ماسی توونەی باڵدرێژ

ماسی توونەی باڵدرێژ (بە ئینگلیزی: Albacore tuna، ناوی زانستی: Thunnus alalunga) جۆرێکی ماسیی گەورەی دەریاییە و سەر بە خێزانی سکۆمبرۆیدایە (کە ماسییەکانی تونا و ماکەرێل لەخۆدەگرێت). ئەم ماسییە بە پەڕە درێژەکانی لای سنگییەوە ناسراوەتەوە، کە یەکێکە لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی و ناوی زانستییەکەشی (alalunga) بە واتای "باڵی درێژ" دێت.

ماسیی توونەی باڵدرێژ بەھۆی گۆشتە سپی و ناسکەکەیەوە بەھایەکی بازرگانیی زۆری ھەیە و لە زۆرێک لە وڵاتان بە تایبەتی بۆ دروستکردنی "تونای سپی" لە قوتوونراو بەکاردێت. ئەم ماسییە لە زۆربەی ئاوە گەرم و مامناوەندەکانی جیھاندا دەژی و بە مەلەوانێکی خێرا و کۆچەرێکی دوورمەودا ناسراوە.

دۆخی پاراستن
نزیک مەترسی (NT)
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	تیرۆسکپەڕەکان (Actinopterygii)
خێزان	سکۆمبرۆیدا (Scombridae)
ڕەگەز	تونا (Thunnus)
جۆر	T. alalunga
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Thunnus alalunga
نووسەری دوانی	(Bonnaterre, 1788)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

جەستە: جەستەیەکی مووشەکی (torpedo-shaped) و پتەوی ھەیە کە بۆ مەلەکردن بە خێراییەکی زۆر گونجاوە.

پەڕەکانی سنگ: دیارترین تایبەتمەندی، پەڕە درێژەکانی لای سنگیەتی کە دەتوانێت بگاتە یەک لەسەر سێی درێژیی تەواوی جەستەی و زۆرجار تا پشتی دووەم پەڕی درێژ دەبێتەوە.

ڕەنگ: پشتی ڕەنگێکی شینی متالیکیی تۆخی ھەیە، لەکاتێکدا لایەکانی و سکی ڕەنگێکی زیویی سپییە. ھێڵێکی شینی بریقەداری کاڵ بە درێژایی لایەکانی جەستەیدا دەبینرێت.

قەبارە: بە گشتی درێژییان دەگاتە نزیکەی ١ مەتر و کێشیان نزیکەی ٣٥ کگم دەبێت، بەڵام ھەندێک جار دەتوانن بگەنە ١.٤ مەتر درێژی و کێشی ٦٠ کگم.

خوێنگەرمی: وەک زۆربەی جۆرەکانی تری تونا، توونەی باڵدرێژ خوێنگەرمە (endothermic)، واتە دەتوانێت پلەی گەرمیی جەستەی لە پلەی گەرمیی ئاوی دەوروبەری بەرزتر ڕابگرێت. ئەمەش یارمەتی دەدات کە ماسولکەکانی بە کاراییەکی بەرز کار بکەن و لە ئاوە ساردەکاندا چالاک بن.

ژینگە و بڵاوبوونەوە

ماسیگرێک لەگەڵ ماسییەکی توونەی باڵدرێژ.

ماسیی توونەی باڵدرێژ لە ئاوە گەرم و مامناوەندەکانی زەریای ھێمن، ئەتڵەسی، و ھیند، ھەروەھا لە دەریای ناوەڕاستدا دەژی. ئەوان ماسییەکی زۆر کۆچەرین و بە دوای خۆراک و ئاوی گونجاودا بۆ زاوزێ ھەزاران کیلۆمەتر دەبڕن. بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئاوە کراوەکاندا (pelagic) دەژین، لە ڕووی ئاوەوە تا قووڵایی ٦٠٠ مەتر.

خۆراک و دوژمنە سروشتییەکان

توونەی باڵدرێژ ڕاوکەرێکی چالاک و فرەخۆرە. خۆراکی بەپێی وەرز و شوێن دەگۆڕێت، بەڵام بە شێوەیەکی سەرەکی پێکدێت لە:

ماسییە بچووکەکان (وەک ساردین و ئەنچۆڤی)

سکوید (مورەکەب ماسی)

قرژاڵنگ و کریل

لە ھەمان کاتدا، توونەی باڵدرێژ خۆی خۆراکی چەندین ڕاوکەری گەورەترە، وەک نەھەنگی بکوژ (ئۆرکا)، جۆرە جیاوازەکانی قرش، و ماسییە گەورەکانی تری وەک مارلینی شین.

گرنگیی ئابووری و ماسیگرتن

دۆن یۆرک کاتێک ماسییەکی توونەی باڵدرێژی ١٨ پاوەندی لەسەر کەشتیی "ئەکینا" لە گیسبۆرن دەکێشێت. وێنەیەک بۆ ڕاوی توونە (١٩٦٦). وێنەگر: کۆرمیش.

ماسیی توونەی باڵدرێژ یەکێکە لە گرنگترین ماسییە بازرگانییەکان لە جیھاندا. بەھۆی گۆشتە سپی و پتەو و تامی کەم چەورییەکەیەوە، بە تایبەتی بۆ دروستکردنی "تونای سپیی لەقوتوونراو" (white canned tuna) بەکاردێت.

ڕاوکردنی بە چەندین شێوازی جیاواز ئەنجام دەدرێت، وەک ڕاوی درێژەخەت (longline)، ڕاوی چەنگک (pole and line)، و ڕاوی تۆڕی گەورە. شێوازی "چەنگک و خەت" وەک یەکێک لە ژینگەدۆستترین شێوازەکان دادەنرێت چونکە کەمترین زیانی لاوەکیی ھەیە.

دۆخی پاراستن

بەپێی دوایین ھەڵسەنگاندنی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، دۆخی ماسیی توونەی باڵدرێژ لە ئاستی جیھانیدا وەک "نزیک مەترسی" (Near Threatened - NT) پۆلێن کراوە. ئەمەش بەھۆی فشاری زۆری ڕاوکردنەوەیە لەسەر ژمارەیان لە ھەندێک ناوچەدا. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەوڵی زۆر ھەیە بۆ بەڕێوەبردنی کەرتی ماسیگرتن بە شێوەیەکی بەردەوام، وەک دانانی سنوور بۆ ڕێژەی ڕاوکردن.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئیسپانی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.