مارمێلکەی ئاگاما

مارمێلکەی ئاگاما (بە ئینگلیزی: Agama Lizard، ناوی زانستیی ڕەگەز: Agama) ڕەگەزێکە لە مارمێلکە بچووک و قەبارە مامناوەندەکان کە زیاتر لە ٣٠ جۆری جیاواز لەخۆدەگرێت و بە شێوەیەکی سەرەکی لە کیشوەری ئەفریقا دەژین. ناسراوترین جۆری ئەم ڕەگەزە بریتییە لە ئاگامای باو یان مارمێلکەی سەرسوور (Agama agama)، کە بەھۆی ڕەنگە زیندووەکانییەوە (بەتایبەتی نێرینەکەی) بە "مارمێلکەی پەلکەزێڕینە" (Rainbow Lizard)ش ناسراوە.

ئەم مارمێلکانە بە ڕەفتارە کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەکەیان و توانای گۆڕینی ڕەنگیان بەپێی پلەی گەرمی و باری دەروونییان ناسراون.

دۆخی پاراستن
کەمترین نیگەرانی (LC)
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	خشۆکەکان (Reptilia)
خێزان	Agamidae
ڕەگەز	Agama
ناوی زانستی
ناوی دوانی	'
نووسەری دوانی	Daudin, 1802
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

مارمێلکەکانی ئاگاما بە جەستەیەکی پتەو، قاچی بەھێز، و کلکێکی درێژ ناسراون. قەبارەیان بەپێی جۆرەکان دەگۆڕێت، بەڵام درێژیی جۆری باویان (A. agama) لە نێوان ١٣ بۆ ٣٠ سانتیمەتردایە.

جیاوازیی ڕەگەزی (Sexual dimorphism) لەم مارمێلکانەدا زۆر بەرچاوە:

مارمێلکەیەکی ڕەنگاوڕەنگی ئاگاما.

نێرینە: نێرینەی باڵادەست لە وەرزی زاوزێدا ڕەنگێکی زۆر سەرنجڕاکێشی ھەیە؛ سەری بە پرتەقاڵییەکی گەش یان سوورێکی ئاگرین دادەپۆشرێت و جەستەی شینێکی تۆخ یان مۆر دەبێت. لە دەرەوەی وەرزی زاوزێ یان کاتێک ھەست بە مەترسی دەکات، ڕەنگی دەگۆڕێت بۆ قاوەییەکی کاڵ تا خۆی لەگەڵ ژینگەکەیدا بشارێتەوە.

مێینە و نێرینەی ژێردەست: بە گشتی ڕەنگێکی قاوەیی-خۆڵەمێشی یان سەوزێکی کاڵیان ھەیە، کە یارمەتییان دەدات لە چاوی ڕاوکەرەکانەوە خۆیان بشارنەوە.

ژینگە و بڵاوبوونەوە

مارمێلکەکانی ئاگاما بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ناوچەکانی باشووری سەحرای ئەفریقا بڵاوبوونەتەوە. ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژینگە کراوەکاندا دەژین، وەک:

دەشتایی و لەوەڕگەکان

ناوچە بەردین و شاخاوییەکان

دارستانە کراوەکان

یەکێک لە ھۆکارەکانی سەرکەوتنیان توانای خۆگونجاندنیانە لەگەڵ ژینگەی مرۆییدا. زۆرجار لەسەر دیوارەکان، سەربانی ماڵان، و پردەکان دەبینرێن کە خۆیان لەبەر گەرمیی خۆردا دەدەن.

ڕەفتار و خۆراک

ڕەفتاری کۆمەڵایەتی

ئاگاماکان بە پێکھاتە کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزەکەیان ناسراون. ئەوان لەناو کۆمەڵێکدا دەژین کە لەلایەن یەک نێرینەی باڵادەستەوە سەرپەرشتی دەکرێت. ئەم نێرینەیە مافی زاوزێکردنی لەگەڵ ھەموو مێینەکانی ناو کۆمەڵەکەدا ھەیە و باشترین شوێنەکانی خۆدانەبەر ھەتاو و خۆراکی بۆ خۆی قۆرخ دەکات. نێرینەکانی تر کە لە ڕووی جەستەییەوە بچووکترن، وەک نێرینەی ژێردەست دەمێننەوە و ڕەنگیان کاڵترە.

ئەوان بە جووڵەی تایبەت وەک "سەرەقرتە" (head-bobbing) و جووڵەی شێوەی پاڵەپەستۆ (push-ups) پەیوەندی لەگەڵ یەکتردا دەکەن، جا بۆ نیشاندانی باڵادەستی بێت یان بۆغازخوازی.

خۆراک

ئاگاماکان بە شێوەیەکی سەرەکی مێرووخۆرن. بە چاوە تیژەکانیان و خێراییە زۆرەکەیان، بەدوای نێچیردا دەگەڕێن. خۆراکی سەرەkiyan پێکدێت لە:

مێروولە

کولـلە و قالۆنچە

پەپوولە و کرمۆکە

جاڵجاڵۆکە

جگە لەمانە، ھەندێک جار مارمێلکەی بچووکتر لە خۆیان، شیردەری بچووک، و تەنانەت گژوگیا و میوەش دەخۆن.

زاوزێ

نێرینەی باڵادەست بە جووڵەی سەرەقرتە سەرنجی مێینەکان ڕادەکێشێت. دوای جووتبوون، مێینە نزیکەی ٥ بۆ ١٢ ھێلکەی نەرم لەناو کونێکی شێداردا دەکات کە خۆی ھەڵیدەکەنێت. دوای ماوەی نزیکەی ٨ بۆ ١٠ ھەفتە، بێچووەکان لە ھێلکەکان ھەڵدێن. لە کاتی لەدایکبووندا درێژییان نزیکەی ٣.٨ سانتیمەتر دەبێت و دەستبەجێ سەربەخۆن.

دوژمنە سروشتییەکان

بەھۆی قەبارە بچووکەکەیانەوە، ئاگاماکان نێچیری زۆر ڕاوکەرن، لەوانە:

مارەکان

باڵندە ڕاوکەرەکان

ورمزیلکی گەورەتر

ھەندێک جۆری شیردەری گۆشتخۆر

بۆ خۆپاراستن، پشت بە خێرایی و توانای خۆشاردنەوەیان لەناو قوژبن و کەلێنی بەردەکاندا دەبەستن.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.