ماری سەرمسی ڕۆژھەڵاتی

ماری سەرمسی ڕۆژھەڵاتی (بە ئینگلیزی: Eastern Copperhead، ناوی زانستی: Agkistrodon contortrix) جۆرێکە لە مارە ژەھراوییەکان و سەر بە بنەماڵەی مارەکانی پێدەشت (Viperidae)ـە. ئەم مارە لە ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باکوور دەژی و بە یەکێک لە باوترین مارە ژەھراوییەکانی ئەو ناوچەیە دادەنرێت.

ھەرچەندە ژەھرەکەی بە بەراورد لەگەڵ مارەکانی تری وەک ماری زەنگۆڵەدار کەمتر کوشندەیە، بەڵام پێوەدانەکەی زۆر بەئازارە و پێویستی بە چارەسەری پزیشکیی خێرا ھەیە. ئەم مارە بە توانای خۆشاردنەوە (کاموفلاژ)ـی ناوازەی ناسراوە، کە وای لێدەکات بە ئاسانی لەگەڵ ژینگەکەیدا تێکەڵ بێت.

دۆخی پاراستن
کەمترین نیگەرانی (LC)
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	مارەکانی پێدەشت (Viperidae)
ڕەگەز	Agkistrodon
جۆر	A. contortrix
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Agkistrodon contortrix
نووسەری دوانی	(Linnaeus, 1766)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

ماری سەرمس جەستەیەکی پتەو و قەبارە مامناوەندی ھەیە، کە درێژییەکەی بە گشتی لە نێوان ٥٠ بۆ ٩٥ سانتیمەتردایە. دیارترین تایبەتمەندیی بریتییە لە:

سەر: سەرێکی پان و سێگۆشەیی ھەیە کە بە ڕەنگی مس یان پرتەقاڵییەکی سوورباو داپۆشراوە.

نەخشی جەستە: جەستەی بە نەخشێکی زۆر تایبەت ڕازاوەتەوە کە لە شێوەی "کاتژمێری لمینەیی" (hourglass) دایە. ئەم نەخشانە لە لایەکانی جەستەیەوە پانن و لە بەشی پشتەوەیدا باریک دەبنەوە. ئەمە یەکێکە لە گرنگترین نیشانەکانی ناسینەوەی.

بێچووەکان: مارە گەنجەکان (بێچووەکان) سەرێکی کلکی زەرد یان سەوزێکی گەشیان ھەیە. ئەم ڕەنگە سەرنجڕاکێشە بۆ فریودانی نێچیرەکانیان (وەک بۆق و مێروو) بەکاردەھێنن، کە پێی دەوترێت "ڕاوکردن بە کلک" (caudal luring).

چاڵەکانی ھەستکردن بە گەرما: وەک ھەموو مارەکانی پێدەشت، لە نێوان چاو و کونە لووتیدا دوو چاڵی بچووکی ھەیە کە ھەستیارن بە گەرما و یارمەتیی دەدەن بۆ دۆزینەوەی نێچیری خوێنگەرم لە تاریکیدا.

ژەھر و پێوەدان

ژەھری ماری سەرمس لە جۆری ھیمۆتۆکسیک (Hemotoxic)ـە، واتە زیان بە شانە و خڕۆکە سوورەکانی خوێن دەگەیەنێت و دەبێتە ھۆی ئاوسان، ئازارێکی زۆر، و خوێنبەربوون.

سەرەڕای ئەوەی کە ئەم مارە زۆرترین حاڵەتی پێوەدانی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا تۆمار کردووە، بەڵام کەمترین ڕێژەی مردنی ھەیە لەنێو مارە ژەھراوییەکانی تردا (کەمتر لە ٠.٠١٪). زۆربەی پێوەدانەکان لە ئەنجامی بە ھەڵە نزیکبوونەوە یان ھەوڵدان بۆ گرتنی مارەکەوە ڕوودەدەن. ئەم مارە بە سروشت شەڕانگێز نییە و یەکەم کاردانەوەی لە کاتی مەترسیدا ڕاوەستان و خۆماتکردنە، بە پشت بەستن بە توانای خۆشاردنەوەی.

ژینگە و بڵاوبوونەوە

ماری سەرمس لە ژینگەی زۆر جیاوازدا دەتوانێت بژی، ئەمەش وای کردووە زۆر سەرکەوتوو بێت. بە شێوەیەکی سەرەکی لە دارستانە گەڵاوەرینەکان، ناوچە بەردین و شاخاوییەکان، زەلکاوەکان، و تەنانەت لە ناوچە نیمچە شارییەکانیشدا دەبینرێت. ئەم توانای خۆگونجاندنە یەکێکە لەو ھۆکارانەی کە زۆرجار ڕووبەڕووی مرۆڤ دەبێتەوە.

ڕەفتار و خۆراک

ماری سەرمس ڕاوکەرێکی **کەمینەدانەر (ambush predator)**ە. پشت بە توانای خۆشاردنەوەی دەبەستێت و چاوەڕێ دەکات تا نێچیرەکەی لێی نزیک دەبێتەوە، پاشان بە خێراییەکی زۆر ھێرشی دەکاتە سەر.

خۆراکی سەرەکیی بریتییە لە:

قرترێنەرە بچووکەکان (بەتایبەتی مشک).

بۆق و کرمەقورباخە.

مارمێلکە و مارە بچووکەکانی تر.

باڵندە بچووکەکان.

مێرووە گەورەکان، بەتایبەتی مێرووی سیکادا (cicada).

زاوزێ

ماری سەرمس **زایەندە-ھێلکەکەر (ovoviviparous)**ـە، واتە ھێلکەکانی لەناو جەستەی مێینەکەدا دەمێننەوە و گەشە دەکەن تا کاتی ھەڵھاتن. دوای ماوەی سکپڕی، مێینەکە لە نێوان ٢ بۆ ٢٠ بێچووی زیندوو دەکات. بێچووەکان لە کاتی لەدایکبوونەوە بە تەواوی سەربەخۆن و ژەھریان ھەیە.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.