لارسا

لارسا
لارسا
بەشداربووە لە	Q3119177
Culture	سۆمەر
وڵات	عێراق
دابەشکاریی کارگێڕی	پارێزگای زیقار
پۆتانی شوێن	٣١°١٧′٩″N ٤٥°٥١′١٣″E، ٣١°١٧′٠″N ٤٥°٥٠′٥٩″E
ڕێکەوتی دەستپێکردن	٤. ملیار پێش زایین
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	١. سەدە پێش زایین
ڕووداوە بەرچاوەکان	archaeological excavation، archaeological excavation
	لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

لارسا (بە سۆمەری: 𒌓𒀕𒆠، خوێندنەوەی: Larsamki)، کە لەلایەن بێرۆسۆسەوە بە لارانچا/لارانچۆن (بە یۆنانی: Λαραγχων) ئاماژەی پێکراوە و پەیوەستە بە ئەلاساری پەرتووکی پیرۆزەوە، شارە-دەوڵەتێکی گرنگی سۆمەری کۆن بوو، ناوەندی پەرستنی خودای خۆر «ئۆتۆ» بوو لەگەڵ پەرستگاکەی بە ناوی «ئی-بابار». دەکەوێتە نزیکەی ٢٥ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئورووک لە پارێزگای زیقاری عێراق، لە نزیک کەناری ڕۆژھەڵاتی کەناڵی شەتوولنیل لە شوێنی نیشتەجێبوونی ئێستای تەلی سەنکەرە یان سانکەرە.

وا بڕوا دەکرێت لارسا سەرچاوەی ژمارەیەک گڵێنە بێت کە پەیوەندییان بە ماتماتیکی بابلییەوە ھەیە، لەوانەش گڵێنەی پلیمپتۆن ٣٢٢ کە شێوازی سیانە پیتاگۆرسییەکانی تێدایە.^[١]

مێژوو

لارسا (بە ناوی UD.UNUG)^[ئ] لەسەر پێڕستە فەرھەنگییەکانی بزماریی سەرەتایی لە سەردەمی ئورووک ٤ (کۆتایی ھەزارەی چوارەمی پێش زایین) دەدۆزرێتەوە. ھەروەھا چەند گڵێنەیەکی بزماریی سەرەتایی لەوێ دۆزراونەتەوە. سێ نیشانەی گڵینی سەردەمی نیۆلیتیک، کە ھی سەردەمێکی کەمێک زووترن، لە لارسا دۆزرانەوە. بۆ زۆربەی مێژووەکەی لارسا بە پلەی یەکەم شوێنێکی پەرستن بوو بۆ خودای ئۆتۆ. لە بەشی سەرەتای ھەزارەی دووەمی پێش زایین، یەکەم خانەوادەی دەسەڵاتداری لاگاش بۆ ماوەی دوو سەدە کردیانە ھێزێکی گەورە. دوایین نیشتەجێبوونی ناسراو لە ماوەی ھێلینیستیدا بووە.^[٢]^[٣]^[٤]

سەردەمی بڕۆنزی سەرەتایی

سەردەمی خانەوادە سەرەتایییەکان IIIB

«لارسا»ی مێژوویی پێشتر ھەر لە سەردەمی فەرمانڕەوای خانەوادە سەرەتایییەکان، ئەیاناتوومی لاگاش (نزیکەی ٢٥٠٠–٢٤٠٠ پێش زایین) بوونی ھەبووە، کە لکاندی بە ئیمپراتۆرییەتەکەیەوە. لە تابلۆیەکی سەرکەوتنی گەورەدا کە لە گیرسۆ دۆزراوەتەوە، نووسیوویەتی:

«ئەیاناتووم بەڕاستی زۆر زیرەک بوو و چاوی دوو کۆتری بە کل^[ا] ڕشت، و سەریانی بە (زفت)ی سێدار ڕازاندەوە. بۆ خودای ئۆتۆ، گەورەی ڕوەکەکان، لە ئی-بابار لە لارسا، وەک گا تەرخانکراو پێشکەشی کردن.»

فەرمانڕەوایەکی دواتر، ئێنتمینا، برازای ئەیاناتووم، لەسەر قوچەکێکی بناغە کە لە نزیک باد-تیبیرا دۆزراوەتەوە تۆمار کراوە کە قەرزەکانی ھاووڵاتیانی لارسای سڕیووەتەوە: «ئەو ئەرکەکانی بۆ ھاووڵاتیانی ئورووک، لارسا و پا-تیبیرا ھەڵوەشاندەوە… ئەو (دووەم)ی بۆ ژێر دەسەڵاتی خودای ئۆتۆ لە لارسا گێڕایەوە…».^[٥]

تێبینییەکان

↑ «UD» (لە سۆمەریدا: 𒌓): واتای «خۆر»یان «ڕۆژ» دەگەیەنێت. ئەمەش پەیوەندی ھەیە بەوەی لارسا ناوەندی پەرستنی «ئۆتۆ» (خودای خۆر) بووە. «UNUG» (لە سۆمەریدا: 𒀕): واتای «نشینگە»یان «شوێنی نیشتەجێبوونی پیرۆز» دەگەیەنێت. (ھەمان ھێما بۆ شاری ئورووکیش بەکاردێت). «KI» (لە سۆمەریدا: 𒆠): ئەمە نیشانەیەکە لە کۆتایی ناوەکان دادەنرێت بۆ ئەوەی بڵێت ئەم وشەیە «ناوێکی جوگرافییە»یان «ناوچەیە». کەواتە کاتێک دەنووسرێت «UD.UNUG.KI»، واتا ڕاستەوخۆکەی دەبێتە «شوێنی پیرۆزی خۆر»یان «شاری خۆر»، کە مەبەست لێی شاری «لارسا»یە. زاناکان بەم شێوەیە دەینووسن بۆ ئەوەی نیشانی بدەن کە لە دەقە ڕەسەنە بزمارییەکەدا چ ھێمایەک بەکارھاتووە.
↑ کڵ یان کەحل یان Kohl

سەرچاوەکان

↑ Archived 2022-07-20 at the Wayback Machine Robson, Eleanor, "Words and Pictures: New Light on Plimpton 322", The American Mathematical Monthly, vol. 109, no. 2, pp. 105–20, 2002
↑ Charvát, Petr, "From King to God: The NAMEŠDA Title in Archaic Ur", in Organization, Representation, and Symbols of Power in the Ancient Near East: Proceedings of the 54th Rencontre Assyriologique Internationale at Würzburg 20–25 Jul, edited by Gernot Wilhelm, University Park, USA: Penn State University Press, pp. 265-274, 2012
↑ Schmandt-Besserat, Denise. Before writing: From counting to cuneiform, Vol. II, University of Texas Press, 1992
↑ Overmann, Karenleigh A. , The Material Origin of Numbers: Insights from the Archaeology of the Ancient Near East, Piscataway, NJ, USA: Gorgias Press, Table 9.2, pp. 169-170, 2019
↑ Douglas Frayne, "Lagas", in Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC), RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia Volume 1, Toronto: University of Toronto Press, pp. 77-293, 2008 ISBN 978-0-8020-3586-8

[2] «UD» (لە سۆمەریدا: 𒌓): واتای «خۆر»یان «ڕۆژ» دەگەیەنێت. ئەمەش پەیوەندی ھەیە بەوەی لارسا ناوەندی پەرستنی «ئۆتۆ» (خودای خۆر) بووە. «UNUG» (لە سۆمەریدا: 𒀕): واتای «نشینگە»یان «شوێنی نیشتەجێبوونی پیرۆز» دەگەیەنێت. (ھەمان ھێما بۆ شاری ئورووکیش بەکاردێت). «KI» (لە سۆمەریدا: 𒆠): ئەمە نیشانەیەکە لە کۆتایی ناوەکان دادەنرێت بۆ ئەوەی بڵێت ئەم وشەیە «ناوێکی جوگرافییە»یان «ناوچەیە». کەواتە کاتێک دەنووسرێت «UD.UNUG.KI»، واتا ڕاستەوخۆکەی دەبێتە «شوێنی پیرۆزی خۆر»یان «شاری خۆر»، کە مەبەست لێی شاری «لارسا»یە. زاناکان بەم شێوەیە دەینووسن بۆ ئەوەی نیشانی بدەن کە لە دەقە ڕەسەنە بزمارییەکەدا چ ھێمایەک بەکارھاتووە.

[6] کڵ یان کەحل یان Kohl

[1] Archived 2022-07-20 at the Wayback Machine Robson, Eleanor, "Words and Pictures: New Light on Plimpton 322", The American Mathematical Monthly, vol. 109, no. 2, pp. 105–20, 2002

[3] Charvát, Petr, "From King to God: The NAMEŠDA Title in Archaic Ur", in Organization, Representation, and Symbols of Power in the Ancient Near East: Proceedings of the 54th Rencontre Assyriologique Internationale at Würzburg 20–25 Jul, edited by Gernot Wilhelm, University Park, USA: Penn State University Press, pp. 265-274, 2012

[4] Schmandt-Besserat, Denise. Before writing: From counting to cuneiform, Vol. II, University of Texas Press, 1992

[5] Overmann, Karenleigh A. , The Material Origin of Numbers: Insights from the Archaeology of the Ancient Near East, Piscataway, NJ, USA: Gorgias Press, Table 9.2, pp. 169-170, 2019

[7] Douglas Frayne, "Lagas", in Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC), RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia Volume 1, Toronto: University of Toronto Press, pp. 77-293, 2008 ISBN 978-0-8020-3586-8

[١]

[ئ]

[٢]

[٣]

[٤]

[ا]

[٥]