ماری ئەسکڵێپیۆس

ماری ئەسکڵێپیۆس (بە ئینگلیزی: Aesculapian snake، ناوی زانستی: Zamenis longissimus) جۆرێکە لە مارە بێژەھرەکانی ئەورووپا، کە بەھۆی پەیوەندییە مێژوویی و کولتوورییەکەی بە پزیشکییەوە ناوبانگێکی زۆری ھەیە. ئەم مارە درێژ و ڕێکە، یەکێکە لە گەورەترین مارەکانی کیشوەری ئەورووپا و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەکانی باشوور و ناوەڕاستی کیشوەرەکەدا دەژی.

گرنگیی سەرەکیی ئەم مارە لەوەدایە کە ھەمان ئەو مارەیە کە لە گۆچانی ئەسکڵێپیۆس (Rod of Asclepius)ـدا نیشان دراوە، کە ھێمایەکی کۆنی یۆنانییە و تا ئەمڕۆش وەک لۆگۆی پزیشکی و دەرمانسازی لە سەرانسەری جیھاندا بەکاردێت.

دۆخی پاراستن
کەمترین نیگەرانی (LC)
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	مارە ئاساییەکان (Colubridae)
ڕەگەز	Zamenis
جۆر	Z. longissimus
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Zamenis longissimus
نووسەری دوانی	(Laurenti, 1768)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

ناو و گرنگیی کولتووری

ناوی ئەم مارە لە ئەسکڵێپیۆس (Asclepius)ـەوە وەرگیراوە، کە خوداوەندی پزیشکی و چارەسەری بوو لە میتۆلۆژیای یۆنانیدا. بەپێی ئەفسانەکان، ئەسکڵێپیۆس گۆچانێکی ھەبووە کە مارێک بە دەوریدا ئاڵا بووە. ئەم مارە ھێمای نوێبوونەوە، گەنجبوونەوە، و چارەسەری بوو، چونکە مارەکان بە شێوەیەکی وەرزی پێستیان فڕێ دەدەن، کە وەک "ژیانەوە" یان "نوێبوونەوە" تەماشا دەکرا.

ڕۆمانییەکانیش ڕێزێکی زۆریان لەم مارە دەگرت و زۆرجار لە پەرستگاکانی ئەسکڵێپیۆسدا بەخێویان دەکردن. بڕوایان وابوو کە ئامادەبوونی ئەم مارانە خێر و بەرەکەت و شیفای لەگەڵ خۆیدا دەھێنا.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

ماری ئەسکڵێپیۆس بە جەستە درێژ و باریکەکەی ناسراوە و بە گشتی درێژییەکەی دەگاتە نێوان ١٤٠ بۆ ١٦٠ سانتیمەتر، بەڵام ھەندێک جار دەتوانێت لە ٢ مەتر زیاتریش درێژ بێت. ڕەنگی پشتیان بە گشتی زەیتوونی، قاوەیی-زەرد، یان خۆڵەمێشییە و پوولەکەکانی لووس و بریقەدارن.

مارە گەنجەکان (بێچووەکان) بە ئاسانی لە پێگەیشتووەکان جیا دەکرێنەوە، چونکە ملوانکەیەکی زەردی دیاریان لە پشت سەریانەوە ھەیە کە لەگەڵ گەورەبوونیاندا وردە وردە نامێنێت.

ژینگە و بڵاوبوونەوە

ئەم مارە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە باشوور و ناوەڕاستی ئەورووپادا بڵاوبووەتەوە، لە فەڕەنسا و ئیسپانیاوە تا دەگاتە ڕۆمانیا و باڵکان و ڕۆژاوای ئاسیا. ئەوان حەزیان لە ژینگەی گەرم و تا ڕادەیەک شێدارە، وەک لێواری دارستانەکان، ناوچە گژوگیاییەکان، و باخچەکان.

یەکێک لە توانایە دیارەکانیان، سەرکەوتنە. ئەوان دەتوانن بە ئاسانی بەسەر دار و دیوار و گژوگیادا سەر بکەون بۆ گەڕان بەدوای خۆراک یان خۆدانەبەر خۆر.

ڕەفتار و خۆراک

ماری ئەسکڵێپیۆس بە ڕۆژ چالاکە (diurnal) و بە شێوەیەکی سەرەکی قرتێنەرە بچووکەکان دەخوات، وەک مشک، جرج، و سمۆرە. ھەروەھا باڵندە، ھێلکەی باڵندە، و مارمێلکەی بچووکیش دەخوات. ئەم مارە بە شێوازی گوشین (constriction) نێچیرەکەی دەکوژێت؛ واتە خۆی بە دەوری نێچیرەکەیدا دەپێچێت و آنقدر دەیگوشێت تا دەمرێت، پاشان بە یەک پارچە قووتی دەدات.

ئەم مارە بە سروشت زۆر شەرمنە و لە مرۆڤ ھەڵدێت. ئەگەر ھەڕەشەی لێبکرێت و نەتوانێت ڕابکات، لەوانەیە گاز بگرێت، بەڵام ژەھری نییە و گازەکەی زیانبەخش نییە.

زاوزێ

لە سەرەتای ھاویندا، مێینەکان لە نێوان ٥ بۆ ١١ ھێلکە لە شوێنێکی گەرم و شێداردا دادەنێن، وەک چاڵێک کە پڕ بێت لە گەڵای ڕزیو یان پاشماوەی ڕووەکی. ئەم ژینگە گەرمە وەک ئینکوباتۆرێکی سروشتی کار دەکات. دوای نزیکەی ٨ بۆ ١٠ ھەفتە، ھێلکەکان دەتەقن و بێچووەکان دێنە دەرەوە.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.