مان یۆشوو

کۆپییەکی شیعری ژمارە ٨ی مانیۆشوو، لە نووسینی شازادە نووکاتا

مانیۆشوو (万葉集^?, بە واتای «کۆکراوەی دە ھەزار گەڵا») کۆنترین دیوان و کۆکراوەی شیعریی ژاپۆنییە کە تا ئەمڕۆ مابێتەوە و بە شێوازی واکا (شیعر بە ژاپۆنیی کلاسیک) نوسراوەتەوە. کۆکردنەوەی ئەم دیوانە دەگەڕێتەوە بۆ دوای ساڵی ٧٥٩ی زایینی لە سەردەمی نارادا. ئەم دیوانە بە یەکێک لە پیرۆزترین و بەنرخترین شاکارە شیعرییەکانی مێژووی ئەدەبی ژاپۆن دادەنرێت. لە ئێستادا زۆربەی لێکۆڵەران پێیان وایە کە کۆکەرەوەی سەرەکی یان دواین کەس لە دەستەی کۆکەرەوان، شاعیر ئۆتۆمۆ نۆ یاکامۆچی بووە، ھەرچەندە چەندین بیردۆزی تریش لەم بارەیەوە خراونەتەڕوو. دواین شیعر لە کۆکراوەکەدا کە ڕێکەوتەکەی دیار بێت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٧٥٩ی زایینی (شیعری ژمارە ٤٥١٦). دیوانەکە چەندین شیعری سەردەمانی زۆر کۆنتریشی تێدایە، بەڵام بەشی زۆری شیعرەکان لە نێوان ساڵانی ٦٠٠ بۆ ٧٥٩ی زایینیدا ھۆنراونەتەوە. ھەروەھا مانای تەواو و وردی ناونیشانی دیوانەکە بە تەواوی ڕوون نییە.

دیوانی مانیۆشوو لە زیاتر لە ٤٬٥٠٠ شیعری واکا لە ٢٠ بەرگدا پێکدێت، و بە شێوەیەکی گشتی دابەشکراوە بەسەر سێ چەشنی سەرەکیدا: زۆکا (Zoka)، کە شیعری تایبەت بە ئاھەنگ و سەفەرەکانە؛ سۆمۆنکا (Somonka)، کە شیعری دڵداری و خۆشەویستیی نێوان ژن و پیاوە؛ و بانکا (Banka)، کە شیعری شین و ماتەمینییە بۆ کۆچی دواییی کەسایەتییەکان. ئەم شیعرانە لەلایەن کەسانێک لە چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگەوە نووسراون، وەک ئیمپراتۆرەکان، ئەرستۆکراتەکان، فەرمانبەرانی پلە نزم، سەربازانی پاسەوانی سنوور (ساکیمۆری)، ھونەرمەندانی سەر شەقام، جووتیاران، و گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی ناوچەکانی ڕۆژھەڵات (تۆگۆکو). ھەروەھا زیاتر لە ٢٬١٠٠ شیعری واکای بێناونیشانی نووسەر لەم دیوانەدا تۆمارکراون.

کۆکراوەکە دابەشکراوە بەسەر ٢٠ بەش یان پەرتووکدا، و ئەم دابەشکارییە لە زۆربەی دیوانەکانی دوای خۆشیدا پەیڕەو کرا. ئەم دیوانە لە ٢٦٥ شیعری درێژ (چۆکا)، ٤٬٢٠٧ شیعری کورت (تانکا)، یەک شیعری پێکەوەبەستراوی کورت (an-renga)، یەک شیعری شێوازی بووسۆکوسێکیکا (کە لەسەر شێوازی کێشی ٥-٧-٥-٧-٧-٧ دانراوە و بە ناوی ئەو شیعرانەوە ناونراوە کە لەسەر شوێنپێی بودا لە پەرستگای یاکوشی-جی لە شاری نارا ھەڵکۆڵراون)، چوار شیعری چینی (کانشی)، و ٢٢ پارچە پەخشانی چینی پێکدێت. بە پێچەوانەی دیوانەکانی دواترەوە، وەک دیوانی کۆکین واکاشوو، مانیۆشوو پێشەکیی نییە.

مانیۆشوو بە بەرھەمێکی بێوێنە و تایبەتی ئەدەبیاتی ژاپۆنی دادەنرێت؛ شیعرە سەرەتایییەکانی ژێر کاریگەریی بیروباوەڕی کۆنفۆشیۆسی و تاویدا بوون، لە کاتێکدا شیعرەکانی دواتر ڕەنگدانەوەی فێرکارییەکانی بودایییان پێوە دیارە. ھەرچەندە دیوانەکە شێوازی گشتیی کیشوەریی ئاسیای لەخۆگرتووە، بەڵام بەوە لە بەرھەمەکانی تر جیا دەکرێتەوە کە تیشکی خستووەتە سەر بابەتە ڕەسەنەکانی ژاپۆن و ستایشی بەھاکانی ئایینی شینتۆی کردووە، بەتایبەتی بەھای ڕاستگۆیی (ماکۆتۆ) و ئازایەتی و پیاوەتی (ماسوراۆبوری). سەرباری ئەمەش، زمانی زۆربەی دەقەکانی مانیۆشوو خاوەن ھەستێکی سۆزداریی بەھێزە بۆ خوێنەر:

ئەم کۆکراوە سەرەتایییە شتێکی لە تازەییی بەرەبەیانی تێدایە [...] تێیدا ھەندێک ناڕێکیی کێش ھەیە کە دواتر ڕێگەیان پێ نەدەدرا؛ ناوی شوێنە سەرنجڕاکێشەکان و زاراوەی ماکوراکۆتۆبای تێدایە؛ ھەروەھا دەربڕینی سەرسووڕمانی وەک کامۆ (kamo)ی تێدایە کە سەرنجڕاکێشییەکی ڕاستەقینە دەبەخشێت ھەرچەندە بە ئاسانی بۆ زمانەکانی تر وەرناگێڕدرێت. بە واتایەکی تر، ئەم دیوانە سەرنجڕاکێشیی ھونەر لە سەرچاوە ڕەسەن و پاکەکەیدا نیشان دەدات لەگەڵ ھەستێکی ڕۆمانسی بە مێژوویەکی دێرین کە دواتر لەدەستچووە.

ھەروەھا مانیۆشوو ناوی چەندین دیوان و کۆکراوەی شیعریی کۆنتری ژاپۆنی پاراستووە کە لەناوچوون، وەک دیوانی ڕویجوو کارین (دارستانی شیعرە پۆلێنکراوەکان)، چەندین دەق بە ناوی کۆکاشوو (کۆکراوەی شیعرە دێرینەکان)، لەگەڵ لانیکەم چوار دیوانی خێزانی یان تاکەکەسی ناسراو بە کاشوو کە سەر بە شاعیران کاکینۆمۆتۆ نۆ ھیتۆمارۆ، کاسا نۆ کانامورا، تاکاھاشی نۆ موشیمارۆ و تانابێ نۆ ساکیمارۆ بوون. داڕێژە:Conservatism in Japan

ناو

لاپەڕەیەک لە دەستنووسی مانیۆشوو

وەرگێڕانی وشەبەوشەی پیتەکانی کانجی کە ناونیشانی مانیۆشوو (万 — 葉 — 集) پێکدەھێنن بریتییە لە «دە ھەزار — گەڵا — کۆکراوە».

بەپێی توێژەری سەدەی بیستەم سێنئیچی ھیساماتسو، لێکدانەوە سەرەکییەکان بۆ ئەم ناوە بریتین لە:

1. پەرتووکێک کە ژمارەیەکی یەکجار زۆر شیعر لەخۆ دەگرێت؛
2. پەرتووکێک بۆ تەواوی نەوەکان و بۆ ھەموو سەردەمەکان؛ و:
3. دیوانێکی شیعری کە بڕێکی زۆر لە کاغەزی بۆ بەکارھاتووە.

پشتیوانانی لێکدانەوەی یەکەم دابەش دەبن بەسەر دوو بۆچووندا:

1. ئەوانەی پیتی ناوەڕاست (گەڵا) بە مانای «وشە» (koto no ha، وشەبەوشە «گەڵای ئاخاوتن») لێکدەدەنەوە، کە بەم پێیە دەبێتە «دە ھەزار وشە»، واتە «ژمارەیەکی زۆر لە واکا»، لەوانە سێنگاکو، شیمۆکۆبێ چۆریوو، کادا نۆ ئازومامارۆ، و کامۆ نۆ مابووچی؛
2. ئەوانەی پیتی ناوەڕاست وەک گەڵای دار بە شێوەیەکی خوازراو بۆ شیعر لێکدەدەنەوە، لەوانە ئوێدا ئاکیناری، کیمورا ماساکۆتۆ، ماسایوکی ئۆکادا، تۆرائۆ سوزوکی، کیۆتاکا ھۆشیکاوا، و سوسومو ناکانایشی.

جگە لەمانە، لایەنگرانی لێکدانەوەی دووەم (پەرتووکێک بۆ تەواوی سەردەمەکان) پێیان وایە:

1. ئامانج لێی دەربڕینی ئەو ھیوایە بووە کە بەرھەمەکە بۆ ھەتاھەتایە بمێنێتەوە (پێشنیارکراو لەلایەن کەیچوو، و پشتیوانیکراو لەلایەن کامۆچی ماسازومی، ئینۆوێ میچییاسو، یۆشیۆ یامادا، نۆریوکی کۆجیما، و تاداشی ئۆکوبۆ)؛
2. ئامانج لێی بەخێرھێنان و نزا بووە بۆ تەمەندرێژیی ئیمپراتۆری ژاپۆن و ئیمپراتۆرەی ژاپۆن (شینۆبو ئۆریگوچی)؛
3. بۆ نیشاندانی ئەوە بووە کە کۆکراوەکە شیعری تەواوی سەردەمە جیاوازەکان لەخۆدەگرێت.

لێکدانەوەی سێیەم کە دەڵێت ئاماژەیە بۆ بەکارھێنانی بڕێکی زۆر لە کاغەز، لەلایەن یووکیچی تاکێدا پێشنیار کرا، بەڵام لەلایەن لێکۆڵەرانی ترەوە پێشوازییەکی ئەوتۆی لێنەکرا.

دابەشکردنی قۆناغەکان

ئەم دیوانە بە شێوەیەکی نەریتی بەسەر چوار قۆناغی مێژووییدا دابەشکراوە:

1. قۆناغی یەکەم: دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمە ئەفسانەیییەکان و لە سەردەمی دەسەڵاتی ئیمپراتۆر یووریاکو (نزیکەی ٤٥٦ تا ٤٧٩) دەست پێدەکات تا سەردەمی ئیمپراتۆر یۆمێی (٥٨٥–٥٨٧)، سایمێی (٦٤٢–٦٤٥، ٦٥٥–٦٦١)، و دواجار ئیمپراتۆر تێنجی (٦٦٨–٦٧١) لە کاتی چاکسازییەکانی تایکا و سەردەمی فوجیوارا نۆ کەماتاری (٦١٤–٦٦٩).
2. قۆناغی دووەم: کۆتاییی سەدەی حەوتەم دەگرێتەوە، کە ھاوکاتە لەگەڵ دەرکەوتنی کاکینۆمۆتۆ نۆ ھیتۆمارۆ، یەکێک لە مەزنترین شاعیرەکانی ژاپۆن.
3. قۆناغی سێیەم: ساڵانی ٧٠٠ تا نزیکەی ٧٣٠ دەگرێتەوە و بەرھەمی شاعیرانی وەک یامابێ نۆ ئاکاھیتۆ، ئۆتۆمۆ نۆ تابیتۆ و یامانووئێ نۆ ئۆکورا لەخۆدەگرێت.
4. قۆناغی چوارەم: ساڵانی ٧٣٠ تا ٧٦٠ دەگرێتەوە و کارەکانی شاعیری گەورە و کۆکەرەوەی دیوانەکە، ئۆتۆمۆ نۆ یاکامۆچی، لەخۆدەگرێت کە چەندین شیعری ڕەسەنی نووسیوە و بەشێکی زۆری شیعرە دێرینەکانیشی دەستکاری و نوێ کردووەتەوە.

شاعیران

زۆرینەی ھەرە زۆری شیعرەکانی مانیۆشوو لە ماوەی نزیکەی یەک سەدەدا ھۆنراونەتەوە. شیعری شازادە نووکاتا لە قۆناغی یەکەمدا (٦٤٥–٦٧٢) جێگیر کراوە، لە کاتێکدا قۆناغی دووەم (٦٧٣–٧٠١) بە شیعرەکانی کاکینۆمۆتۆ نۆ ھیتۆمارۆ ناسراوە کە بە یەکێک لە مەزنترین شاعیرانی مێژووی ژاپۆن دادەنرێت. قۆناغی سێیەم (٧٠٢–٧٢٩) شیعرەکانی تاکێچی نۆ کورۆھیتۆ، یامابێ نۆ ئاکاھیتۆ، تاکاھاشی نۆ موشیمارۆ، و کاسا نۆ کانامورا لەخۆدەگرێت. گرنگترین شاعیرانی ئەم قۆناغە بریتی بوون لە ئۆتۆمۆ نۆ تابیتۆ (باوکی یاکامۆچی و سەرۆکی کۆڕی ئەدەبی لە دازایفو) و ھاوڕێکەی یامانووئێ نۆ ئۆکورا کە پێدەچێت کۆچبەرێک بووبێت لە شانشینی کۆریی بایکچێەوە و شێوازی دەربڕین و بابەتەکانی زۆر ناوازە بوون. یاکامۆچی خۆی شاعیری سەرەکیی قۆناغی چوارەم بوو (٧٣٠–٧٥٩) و کۆتا شیعری دیوانەکەی لە ساڵی ٧٥٩دا تۆمار کردووە.

گرنگیی زمانەوانی

جگە لە بەھای ھونەری و ئەدەبی، مانیۆشوو بەھۆی بەکارھێنانی کۆنترین شێوازی نووسینی ژاپۆنی کە ناسراوە بە مانیۆگانا گرنگییەکی یەکجار گەورەی ھەیە. ھەرچەندە ئەمە یەکەم بەرھەم نەبوو کە ئەم شێوازەی بەکارھێنابێت—چونکە پێشتر لە کتێبی کۆجیکی (٧١٢)دا بەکارھاتبوو—بەڵام ھێندە کاریگەر بوو کە ناوی ئەم شێوازە نووسینە بە ناوی مانیۆشوو خۆیەوە بەستراوەتەوە (مانیۆگانا واتە «کانای مانیۆشوو»). لەم شێوازەدا، پیتەکانی چینی بە دوو شێوە بەکاردەھێنران: ھەم بە شێوازی لۆگۆگرام بۆ دەربڕینی واتا، و ھەم بە شێوازی فۆنەتیک بۆ دەربڕینی دەنگە ژاپۆنییەکان. ئەم بەکارھێنانە دەنگییە دواتر بووە ھۆی لەدایکبوونی ئەلفوبێکانی کانا، کە لە فۆرمە سادەکراوەکانی مانیۆگانا بە شێوەی ھیراگانا و کاتاکانا پەرەیان پێدرا.

زۆربەی ئەدەبیاتی مانیۆشوو بە شێوەزاری ڕۆژاواییی ژاپۆنیی کۆن نووسراوە، کە شێوەزاری ناوچەی پایتەخت لە دەوروبەری کیۆتۆ و نارا بوو لە ھەرێمی کانسایدا. بەڵام بەشەکانی ١٤ و ٢٠ی دیوانەکە بەھۆی پاراستنی زیاتر لە ٣٠٠ شیعر بە شێوەزارەکانی ناوچەی ڕۆژھەڵات (ئازووما—کە ئێستا دەکاتە ھەرێمەکانی چووبو، کانتۆ و باشووری تۆھۆکو)، لەلایەن زمانزانە مێژوویییەکانەوە بایەخێکی زۆریان پێدەدرێت.

وەرگێڕانەکان

یولیۆس کلاپرۆت یەکەم وەرگێڕانی سەرەتایی و کەمکوڕیی بۆ بەشێک لە شیعرەکانی مانیۆشوو لە ساڵی ١٨٣٤ ئەنجامدا. پاشان لە ساڵی ١٩٤٠دا، چاپخانەی زانکۆی کۆڵۆمبیا وەرگێڕانێکی بە دەستکاریی شاعیری ئینگلیزی ڕاڵف ھۆدسۆن بڵاوکردەوە کە دواتر خرایە نێو زنجیرە وەرگێڕانەکانی یوونێسکۆ.

لێکۆڵەری ھۆڵەندی یان پیەرسۆن لە نێوان ساڵانی ١٩٢٩ بۆ ١٩٦٣ وەرگێڕانێکی ئینگلیزیی تەواوی بۆ مانیۆشوو ئەنجامدا. لە ساڵی ١٩٨١دا، ئیان ھیدیۆ لێڤی بەشی یەکەمی وەرگێڕانە چوار بەرگییەکەی بڵاوکردەوە و خەڵاتی لێژنەی دۆستایەتیی ژاپۆن-ئەمریکای بۆ وەرگێڕانی ئەدەبیاتی ژاپۆنی بەدەستھێنا. لە ساڵی ٢٠٠٩دا، ئەلێکساندەر ڤۆڤین دەستی کرد بە بڵاوکردنەوەی وەرگێڕانێکی ئەکادیمیی گشتگیر لەگەڵ شیکاری و دەقی ڕەسەندا، و بەر لە کۆچی دواییی لە ساڵی ٢٠٢٢، چەندین بەرگی لێ تەواو کرد.

مۆککان (Mokkan)

لە ژاپۆنی کۆندا، فەرمانبەران پارچەدار یان تابلۆی دارینیان بە ناوی مۆککان بۆ تۆمارکردنی نامە، فەرمان و تێبینییەکان بەکاردەھێنا. تا ئێستا لە ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکاندا سێ تابلۆی دارینی لەم جۆرە دۆزراونەتەوە کە دەقی شیعرەکانی مانیۆشوویان لەسەر نەخشێنراوە. کۆنترینیان لە شوێنەواری ئیشیگامی لە ئاسوکا دۆزراوەتەوە کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییی سەدەی حەوتەم و ١٤ پیتی سەرەتای شیعری ژمارە ١٣٩١ی لەسەر نووسراوە.

ڕووەکە ئاماژەپێکراوەکان

زیاتر لە ١٥٠ جۆری گیا و درەخت لە نزیکەی ١٬٥٠٠ شوێنی ناو دێڕە شیعرەکانی مانیۆشوودا ناویان ھاتووە. لە ژاپۆن چەمکێک ھەیە بە ناوی [مانیۆ شۆکوبوتسو-ئین] ھەڵە: {{nihongo}}: transliteration text not Latin script (pos 1: م) (یارمەتی) (万葉植物園) کە بریتییە لە باخچەیەکی ڕووەکی کە ھەوڵدەدات سەرجەم ئەو جۆرە ڕووەکانە لەخۆ بگرێت کە لە دیوانەکەدا ناویان ھاتووە. دەیان باخچەی لەم جۆرە لە سەرتاسەری ژاپۆندا دروستکراون، کە یەکەمیان لە ساڵی ١٩٣٢ لە پەرستگای کاسوگا لە شاری نارا کرایەوە.

ئەمانەش ببینە

• کۆتۆداما
• ڕێیوا
• ئومی یوکابا

سەرچاوەکان

سەرچاوە بەکارھاتووەکان

• Hisamatsu، Sen'ichi (١٩٧٣). «Man'yōshū no Meigi». لە Sen'ichi Hisamatsu (ed.). Man'yō Kōza (I). Tokyo: Yūseidō. لاپەڕە ١٦–٢٧.
• Keene، Donald (١٩٩٩) [1993]. A History of Japanese Literature, Vol. 1: Seeds in the Heart – Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century (چاپی paperback). New York, NY: Columbia University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣١-١١٤٤١-٧.
• Satake، Akihiro؛ Hideo Yamada؛ Rikio Kudō؛ Masao Ōtani؛ Yoshiyuki Yamazaki (٢٠٠٤). Shin Nihon Koten Bungaku Taikei, Bekkan: Man'yōshū Sakuin (بە ژاپۆنی). Tōkyō: Iwanami Shoten. ژپنک ٩٧٨-٤-٠٠-٢٤٠١٠٥-٨.

خوێندنەوەی زیاتر

دەقەکان و وەرگێڕانەکان

• J.L.Pierson (1929): The Manyōśū. Translated and Annotated, Book 1. Late E.J.Brill LTD, Leyden 1929
• The Japanese Classics Translation Committee (1940): The Manyōshū. One Thousand Poems Selected and Translated from the Japanese. Iwanami, Tokyo 1940
• Kenneth Yasuda (1960): The Reed Plains. Ancient Japanese Lyrics from the Manyōśū with Interpretive Paintings by Sanko Inoue. Charles E. Tuttle Company, Tokyo 1960
• Honda, H. H. (tr.) (١٩٦٧). The Manyoshu: A New and Complete Translation. The Hokuseido Press, Tokyo.
• Theodore De Bary: Manyōshū. Columbia University Press, New York 1969
• Cranston, Edwin A. (١٩٩٣). A Waka Anthology: Volume One: The Gem-Glistening Cup. Stanford University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٤٧-٣١٥٧-٧.
• Kodansha (١٩٨٣). «Man'yoshu». Kodansha Encyclopedia of Japan. Kodansha.
• Nakanishi، Susumu (١٩٨٥). Man'yōshū Jiten (Man'yōshū zen'yakuchū genbun-tsuki bekkan) (چاپی paperback). Tokyo: Kōdansha. ژپنک ٩٧٨-٤-٠٦-١٨٣٦٥١-٨.
• Levy, Ian Hideo (١٩٨٧). The Ten Thousand Leaves: A Translation of the Man'yoshu. Japan's Premier Anthology of Classical Poetry, Volume One. Princeton University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٩١-٠٠٠٢٩-٩.
• Suga, Teruo (١٩٩١). The Man'yo-shu : a complete English translation in 5–7 rhythm. Japan's Premier Anthology of Classical Poetry, Volume One. Tokyo: Kanda Educational Foundation, Kanda Institute of Foreign Languages. ژپنک ٩٧٨-٤-٤٨٣-٠٠١٤٠-٢., Kanda University of International Studies, Chiba City
• Nippon Gakujutsu Shinkokai (٢٠٠٥). 1000 Poems From The Manyoshu: The Complete Nippon Gakujutsu Shinkokai Translation. Dover Publications. ژپنک ٩٧٨-٠-٤٨٦-٤٣٩٥٩-٤.
• «Online edition of the Man'yōshū» (بە ژاپۆنی). University of Virginia Library Japanese Text Initiative. لە ڕەسەنەکە لە ١٩ی ئایاری ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی تەممووزی ٢٠٠٦ ھێنراوە.

بەستەرە دەرەکییەکان

• Manyōshū 2023-12-23 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. – لە ماڵپەڕی دەستپێشخەریی دەقی ژاپۆنیی زانکۆی ڤێرجینیا
• وێنەی سکانکراوی دەستنووسەکان لە کتێبخانەی زانکۆی واسێدا: ١٧٠٩ 2011-07-20 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., ١٨٥٨ 2011-07-20 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., نەزانراو 2011-07-20 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
• مانیۆشوو – چاپخانەی زانکۆی کۆڵۆمبیا، وەرگێڕانی نیپۆن گاکوجوتسو شینکۆکای ١٩٤٠، ١٩٦٥