ماددەی یەکەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

ماددەی یەکەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
بەشێکە لە	دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
بابەتی سەرەکی	کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا
لە پێش	Preamble to the United States Constitution
لە دوای	Article Two of the United States Constitution
Work available at URL	https://www.law.cornell.edu/constitution/articlei
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ماددەی یەکەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆنگرێسی ئەمریکای کردە لقی یاسادانانی حکوومەتی فیدراڵی. بەپێی ماددەی یەکەم، کۆنگرێس دەستەیەکی یاسادانەری دوو پەرلەمانییە کە لە ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران پێکھاتووە. ماددەی یەکەم چەند دەسەڵاتێک دەداتە کۆنگرێس و توانای دەرکردنی یاسای پێویست و گونجاو بۆ جێبەجێکردنی ئەو دەسەڵاتانە دەدات. ھەروەھا ماددەی یەکەم ڕێکارەکانی پەسەندکردنی پڕۆژە یاساکان دیاری دەکات و سنووردارکردنی جۆراوجۆر دەخاتە سەر دەسەڵاتەکانی کۆنگرێس و ویلایەتەکان بۆ ڕێگریکردن لە خراپ بەکارھێنانی دەسەڵاتەکانیان.

بڕگەی دەسەڵاتی گشتی لە ماددەی یەکەمدا ھەموو دەسەڵاتەکانی یاسادانانی فیدراڵی دەخاتە ناو کۆنگرێسەوە و دیاری دەکات کە کۆنگرێس لە ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران پێکدێت. بە ھاوبەشی لەگەڵ بڕگەکانی نوێنەرایەتی ماددەکانی دووەم و سێیەم، بڕگەی نوێنەرایەتی ماددەی یەکەم بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لە نێوان سێ لقی حکوومەتی فیدراڵیدا دادەمەزرێنێت. لە بڕگەی دووەمی ماددەی یەکەمدا باس لە ئەنجومەنی نوێنەران دەکات، کە تێدا دیاریکراوە کە ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران ھەر دوو ساڵ جارێک ھەڵدەبژێردرێن، ھەروەھا کورسییەکانی کۆنگرێس بەپێی ژمارەی دانیشتووانی ھەر ویلایەتێک دابەشدەکرێن. بڕگەی دووەم ئەو ڕۆڵە جیاوازانە دەگرێتەوە کە ئەنجومەنی نوێنەران دەیگێڕێت، لەوانەش بڕگەیەک کە ئەو کەسانەی مافی دەنگدانیان ھەیە لە ھەڵبژاردنەکاندا بۆ ئۆرگانی گەورەتری دەستەی یاسادانانی ویلایەتەکەیان مافی دەنگدانیان ھەیە لە ھەڵبژاردنەکاندا بۆ ئەنجومەنی نوێنەران. بڕگەی سێیەم باس لە ئەنجومەنی پیران دەکات و دیاری کراوە کە ئەندامێتییەکەی وەک دوو ئەندام بۆ ھەر ویلایەتێک دابەش دەکرێت و ماوەی ھەر سیناتۆرێک شەش ساڵە. بڕگەی سێیەم لە سەرەتادا داوا دەکات کە دەسەڵاتی یاسادانانی ویلایەتەکان سیناتۆر ھەڵبژێرن، بەڵام ھەمواری حەڤدەھەم کە لە ساڵی ١٩١٣ پەسەندکرا، ھەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی سیناتۆرەکانی تێدابوو. لە بڕگەی سێیەمدا ڕۆڵی جۆراوجۆری دیکەی ئەنجومەنی پیران دەخاتە ڕوو، لەوانە بڕگەیەک کە جێگری سەرۆکی ئەمریکا دەکاتە سەرۆکی ئەنجومەنی پیران.

ماددەی یەکەم، بەشی چوارەم، دەسەڵات دەدات بە ویلایەتەکان بۆ ڕێکخستنی پرۆسەی ھەڵبژاردنی خۆیان بۆ کۆنگرێس بەڵام توانای کۆنگرێس سنووردار دەکات بۆ دەستکاریکردنی ئەم سیستێمانە یان دەرکردنی یاسای خۆی. بەشی چوارەم داوا لە کۆنگرێس دەکات کە لانیکەم ساڵانە جارێک کۆببێتەوە. لە ماددەی پێنجەمدا ئەو ڕۆڵە جیاوازانە دەخاتە ڕوو کە ھەردوو ئەنجومەنی کۆنگرێس دەیگێڕن، دەسەڵاتیش دەدات بە ھەردوو ئەنجومەنی نوێنەران و ئەنجومەنی پیران بۆ ئەوەی خۆیان بڕیار لەسەر ھەڵبژاردنەکانی خۆیان بدەن و بڕوانامەی ئەندامەکانیان دیاری بکەن و لێپێچینەوە و دەرکردنیان بکەن. بەشی شەشەم پێناسەی مووچە و ئیمتیاز و سنووردارکردنی ئەو کەسانە دەکات کە پۆستەکانیان لە کۆنگرێسدا ھەیە. بەشی حەوتەم ڕێکارەکانی پەسەندکردنی پڕۆژە یاسایەک دەخاتە ڕوو، کە پێویستە ھەردوو ئەنجومەن پڕۆژە یاسایەک دەربکەن بۆ ئەوەی ببێتە یاسا، بە مەرجی ڤیتۆی سەرۆکی ئەمریکا. بەپێی بەشی حەوتەم، سەرۆک دەتوانێت ڤیتۆی ھەر پڕۆژە یاسایەک بکات، بەڵام کۆنگرێس دەتوانێت ئەو ڤیتۆیە جێبەجێ بکات بە دەنگدان لەسەر پڕۆژە یاساکە بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ھەردوو ئەنجومەنەکە.

بەشی ھەشتەم دەسەڵاتەکانی کۆنگرێس دەخاتە ڕوو. کۆمەڵێک دەسەڵات لەخۆدەگرێت، لەوانە دەسەڵاتی بەرزکردنەوە و سەپاندنی باج، باجی گومرگی، ڕووسووماتی بەرھەمھێنان (بە مەرجێک ئەو جۆرە باج و باجی گومرگییانە لە سەرانسەری ئەمریکادا یەکسان بن)، بۆ «بیمەکردنی بەرگری ھاوبەش و خۆشگوزەرانی گشتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا»، بۆ ڕێکخستنی بازرگانی نێوان ویلایەتەکان و نێودەوڵەتی، بۆ کردنی یاساکانی بە ھاووڵاتیکردن، بۆ کۆکردنەوە و ڕێکخستنی دراو، بۆ قەرزکردنی پارە لە تەرخانکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، دامەزراندنی پۆستەخانە و ڕێگاوبانەکان، دامەزراندنی دادگای فیدراڵی کەمتر لە دادگای باڵا، بۆ کۆکردنەوە و پشتگیریکردنی سوپای وشکانی و ھێزی دەریایی، بۆ کۆکردنەوەی ھێزێکی میلیشیایی بۆ جێبەجێکردنی یاساکانی یەکێتیی، بۆ سەرکوتکردنی یاخیبوونەکان، و بۆ ڕێگریکردن لە لەشکرکێشییەکان، و پشتگیریکردن لە ڕێکخستن، چەکدارکردن، دیسیپلین، و کۆنترۆڵکردنی ئەو جۆرە میلیشیایانە ھێز، و دەسەڵات دەدات بە کۆنگرێس بۆ ڕاگەیاندنی شەڕ. ھەروەھا ماددەی ھەشت دەسەڵات دەدات بە کۆنگرێس بۆ دروستکردنی کاونتییەکی فیدراڵی بۆ ئەوەی وەک پایتەختێکی نیشتمانی خزمەت بکات و دەسەڵاتی تایبەتی بە کۆنگرێس دەدات بۆ بەڕێوەبردنی ئەم کاونتییە. جگە لە دەسەڵاتە ژماردراوەکان، ماددەی ھەشت دەسەڵات دەدات بە کۆنگرێس بۆ ئەنجامدانی یاسا بۆ جێبەجێکردنی دەسەڵاتە ژماردراوەکان و دەسەڵاتەکانی دیکە کە پێی سپێردراوە. لە ماددەی نۆیەمدا کۆمەڵێک سنووردارکردنی جیاواز دەخاتە سەر دەسەڵاتی کۆنگرێس و قەدەغە دەکات لە دەرکردنی یاسای لێپێچینەوە و پراکتیکەکانی دیکە. لە ماددەی ١٠ سنووردارکردن بۆ دەوڵەتەکان، قەدەغەکردنی ھاوپەیمانی لەگەڵ زلھێزە بیانییەکان، پێشێلکردنی گرێبەستەکان، سەپاندنی باجی زیاتر لە کەمترین پێویست بۆ ڕووپێوی ھەناردەکردن و ھاوردەکردن، پاراستنی سوپاکان، یان بەشداریکردن لە شەڕدا بەبێ ڕەزامەندی کۆنگرێس.