سوتای، ئەسەن قوتلووق، ئیرینجین، سێڤینچ، چۆپان، تۆغان و موئمین. سەرەڕای سەرکەوتنی سەرەتایی، فەرماندەی گشتیی سوپاکەی قوتلووشاھ تێکشکێندرا و لە کاتی ھەڵمەتەکەدا کوژرا، کە ڕێگەی بۆ چۆپان خۆش کرد بۆ بەرزبوونەوەی پایەکان. دوای ئەمە، فەرمانی دا بە ھەڵمەتێکی تر دژی کەرتەکان، ئەمجارەیان لەلایەن بووجای کوڕی ئەمیر دانشمەندی کۆچکردوو فەرماندەییی دەکرا. بوجای دوای گەمارۆدانی لە ٥ی شوبات تا ٢٤ی حوزەیرانی ١٣٠٦ سەرکەوتوو بوو، و دواجار قەڵاکەی گرت. دەستەیەکی پسپۆڕی مەنجەنیقی فڕەنسی ناسراون کە لەم فەتحەدا ھاوکاریی سوپای ئیلخانییان کردووە.[٧]
لە ساڵی ١٣٠٧دا، ڕاپەڕینێک لە کوردستان بە سەرکردایەتیی کەسێک بە ناوی مووسا سەری ھەڵدا، کە بانگەشەی دەکرد کە مەھدییە. ڕاپەڕینەکە بەخێرایی تێکشکێندرا.[٨] ڕاپەڕینێکی تری ئایینی، ئەم جارەیان لەلایەن ١٠٫٠٠٠ مەسیحیی بەھێزەوە، لە ھەولێر سەری ھەڵدا. سەرەڕای ھەوڵە زۆرەکانی مار یەھبوڵڵا بۆ ڕێگریگرتن لەو چارەنووسە ناھەموارەی کە چاوەڕوان دەکرا، دواجار قەڵاکە دوای گەمارۆدانی لەلایەن سوپای ئیلخانی و چەکدارە ھۆزە کوردەکان لە ١ی تەممووزی ١٣١٠دا گیرا، و ھەموو بەرگریکاران کۆمەڵکوژکران، لەوانەش زۆرێک لە دانیشتووانە ئاشوورییەکانی بەشی خوارەوەی شارەکە.[٩]
گۆڕانکارییەکی گرنگ لە کارگێڕیدا لە ساڵی ١٣١٢دا ڕووی دا کاتێک وەزیرەکەی ئۆلجایتوو، سەعدەددین ساوجی بە تۆمەتی گەندەڵی دەستگیر کرا و لە ٢٠ی شوباتی ١٣١٢دا لەسێدارەدرا. زۆری پێنەچوو تاجەددین عەلی شا جێگەی گرتەوە، کە تا ساڵی ١٣٢٣ سەرکردایەتیی کارگێڕیی شارستانیی ئیلخانیی دەکرد. قوربانییەکی تری پاکتاوکردنەکە تاجەددین ئاواجی بوو، کە شوێنکەوتووی سەعدەددین بوو. ئۆلجایتوو دواجار دوایین ھەڵمەتی دژی مەمالیکەکان دەست پێ کرد، کە تێیدا سەرکەوتوو نەبوو، ھەرچەندە باس لەوە دەکرێت کە بۆ ماوەیەکی کورت دیمەشقی گرتووە.[١١] ئەوکاتە بوو کە ئەمیرەکانی مەمالیک، فەرمانڕەوای پێشووی حەلەب—شەمسەددین قەرە سونقوور و فەرمانڕەوای تەرابلوس—ئەلفەرام ناپاکییان کرد و پەنایان بۆ ئۆلجایتوو برد. سەرەڕای داواکارییەکانی ڕادەستکردنەوە لەلایەن میسرەوە، ئیلخان قەرە سونقووری بە فەرمانڕەوایەتیی مەراغە و ئەلفەرامی بە ھەمەدان دیاری کرد.[٦] دواتر لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٣١٤دا ئۆڵجاتی—کچی ئەباقا خان درا بە قەرە سونقوور.[١]
سەردەمی دەسەڵاتی ئۆلجایتوو ھەروەھا بە ھەوڵێکی کورتخایەن بۆ داگیرکردنی حیجاز لەلایەن ئیلخانییەوە بەیاد دەھێنرێتەوە. حومەیدە ئیبن ئەبی نەمەی لە ساڵی ١٣١٥دا گەیشتە کۆشکی ئیلخانی، ئیلخان لای خۆیەوە سوپایەکی چەند ھەزار کەسی لە مەغۆل و عەرەب بە فەرماندەییی سەید تالیب ئەلدڵقەندی بۆ حومەیدە دابین کرد بۆ ئەوەی حیجاز بخاتە ژێر کۆنترۆڵی ئیلخانییەوە. بەڵام، کەمێک دوای ئەوەی ھێزەکان لە بەسرە تێپەڕین، ھەواڵی مردنی ئیلخانیان پێگەیشت، و بەشێکی زۆری سوپاکە ڕایان کرد. ئەوانی تریش – سێسەد مەغۆل و چوارسەد عەرەب – لەلایەن کۆمەڵێکی چوار ھەزار کەسی لە بەدەوییەکان بە سەرکردایەتیی محەممەد ئیبن عیسا لە ئازاری ١٣١٧دا تێکشکێنران.[١٢]
مردن
[دەستکاری]ئەو لە سوڵتانییە لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٣١٦ کۆچی دوایی کرد،[٦] دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوازدە ساڵ و نۆ مانگ فەرمانڕەوایەتیی کردبوو. دواتر، ڕەشیدەددین ھەمەدانی تۆمەتبارکرا بەوەی بووەتە ھۆی مردنی لە ڕێگەی ژەھراویکردنەوە و لەسێدارەدرا. ئەبوو سەعیدی کوڕی جێگەی ئۆلجایتووی گرتەوە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری ":0" نەدراوە - ↑ Komaroff، Linda (٢٠١٢). Beyond the Legacy of Genghis Khan. BRILL. لاپەڕە ١٩. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٢٤٣٤٠-٨.
- ↑ Hope 2016، لاپەڕە 185.
- ↑ Morby، John (١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٤). «Persia, Il-Khans of». Dynasties of the World (بە ئینگلیزی). Oxford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-١٧٨٠٠٧-٣.
- ↑ Tulibayeva، Zhuldyz M. (٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٨). «Mirza Ulugh Beg on the Chinggisids on the Throne of Iran: The Reigns of Öljaitü Khan and Abu Sa'id Bahadur Khan». Golden Horde Review (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٦ (2): ٤٢٢–٤٣٨. doi:١٠.٢٢٣٧٨/٢٣١٣-٦١٩٧.٢٠١٨-٦-٢.٤٢٢-٤٣٨. لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری ":1" نەدراوە - ↑ Peter Jackson, The Mongols and the West, p. 315.
- ↑ Peacock، A. C. S. (١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩). Islam, Literature and Society in Mongol Anatolia (بە ئینگلیزی). Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٤٩. ژپنک ٩٧٨-١-١٠٨-٤٩٩٣٦-١.
- ↑ Brill Online. Encyclopaedia of Islam. Second edition Second edition (بە ئینگلیزی). Leiden: Brill Online. OCLC ٦٢٤٣٨٢٥٧٦. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Paskaleva، Elena (٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣). «Samarqand's Congregational Mosque of Bibi Khanum as a Representation of Timurid Legitimacy and Rulership». Manazir Journal. ٥: ٧٢. doi:١٠.٣٦٩٥٠/manazir.٢٠٢٣.٥.٤. hdl:١٨٨٧/٣٧٢٨٢٨١.
- ↑ Stevens, John. The history of Persia...
- ↑ al-Najm Ibn Fahd, Itḥāf al-wará, 3/155–156
