مارکوس لیسینیوس کراسوس
مارکوس لیسینیوس کراسوس | |
|---|---|
Marcus Licinius Crassus | |
 | |
| لەدایکبوون | ١١٥ پێش زایین[٤] ڕۆما، ئیتالیا |
| مەرگ | حوزەیرانی ٥٣ پێش زایین (تەمەنی ٦١–٦٢ ساڵ) |
| ھۆکاری مەرگ | کوژراو لە شەڕدا |
| پیشە | فەرماندەی سەربازی و سیاسەتوان |
| ئۆفیس | کۆنسوڵی ڕۆم (٧٠ و ٥٥ پێش زایین) |
| ھاوسەر | تێرتولا[٥] |
| باوان |
|
مارکوس لیسینیوس کراسوس (بە لاتینی: Marcus Licinius Crassus؛ ١١٥ پێش زایین – حوزەیرانی ٥٣ پێش زایین)، ژەنەڕاڵ و سیاسەتوانێکی ناوداری ڕۆمای کۆن بوو کە ڕۆڵێکی سەرەکیی لە گۆڕینی سیستمی کۆماری ڕۆمانی بۆ ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا گێڕا.[٦] کراسوس زۆرجار بە «دەوڵەمەندترین پیاوی ڕۆما» ناو دەبرا؛[٧][٨] ئەو لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سۆلادا وەک فەرماندەی سەربازی دەستی بە کاری سیاسی کرد و دوای بوونی سۆلا بە دیکتاتۆری ڕۆم، لە ڕێگەی کڕینی موڵک و ماڵ بە نرخی ھەرزان و سوودوەرگرتن لە قەیرانەکان، سامانی گەورەی خۆی کۆکردەوە. ناوبانگی سیاسیی کراسوس لە دوای سەرکەوتنی بەسەر یاخیبوونی کۆیلەکان بە سەرکردایەتیی سپارتاکۆس لە سێیەم جەنگیی کۆیلەکاندا زیادی کرد، کە دواتر پۆستی کۆنسوڵی ڕۆمی لەگەڵ ڕکابەرەکەی، پۆمپیدا بە ھاوبەشی گرتە دەست.
کراسوس لە ڕووی دارایی و سیاسییەوە پشتیوانی لە جولیوس سێزار دەکرد، و پێکەوە لەگەڵ سێزار و پۆمپی، ھاوپەیمانییەکی سیاسیی ناڕەسمییان بە ناوی تریومڤیراتی یەکەم پێکھێنا. ئەم سێ سەرکردەیە زاڵ بوون بەسەر سیستمی سیاسیی ڕۆمدا، بەڵام ئەم ھاوپەیمانییە بەھۆی چاوچنۆکی و کێبڕکێی نێوانیانەوە بەردەوام نەبوو؛ لە کاتێکدا سێزار و کراسوس ھاوپەیمانی کۆن بوون، کراسوس و پۆمپی متمانەیان بە یەک نەبوو و پۆمپیش بە بەردەوامی چاوی بە سەرکەوتنەکانی سێزار لە شەڕەکانی گالدا ھەڵنەدەھات. لە ساڵی ٥٦ پێش زایین، ھاوپەیمانییەکە لە کۆنفرانسی لوکادا نوێکرایەوە و پۆمپی و کراسوس بۆ جاری دووەم بوونەوە بە کۆنسوڵ.
دوای کۆتاییھاتنی دووەمین کۆنسوڵییەکەی، کراسوس وەک فەرمانڕەوای پارێزگای سووریا دەستنیشان کرا. ئەو ئەم پێگەیەی وەک دەرفەتێک بەکارھێنا بۆ دەستپێکردنی ھەڵمەتێکی سەربازی لە دژی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی. ئەم ھەڵمەتە تووشی شکستێکی گەورە بوو و لە شەڕی حەڕاندا، کراسوس لە بەرەکانی جەنگدا کوژرا. مەرگی کراسوس ھاوپەیمانیی نێوان سێزار و پۆمپیی بەتەواوی ھەڵوەشاندەوە، چونکە سامان و کاریگەریی سیاسیی ئەو ھاوسەنگیی لە نێوان ئەو دوو سەرکردەیەدا ڕاگرتبوو؛ چوار ساڵ پاش مەرگی کراسوس، سێزار لە ڕووباری ڕوبیکۆن پەڕییەوە و شەڕی ناوخۆیی دژی پۆمپی دەست پێکرد.[٦]
خێزان و پاشبنەما
[دەستکاری]مارکوس لیسینیوس کراسوس ئەندامی بنەماڵەی لیسینیا (gens Licinia) بوو کە خێزانێکی کۆن و ڕێزلێگیراوی چینی پلێبی (خەڵکی ئاسایی) بوون. ئەو دووەم کوڕ بوو لە سێ کوڕی سیناتۆری ناودار پوبلیۆس لیسینیوس کراسوس (کۆنسوڵی ساڵی ٩٥ پێش زایین). برا گەورەکەی بە ناوی پوبلیۆس کەمێک پێش شەڕی ئیتالیا کۆچی دوایی کرد، و باوکی و برا بچووکەکەشی لە زستانی ٨٧–٨٦ پێش زایین لە کاتی ڕاوەدوونانیان لەلایەن لایەنگرانی گایوس ماریۆسەوە لە ڕۆما یا کوژران یان خۆیان کوشت.[٩][١٠] پاشان کراسوس ھاوسەرگیریی لەگەڵ تێرتولا کرد کە پێشتر ھاوسەری برا کۆچکردووەکەی بوو.
باپیری، کە ئەویش ھەر ناوی مارکوس لیسینیوس کراسوس بوو، لەلایەن شاعیری ڕۆمانی گایوس لوسیلیۆس (داھێنەری شێوازی تەنز لە ڕۆمادا) نازناوی «ئاگێلاستۆس» (کەسێک کە پێناکەنێت)ی پێ درابوو، بەھۆی ئەوەی کە دەگوترا لە تەواوی ژیانیدا تەنیا یەک جار پێکەنیوە.[١١] کراسوس وتاربێژێکی لێھاتوو و یەکێک بوو لە پارێزەرە ھەرە چالاکەکانی سەردەمی خۆی لە ڕۆما.
سەرەتای گەنجی و یەکەم شەڕی ناوخۆ
[دەستکاری]دوای کوشتارەکانی ماریۆس، لوکیوس کۆرنێلیۆس کینا فەرمانی گرتن و دەستبەسەرداگرتنی موڵک و ماڵی ئەو سیناتۆرانەی دەرکرد کە پشتیوانییان لە لوکیوس کۆرنێلیۆس سۆلا کردبوو. ئەم فەرمانە وای لە کراسوس کرد بەرەو ھیسپانیا ھەڵبێت.[١٢] لەوێ لە نێوان ساڵانی ٨٧ تا ٨٤ پێش زایین مایەوە و توانی ٢،٥٠٠ سەرباز کۆبکاتەوە. دوای مردنی کینا لە ٨٤ پێش زایین، کراسوس چووە باکووری ئەفریقا و پاشان بەرەو یۆنان ڕۆیشت تا بچێتە پاڵ سۆلا.[١٣]
لە کاتی شەڕی ناوخۆیی سۆلادا، کراسوس و پۆمپی لە شەڕی سپۆلێتیۆمدا نزیکەی ٣،٠٠٠ سەربازی لایەنگری ماریۆسیان کوشت.[١٤] لە شەڕی دەروازەی کۆلیندا، کراسوس فەرماندەیی باڵی ڕاستی سوپای سۆلای دەکرد. لە کاتێکدا کە باڵی ناوەڕاستی سۆلا بەرەو داڕمان دەچوو، کراسوس توانی باڵی بەرامبەری بەتەواوی تێکبشکێنێت و ھەواڵی سەرکەوتنی خۆی بۆ سۆلا بنێرێت، کە ئەمەش بووە ھۆی سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەی سۆلا و کۆنترۆڵکردنی شاری ڕۆما. ئەم سەرکەوتنە پێگەیەکی زۆر بەھێزی لە دەرباری سۆلادا بە کراسوس بەخشی.
دەسەڵات و کۆکردنەوەی سەروەت
[دەستکاری].jpg)
دوای بەدەسەڵاتگەیشتنی سۆلا و دەستپێکردنی پاکتاوکردنی نەیارەکانی، کراسوس دەستی کرد بە کڕینەوەی موڵک و زەویی دەستبەسەرداگیراوی نەیارە سیاسییەکان بە نرخی زۆر ھەرزان لە زیادکردنە ئاشکراکاندا.[١٥] بەپێی گێڕانەوەی پلینی پیرۆز، سامانی کراسوس نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن سێستێرس بووە. پلوتارک ئاماژە بەوە دەکات کە سامانی کراسوس لە ٣٠٠ تالانتەوە زیادی کرد بۆ ٧،١٠٠ تالانت پێش ھەڵمەتەکەی بۆ سەر پارت، کە ئەمەش بەرامبەر بوو بە ٢٢٩ تۆن زیو.[١٦]
کراسوس ھەروەھا لە ڕێگەی بازرگانیکردن بە کۆیلە، بەرھەمھێنانی کانەکانی زیو و کڕینی خانووبەرە دەوڵەمەند بوو. کاتێک لە ڕۆمادا ئاگر لە بینایەک بەردەبوو، کراسوس دەستەی ئاگرکوژێنەوەی تایبەتیی خۆی (کە لە ٥٠٠ کۆیلەی لێھاتوو پێکھاتبوو) دەناردە شوێنەکە، بەڵام دەستەکە ھیچ کارێکیان نەدەکرد تا ئەو کاتەی خاوەنی خانووەکە بە نرخێکی زۆر ھەرزان بینا سووتاوەکەی بە کراسوس دەفرۆشت؛ ئەگەر خاوەنەکەی ڕازی نەبووایە، دەستەکە لێی دەگەڕان تا بیناکە بەتەواوی دەسووتما. دوای کڕینی، کراسوس بە کرێکاری کۆیلە بیناکەی سەرلەنوێ دروست دەکردەوە و بە نرخی بەرز بە کرێی دەدایەوە.[١٧][٦]
کراسوس لەگەڵ خێزانەکەی ژیانێکی سادەی دەژیا و خۆی لە زیادەڕۆیی دەپاراست، بەڵام میواندارییەکانی بەردەوام فراوان بوون تا پەیوەندییە سیاسییەکانی پتەو بکات.[١٦]
کراسوس و سپارتاکۆس
[دەستکاری]
لە کاتی سێیەم جەنگیی کۆیلەکاندا بە ڕابەرایەتیی سپارتاکۆس (٧٣–٧١ پێش زایین)، دوای ئەوەی چەندین ژەنەڕاڵی ڕۆم تێکشکێنران، ئەنجومەنی پیران کراسوسی بۆ سەرکردایەتیی شەڕەکە دەستنیشان کرد. بۆ بەرزکردنەوەی ورەی سەربازەکانی و ڕێگریکردن لە ھەڵاتن، کراسوس سزای کۆنی ڕۆمانی (دەسیمەیشن - کوشتنی یەک لە دە سەربازی ھەڵاتوو لە ڕێگەی تیروپشکەوە) بەکارھێنا.[١٨] مێژوونووس ئەپیان دەڵێت بەم کارە کراسوس نیشانی سەربازەکانی دا کە «ئەو لە دوژمن بۆ ئەوان مەترسیدارترە».[١٩]
کاتێک سپارتاکۆس پاشەکشەی کرد بۆ باشووری ئیتالیا، کراسوس ھەوڵی دا لە ڕێگەی لێدانی خەندەق و دروستکردنی دیوار لە تەواوی نیمچەدوورگەکەدا گەمارۆیان بدات، بەڵام سپارتاکۆس لە شەوێکی بەفراویدا توانی خەندەقەکە تێپەڕێنێت.[٢٠] لە شەڕی کۆتاییدا لە ڕووباری سیلاریۆس لە ساڵی ٧١ پێش زایین، کراسوس سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی بەدەستھێنا؛ سپارتاکۆس لە شەڕەکەدا کوژرا و ٦،٠٠٠ کۆیلەی بەدیلگیراو بە فەرمانی کراسوس بە درێژایی ڕێگەی ئاپیا لە ڕۆماوە تا کاپوا لەسێدارە دران (لە خاچ دران) تا ببێتە پەند بۆ ھەر کەسێک کە بیر لە یاخیبوون بکاتەوە.
پۆمپی لە کاتی گەڕانەوەیدا لە ھیسپانیا توانی بەشێک لە پاشماوەی ھەڵاتووەکانی سوپای سپارتاکۆس لەناوببات و بۆ ئەنجومەنی پیران نووسی کە ئەو کۆتایی بە شەڕەکە ھێناوە، ئەمەش بووە ھۆی دروستبوونی ناڕەزایەتی و کێبڕکێ لە نێوان پۆمپی و کراسوسدا.[٢١] لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵی ٧٠ پێش زایین ھەردووکیان بە ھاوبەشی بوونە کۆنسوڵی ڕۆم.
تریومڤیراتی یەکەم
[دەستکاری]
لە ساڵی ٦٥ پێش زایین کراسوس وەک سانسۆر (چاودێری گشتی) ھەڵبژێردرا. لەو ماوەیەدا کراسوس بوو بە پشتیوانی دارایی سەرەکیی جولیوس سێزار و ھاوکاریی کرد تا ببێتە پۆنتیفێکس ماکسیموس (پاپای گەورەی ئایینی). لە ساڵی ٦٠ پێش زایین بە ناوبژیوانیی سێزار، پۆمپی و کراسوس و سێزار ھاوپەیمانیی تریومڤیراتی یەکەمیان پێکھێنا کە دەسەڵاتی سیاسیی ڕۆمیان لە دەستدا بوو.
لە ساڵی ٥٥ پێش زایین پاش کۆنفرانسی لوکا، کراسوس و پۆمپی بۆ جاری دووەم بوونەوە بە کۆنسوڵ، و بەپێی یاسایەک فەرمانڕەوایەتیی پارێزگای سووریا بۆ ماوەی پێنج ساڵ بە کراسوس بەخشرا کە دەرفەتی دەستکەوتنی سەروەت و دەستپێکردنی ھەڵمەتی سەربازیی پێ دەدا.[٢٢]
فەرمانڕەوایەتیی سووریا و مەرگ
[دەستکاری].jpg)
کراسوس لە ساڵی ٥٤ پێش زایین گەیشتە سووریا و خەزێنەی پەرستگای ئورشەلیمی تاڵان کرد.[٢٣] ئامانجی سەرەکیی ئەو پەڕینەوە بوو لە ڕووباری فورات و داگیرکردنی خاکی ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی (پارت) بۆ بەدەستھێنانی سەرکەوتنی سەربازی ھاوشێوەی سێزار و پۆمپی. پادشای شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)، ئارتاڤاسدێسی دووەم، پێشنیاری ٤٠،٠٠٠ سەربازی بۆ کرد بە مەرجێک ھێرشەکە لە ڕێگەی ئەرمەنستانەوە بێت تا ڕێگەیەکی پارێزراو بێت، بەڵام کراسوس ڕەتیکردەوە و ڕێگەی بیابانی ھەڵبژارد.[٢٤]
لە ساڵی ٥٣ پێش زایین لە شەڕی حەڕاندا (لە نزیک شاری حەڕان لە تورکیای ئەمڕۆ)، لێجیۆنەکانی ڕۆم کە پیادەی قورس بوون، لەلایەن سوارچاکە تیرھاوێژەکانی پارت بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ سورێنا گەمارۆ دران. ڕۆمانییەکان زیانێکی زۆریان بەرکەوت و پوبلیۆسی کوڕی کراسوس لە شەڕەکەدا کوژرا. لە کاتی ھەوڵدان بۆ دانوستان لەگەڵ ژەنەڕاڵ سورێنا، بەھۆی دروستبوونی دەمەقاڵێ و شەڕ، کراسوس و ئەفسەرەکانی کوژران.[٢٥]
بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکان، دوای مەرگی، پارتییەکان زێڕی تواوەیان کردە ناو دەمی کراسوسەوە تا بە شێوەیەکی تەنزئامێز گاڵتە بە چاوچنۆکی و سەروەتپەرستییەکەی بکەن.[٢٦] ھەروەھا سەری بڕاوی کراسوس بۆ شای پارت، ئۆرۆدێسی دووەم لە پایتەختی ئەرمەنستان نێردرا، کە لەو کاتەدا لە کاتی نمایشکردنی شانۆنامەی بەناوبانگی باکایی یوریپیدیسدا وەک کەرەستەی شانۆ بەکارھێنرا.[٢٧][٢٨]
دەربڕینە ھونەرییەکان
[دەستکاری]ئەدەبیات
[دەستکاری]- کراسوس لە پەڕتووکی کۆمیدیای خوداییی نووسەری ئیتالی دانتێ ئەلیگیێری وەک نموونەی چاوچنۆکی ناوی ھاتووە.[٢٩]
- یەکێکە لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی ڕۆمانی سپارتاکۆس (١٩٥١) لە نووسینی ھاوارد فاست.
بالێ
[دەستکاری]- لە ساڵی ١٩٥٦ لە بالێی سپارتاکۆس لە ئاوازی دانەری ئەرمەنی ئارام خاچەتووریان، کراسوس ڕۆڵێکی سەرەکیی ھەیە.
فیلم و دراما
[دەستکاری]- لە فیلمی بەناوبانگی سپارتاکۆس (١٩٦٠) لە دەرھێنانی ستانلی کوبریک، ئەکتەری بەریتانی لۆرنس ئۆلیڤیە ڕۆڵی کراسوسی گێڕا.[٣٠]
- کەسایەتیی ھامیلتۆن کراسوسی سێیەم کە لەلایەن جۆن ڤۆیت لە فیلمی مێگالۆپۆلیس (٢٠٢٤) لە دەرھێنانی فرانسیس فۆرد کۆپۆلا گێڕدراوە، لەسەر بنەمای کەسایەتیی مارکوس لیسینیوس کراسوس داڕێژراوە.
- لە زنجیرەی بەڵگەنامەیی ڕەسەنی نێتفلیکس بە ناوی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا دەردەکەوێت.
مۆسیقا
[دەستکاری]- لە وەشانی مۆسیقیی جێف وەین بۆ سپارتاکۆس، ئەکتەری بەناوبانگ ئەنتۆنی ھۆپکینس دەنگی کراسوسی پێشکەش کردووە.
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Review of: The Licinian Tomb. Fact or Fiction? Meddelelser fra Ny Carlsberg Glyptotek 5». Bryn Mawr Classical Review. ISSN ١٠٥٥-٧٦٦٠.
- ↑ F. Johansen (1994). Catalogue Roman Portraits. Ny Carlsberg Glyptotek. p. 162, cat. no. 69.
- ↑ Statue (Ma 1220). "Tête de Marcus Licinius Crassus". لووڤر.
- ↑ Marshall, 1976, p. 5
- ↑ Smith، William (1870). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. بەرگی 2. لاپەڕە 831.
- 1 2 3 Plutarch, Parallel Lives, Life of Crassus, 2.3–4
- ↑ Wallechinsky, David & Wallace, Irving. "Richest People in History Ancient Roman Crassus". Trivia-Library. The People's Almanac. 1975–1981.
- ↑ Peter L. Bernstein, "The 20 Richest People Of All Time", Business Insider, 2011.
- ↑ Plutarch, Parallel Lives, Life of Crassus, 4.1; also Cic. Scaur. fragment at Ascon.27G=23C
- ↑ Appian, Bellum Civile, p. 394
- ↑ McPherson، Catherine (2010). «Fact and Fiction: Crassus, Augustus and the Spolia Opima». Hirundo. 8: 23.
- ↑ Plutarch, Parallel Lives, Life of Crassus, 4.1
- ↑ Plutarch, Parallel Lives, Life of Crassus, 6.2
- ↑ Appian, Bellum Civile, 1.90.1
- ↑ Plutarch, Life of Crassus, 2
- 1 2 Plutarch (1916). Parallel Lives, "Life of Crassus", 2.3. Loeb Classical Library. ژپنک ٩٧٨٠٦٧٤٩٩٠٧٢٢.
- ↑ Walsh، Joseph. The Great Fire of Rome: Life and Death in the Ancient City.
- ↑ Plutarch, Life of Crassus, 10.2–3
- ↑ Appian, Bellum Civile, I.18–19
- ↑ Plutarch, Life of Crassus, 10.4–6
- ↑ Plutarch, Parallel Lives, Life of Crassus, 11.7
- ↑ Josephus, The New Complete Works, "Antiquities" Book 14:7, p. 463
- ↑ Michael Grant, The Jews in the Roman World, Barnes & Noble, 1973, p. 58
- ↑ Plutarch, Life of Crassus, 19.1–3
- ↑ Bivar, 1983, p. 55
- ↑ Cassius Dio, 40.27
- ↑ Plutarch, Life of Crassus, 33.2–3
- ↑ Bivar, 1983, p. 56
- ↑ A dictionary of proper names and notable matters in the works of Dante, 1968.
- ↑ «Spartacus». IMDb. 1960-11-17.
