مارک ئەنتۆنی
مارک ئەنتۆنی | |
|---|---|
Marcus Antonius | |
.jpg) دراوێکی دێناریۆس کە وێنەی مارک ئەنتۆنی لەسەرە | |
| لەدایکبوون | ١٤ی کانوونی دووەمی ٨٣ پێش زایین ڕۆما، ئیتالیا |
| مەرگ | ١ی ئابی ٣٠ پێش زایین (تەمەنی ٥٣ ساڵ) |
| ھۆکاری مەرگ | خۆکوشتن |
| شوێنی گۆڕ | گۆڕی نەزانراو (پێدەچێت لە میسر بێت) |
| پیشە | سیاسەتوان، ژەنەڕاڵی سەربازی |
| ھاوسەر | فادیا ئەنتۆنیا ھیبریدا مینۆر فولڤیا ئۆکتاڤیای گەنجتر کلیۆپاترا |
| باوان |
|
| خێزان | جولیۆ-کلاودیان |
مارکوس ئەنتۆنیوس (بە لاتینی: Marcus Antonius؛ ١٤ی کانوونی دووەمی ٨٣ پێش زایین – ١ی ئابی ٣٠ پێش زایین)، کە بە زمانی ئینگلیزی و کوردی بە مارک ئەنتۆنی ناسراوە، سیاسەتوان و ژەنەڕاڵێکی بەناوبانگی ڕۆمانی بوو کە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە گۆڕینی سیستمی کۆماری ڕۆم بۆ سیستمی ئۆتۆکراسیی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا گێڕا.[١]
ئەنتۆنی یەکێک بوو لە خزم و پشتیوانە ھەرە نزیکەکانی جولیوس سێزار و لە کاتی داگیرکردنی گۆڵ و شەڕی ناوخۆییی سێزاردا وەک ژەنەڕاڵ لەگەڵیدا خزمەتی کرد. کاتێک سێزار لە یۆنان، باکووری ئەفریقا و ئیسپانیا سەرقاڵی لەناوبردنی نەیارە سیاسییەکانی بوو، ئەنتۆنی وەک بەڕێوەبەری سەرانسەری ئیتالیا دەستنیشان کرا. دوای تیرۆرکردنی جولیوس سێزار لە ساڵی ٤٤ پێش زایین، ئەنتۆنی لەگەڵ مارکوس ئیمیلیۆس لێپیدس (ژەنەڕاڵێکی تری سێزار) و ئۆکتاڤیان (کوڕەخوێندراو و میراتگری سەرەکیی سێزار) یەکیان گرت و دەسەڵاتێکی سێقۆڵییان پێکھێنا کە لە مێژوودا بە «تریومڤیراتی دووەم» ناسراوە. سێ سەرکردەکە لە شەڕی فیلیپیدا لە ساڵی ٤٢ پێش زایین بکوژانی سێزاریان بەتەواوی تێکشکاند و ناوچەکانی کۆماری ڕۆمیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد.[٢] ئەنتۆنی پارێزگا ڕۆژھەڵاتییەکانی ڕۆمی بەردەکەوت، لەوانەش دەوڵەتی ژێردەستەی میسر کە لەژێر فەرمانڕەواییی شاژن کلیۆپاترادا بوو، ھەروەھا فەرماندەییی شەڕی ڕۆمی دژی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی پێ بەخشرا.
پەیوەندیی نێوان ئەندامانی تریومڤیراتەکە بەھۆی کێبڕکێ لەسەر دەسەڵاتی ڕەھا تێکچوو. ئەنتۆنی سەرەڕای ئەوەی لەگەڵ ئۆکتاڤیای خوشکی ئۆکتاڤیان ھاوسەرگیریی کردبوو تا ئاشتی بپارێزرێت، کەوتە داوی خۆشەویستیی شاژن کلیۆپاتراوە و سێ منداڵی لێی بوو، ئەمەش گرژییەکانی لەگەڵ ئۆکتاڤیان زیاتر کرد. لە ساڵی ٣٣ پێش زایین ناکۆکییەکان گەیشتنە لوتکە و تریومڤیراتەکە ھەڵوەشایەوە. لە ساڵی ٣١ پێش زایین ئۆکتاڤیان کۆماری ڕۆمی ھاندا بۆ ڕاگەیاندنی شەڕ دژی کلیۆپاترا و ناساندنی ئەنتۆنی وەک ناپاک. لە ھەمان ساڵدا، ئەنتۆنی لە شەڕی دەریاییی ئەکتیۆمدا تووشی شکستێکی گەورە بوو بەرامبەر سوپای ئۆکتاڤیان. ئەنتۆنی و کلیۆپاترا بەرەو میسر ھەڵاتن و لەوێ، دوای شکستھێنانی یەکجارەکییان لە ساڵی ٣٠ پێش زایین لە ئەسکەندەریە، ھەردووکیان پەنایان بۆ خۆکوشتن برد.[٣]
بە مردنی ئەنتۆنی، ئۆکتاڤیان بووە تاکە فەرمانڕەوای بێڕکابەری جیھانی ڕۆم. لە ساڵی ٢٧ پێش زایین ناونیشانی «ئەگوستوس»ی پێ بەخشرا، کە بەمەش سیستمی کۆماری بەتەواوی کۆتایی پێھات و بووە یەکەمین ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریەتیی ڕۆم.
سەرەتای ژیان
[دەستکاری]ئەنتۆنی لە ڕەچەڵەکی بنەماڵەی پتریکی ئەنتۆنیا بوو، لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٨٣ پێش زایین لە ڕۆما لەدایک بووە.[٤][٥] ئەنتۆنی باوەڕی وابوو کە بنەماڵەکەی دەچێتەوە سەر ئەنتۆن، کوڕی پاڵەوانی ئەفسانەییی یۆنان ھێراکلیس.[٦]
باوکی ناوی مارکوس ئەنتۆنیوس کرێتیکوس بوو، کە کوڕی وتاربێژی بەناوبانگ مارکوس ئەنتۆنیوس بوو کە لە کاتی کوشتارەکانی گایوس ماریۆسدا لە زستانی ٨٧–٨٦ پێش زایین کوژرابوو.[٧] دایکی ناوی جولیا بوو، کە ئامۆزای پلە سێی جولیوس سێزار بوو. باوکی ئەنتۆنی لە ساڵی ٧١ پێش زایین لە کاتی ھەڵمەتێکدا لە دژی دەریاوانە چەتەکانی دەریای ناوین لە کریت کۆچی دوایی کرد.[٨] دوای مردنی باوکی، دایکی ھاوسەرگیریی لەگەڵ پوبلیۆس کۆرنێلیۆس لێنتولوس سورا کرد. لێنتولوس یەکێک بوو لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی پیلانگێڕیی کاتیلین و لە ساڵی ٦٣ پێش زایین بە فەرمانی سیسرۆی کۆنسوڵ لەسێدارە درا.[٩]
بەپێی گێڕانەوەی مێژوونووس پلوتارک، ئەنتۆنی ساڵانی ھەرزەکاریی بە قومارکردن، خواردنەوە و بەسەربردنی کات لەگەڵ ھاوڕێکانی لە ڕۆمادا بەسەر بردووە.[١٠]
سەرەتای کاروانی سەربازی و پیشەیی
[دەستکاری]لە ساڵی ٥٧ پێش زایین، ئەنتۆنی چووە ناو ستافی سەربازیی ئۆلۆس گابینیۆس، پرۆکۆنسوڵی سووریا، وەک فەرماندەی سوارچاکەکان.[١١] ئەم پۆستە سەرەتای کاروانی سەربازیی ئەوی دیاری کرد.[١٢]
لە کاتی خزمەتکردنیدا، ئەنتۆنی لە ئاستی سەربازیدا سەرکەوتنی بەدەستھێنا، بەتایبەت کاتێک لە ئورشەلیم یاخیبوونی ئەلێکساندەری دژی ھیرکانوسی دووەم تێکشکاند.[١٣] دواتر لە ساڵی ٥٥ پێش زایین، بەشداریی لە گەڕاندنەوەی فیرعەونی میسر، پترۆس دوازدەھەم بۆ سەر تەختی پاشایەتی لە میسر کرد. لەو کاتەدا و بۆ یەکەمجار ئەنتۆنی چاوی بە کلیۆپاترای کچی پادشا کەوت کە تەمەنی تەنیا ١٤ ساڵ بوو.[١٤]
خزمەتکردن لەژێر دەستی سێزار
[دەستکاری]شەڕەکانی گۆڵ
[دەستکاری]پەیوەندیی نزیکی ئەنتۆنی لەگەڵ پوبلیۆس کلۆدیۆس وای لێکرد بگاتە لای جولیوس سێزار. لە ساڵی ٥٤ پێش زایین چووە ڕیزی ستافی سەربازیی سێزار لە کاتی داگیرکردنی خاکی گۆڵدا. لەوێ توانای سەرکردایەتییەکی لێھاتووانەی لە شەڕەکاندا نیشان دا. لە ساڵی ٥٢ پێش زایین بوو بە کواستۆر و فەرماندەییی سوارچاکەکانی سێزاری لە شەڕی ئەلیسیادا لە دێست گرت.[١٥]
شەڕی ناوخۆییی سێزار
[دەستکاری]کاتێک لە سەرەتای ساڵی ٤٩ پێش زایین ململانێی نێوان سێزار و پۆمپی گەیشتە شەڕی ناوخۆ، ئەنتۆنی وەک تریبۆنی گەل لە ڕۆما بەرگریی لە بەرژەوەندییەکانی سێزار دەکرد. دوای ئەوەی سینات بڕیاری لەناوبردنی دەسەڵاتی سێزاری دا، ئەنتۆنی لە ڕۆما ھەڵات و چووە لای سێزار. کاتێک سێزار لە ڕووباری ڕوبیکۆن پەڕییەوە و ڕێپێوانی بەرەو ڕۆما کرد، ئەنتۆنی وەک جێگری ئەو لە ئیتالیا دیاری کرا.[١٦]
لە کاتی ھەڵمەتە سەربازییەکانی سێزار لە یۆنان دژی پۆمپی، ئەنتۆنی فەرماندەییی باڵی چەپی سوپای سێزاری لە شەڕی چارەنووسسازی فارسالۆس لە ٩ی ئابی ٤٨ پێش زایین گرتە دەست کە بووە ھۆی شکستپێھێنانی یەکجارەکیی پۆمپی.[١٧]
فەرمانڕەوای ئیتالیا
[دەستکاری]دوای سەرکەوتن لە فارسالۆس، سێزار بووە دیکتاتۆری ڕۆم و ئەنتۆنیی وەک سەرۆکی سوارچاکەکان (جێگری یەکەمی خۆی) دەستنیشان کرد. لە کاتێکدا سێزار لە میسر سەرقاڵی شەڕ و چەسپاندنی دەسەڵاتی کلیۆپاترا بوو، ئەنتۆنی لە ڕۆما مایەوە بۆ بەڕێوەبردنی ئیتالیا.[١٨] بەڵام بەھۆی مامەڵەکردنی توند و سەرکوتکردنی خوێناوی لە کاتی کێشەی قەرزەکاندا لە ڕۆما، سێزار بۆ ماوەیەک لە پۆستە فەرمییەکان دووری خستەوە.[١٩]
تیرۆرکردنی جولیوس سێزار
[دەستکاری]
لە ساڵی ٤٤ پێش زایین پەیوەندییەکانیان ئاسایی بووەوە و ئەنتۆنی لەگەڵ سێزار بوو بە کۆنسوڵ. لە کاتی پشووی لوپێرکالیا لە ١٥ی شوباتی ٤٤ پێش زایین، ئەنتۆنی بە ئاشکرا تاجی پێشکەش بە سێزار کرد، بەڵام سێزار ڕەتیکردەوە.[٢٠]
لە ١٥ی ئازاری ٤٤ پێش زایین، سێزار لەناو باڵەخانەی ئەنجومەنی پیراندا لەلایەن کۆمەڵێک لە ئەندامانی سینات بە ڕابەرایەتیی مارکوس یونیوس بروتوس و گایوس کاسیۆس بە ٢٣ چەقۆ تیرۆر کرا.[٢١] لە کاتی تیرۆرکردنەکەدا، یەکێک لە پیلانگێڕەکان ئەنتۆنیی لە دەرەوە سەرقاڵ کرد تا نەتوانێت بەرگری لە سێزار بکات.
ڕابەری سێزارییەکان و وتاری بەناوبانگ
[دەستکاری]دوای تیرۆرکردنەکە، ئەنتۆنی کۆنترۆڵی خەزێنەی دەوڵەتی کرد. لە ڕۆژی ناشتنی سێزاردا، وتارێکی کاریگەری پێشکەش کرد و پۆشاکە خوێناوییەکەی سێزاری پیشانی خەڵک دا. ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ئاژاوەیەکی گەورە لە شارەکەدا و وای لە بکوژانی سێزار کرد لە ڕۆما ھەڵبێن.[٢٢]
یەکەم ناکۆکی لەگەڵ ئۆکتاڤیان
[دەستکاری]کاتێک وەسیەتنامەی سێزار خوێندرایەوە، دەرکەوت سێزار کوڕەخوشکەزاکەی خۆی، ئۆکتاڤیانی وەک کوڕی خۆی ھەڵگرتۆتەوە و کردوویەتییە میراتگری سەرەکی. کاتێک ئۆکتاڤیان گەیشتە ڕۆما بۆ وەرگرتنی میراتەکەی، ئەنتۆنی ڕەتیکردەوە سەروەتەکەی ڕادەست بکات.[٢٣] سینات بە ھاندانی وتاربێژ سیسرۆ دژی ئەنتۆنی وەستایەوە. لە شەڕی موتینادا لە نیسانی ٤٣ پێش زایین ئەنتۆنی تێکشکێنرا و ناچار بوو پاشەکشە بکات بۆ گۆڵ.[٢٤]
تریومڤیرات دووەم
[دەستکاری]پێکھێنانی ھاوپەیمانی
[دەستکاری]لە تشرینی دووەمی ٤٣ پێش زایین، ئەنتۆنی، ئۆکتاڤیان و لێپیدس لە نزیک بۆلۆنیا کۆبوونەوە و ڕێککەوتن لەسەر پێکھێنانی دەسەڵاتێکی سێقۆڵی بۆ ماوەی پێنج ساڵ بە ناوی «تریومڤیراتی دووەم».[٢٥] یەکەم کاریان لەناوبردنی نەیارەکانیان بوو لە ڕۆما؛ سیسرۆ یەکێک بوو لەوانەی بە داوای ڕاستەوخۆی ئەنتۆنی لەسێدارە درا.[٢٦]
شەڕ دژی بکوژانی سێزار
[دەستکاری]لە ساڵی ٤٢ پێش زایین، ئەنتۆنی و ئۆکتاڤیان بە سوپایەکەوە بەرەو مەکدۆنیا بەڕێکەوتن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی بروتوس و کاسیۆس. لە شەڕی فیلیپیدا لە تشرینی یەکەمی ٤٢ پێش زایین، ئەنتۆنی بە لێھاتوویی خۆی سوپای کۆماریخوازانی تێکشکاند، کە بەھۆیەوە بروتوس و کاسیۆس خۆیان کوشت.[٢٧]
فەرمانڕەوایەتیی ڕۆژھەڵات و کلیۆپاترا
[دەستکاری]
دوای سەرکەوتنی فیلیپی، جیھانی ڕۆم دابەشکرا و ئەنتۆنی ڕۆژھەڵاتی وەرگرت. لە زستانی ٤١ پێش زایین، داوای لە شاژن کلیۆپاترا کرد لە تارسوس چاوی پێی بکەوێت بۆ تاوتوێکردنی پشتگیریی دارایی و سەربازی.[٢٨] لەوێوە پەیوەندییە بەناوبانگەکەیان دەستی پێکرد و ئەنتۆنی زستانی ئەو ساڵەی لە ئەسکەندەریە لەگەڵ کلیۆپاترا بەسەر برد.
لە ساڵی ٤٠ پێش زایین، بەھۆی ناکۆکی لەگەڵ ئۆکتاڤیان لە ئیتالیا (کە بە شەڕی پیروسیا ناسراوە و لەلایەن فولڤیای ھاوسەری ئەنتۆنییەوە ھەڵگیرسابوو)، ئەنتۆنی گەڕایەوە ئیتالیا. بەڵام سەربازەکان ڕەتیانکردەوە شەڕی یەکتر بکەن. لە پەیمانی بروندیسیۆمدا ئاشت بوونەوە و ئەنتۆنی ھاوسەرگیریی لەگەڵ ئۆکتاڤیای خوشکی ئۆکتاڤیان کرد.[٢٩]
ھەڵمەتەکانی پارت و بەخشینەکانی ئەسکەندەریە
[دەستکاری]لە ساڵی ٣٦ پێش زایین، ئەنتۆنی بە سوپایەکی گەورەوە کە نزیکەی ١٠٠،٠٠٠ سەرباز بوو ھێرشی کردە سەر ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی بەڵام تووشی شکستی قورس بوو و ناچار بوو بە لەدەستدانی بەشێکی زۆری سوپاکەی پاشەکشە بکات بەرەو ئەرمەنستان.[٣٠]
لە ساڵی ٣٤ پێش زایین دوای ھەڵمەتێکی سەربازی لە ئەرمەنستان، ئەنتۆنی گەڕایەوە بۆ ئەسکەندەریە و ئاھەنگێکی سەرکەوتنی گێڕا. لە مەراسیمێکدا کە بە «بەخشینەکانی ئەسکەندەریە» ناسراوە، خاکی ڕۆژھەڵاتی بەسەر منداڵەکانی خۆی و کلیۆپاترادا دابەش کرد، و سێزاریۆنی (کوڕی سێزار و کلیۆپاترا) وەک میراتگری ڕاستەقینەی سێزار ناساند. ئەم کارە لە ڕۆما وەک خیانەت و سووکایەتی بە کۆمار سەیر کرا.[٣١]
شەڕی ئەکتیۆم و مەرگ
[دەستکاری]
ئۆکتاڤیان دەستی بەسەر وەسیەتنامەی ئەنتۆنیدا گرت و لە پەرستگای ڤێستا بە ئاشکرا خوێندییەوە، کە تێیدا نووسرابوو دوای مردنی لە ئەسکەندەریە لە تەنیشت کلیۆپاترا بنێژرێت. سیناتی ڕۆم شەڕی دژی کلیۆپاترا ڕاگەیاند.[٣٢]
لە ٢ی ئەیلوولی ٣١ پێش زایین، شەڕی دەریاییی ئەکتیۆم لە کەناراوەکانی یۆنان ڕوویدا. کەشتیگەلی ئۆکتاڤیان بە فەرماندەییی مارکوس ڤیپسانیۆس ئاگریپا کەشتیگەلی ئەنتۆنی و کلیۆپاترای گەمارۆ دا و تێکشکاند. ئەنتۆنی و کلیۆپاترا بە ٦٠ کەشتییەوە بەرەو میسر ھەڵاتن.[٣٣]
لە ئابی ٣٠ پێش زایین سوپای ئۆکتاڤیان چووە ناو ئەسکەندەریە. کاتێک دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە کلیۆپاترا خۆی کوشتووە، ئەنتۆنی بە شمشێرەکەی لە خۆی دا. پاش ئەوەی پێیان وت کە کلیۆپاترا ھێشتا لە ژیاندایە، گوازرایەوە بۆ لای گۆڕەکەی و لەناو باوەشی کلیۆپاترادا گیانی لەدەست دا.[٣٤] چەند ڕۆژێک دواتر کلیۆپاتراش لە ترسی ئەوەی وەک دیل نەبرێتە ڕۆما، بە پێوەدانی ماری ژەھراوی کۆتاییی بە ژیانی خۆی ھێنا.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Mark Antony». HISTORY. 2019-10-24. لە 2023-04-27 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 2023-04-27 ھێنراوە.
- ↑ Appian, The Civil Wars, Book 14, CVIII
- ↑ Plutarch, Antony, 77.
- ↑ «Mark Antony». HISTORY. 2019-10-24. لە 2023-04-27 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 2023-04-27 ھێنراوە.
- ↑ Plutarch, Life of Antony 86.5.
- ↑ Plutarch, "The Life of Marcus Antonius", 36, 60.
- ↑ Huzar 1978, p. 14
- ↑ Huzar 1978, p. 15
- ↑ Huzar 1978, p. 17
- ↑ Scullard 1980, p. 154
- ↑ Weigall, 1931, p. 102
- ↑ Jallet-Huant, 2009, p. 25
- ↑ Plutarch, Antony, 3
- ↑ Roller, 2010, pp. 24–25.
- ↑ Jallet-Huant, 2009, p. 33
- ↑ Plutarch, Pompey, 56.4
- ↑ Plutarch, Antony, 10
- ↑ Hinard, 2000, pp. 796, 798
- ↑ Plutarch: Antony, c. 9
- ↑ Plutarch, Antony, 12
- ↑ Suetonius, Julius, c. 82.
- ↑ Eck (2003), p. 10
- ↑ Boatwright (2012), pp. 272–273
- ↑ Syme, 1939, pp. 173–174
- ↑ Eck, 2003, p. 15
- ↑ Hinard, 2000, pp. 846–847
- ↑ Cosme, 2009, pp. 56–57
- ↑ Roller, 2010, pp. 24–25.
- ↑ Eck, 2003, p. 21.
- ↑ Plutarch, Antony, 50.1
- ↑ Boatwright (2012), pp. 269–271
- ↑ Dio. 50.20.7.
- ↑ Cosme, 2009, pp. 56–57
- ↑ Plutarch, Antony, 77.
