قیتعە
 |
قیتعە لە وێژەی کوردیدا قاڵبێکی شیعری سوننەتییە کە لە ڕووی شێوەوە لە غەزەل و قەسیدە دەچێت، بەڵام جیاوازیی سەرەکییان لەوەدایە کە قیتعە «مەتڵەع»ی نییە، واتە نیوەدێڕی یەکەمی بەیتی یەکەم لەگەڵ نیوەدێڕی دووەمدا ھاوسەروا نییە. لە قیتعەدا تەنیا نیوەدێڕە جووتەکان (دووەم، چوارەم، شەشەم و ھتد) ھاوسەروان. وشەی قیتعە بە واتای «پارچە» دێت و ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە وەک ئەوە وایە ئەم پارچە شیعرە لە ناوەڕاستی قەسیدەیەک یان غەزەلێک بڕاوێت و جیا کرابێتەوە.
قیتعەی کوردی زیاتر بۆ دەربڕینی بابەتە کۆمەڵایەتی، ئەخلاقی، فەلسەفی و مێژوویییەکان بەکار ھاتووە. بەھۆی ئەوەی ئەم قاڵبە پابەندییەکی کەمتری بە سەرواوە ھەیە لە چاو غەزەل، شاعیر دەتوانێت بە ئازادییەکی زیاترەوە بیروڕا و ڕەخنەکانی خۆی تێدا دەرببڕێت. لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا، شاعیرانی وەک نالی و مەحوی قیتعەیان بۆ دەربڕینی تێڕامانە قووڵەکانیان و وەسفی ھەندێک ڕووداوی تایبەت بەکار ھێناوە. یەکێک لە بەناوبانگترین ئەو شاعیرانەی کە قیتعەی بۆ مەبەستی تەنز و ھەجوو بەکار ھێناوە، شێخ ڕەزای تاڵەبانییە کە لایەنی سیاسی و کۆمەڵایەتیی سەردەمی خۆی لەم قاڵبەدا بە زمانێکی زۆر توند ڕەخنە کردووە.
یەکێکی دیکە لە بەکارھێنانە گرنگەکانی قیتعە لە ئەدەبیاتی کوردیدا، بۆ تۆمارکردنی «مادەی مێژوویی» بووە. شاعیران کاتێک ویستوویانە ڕێکەوتی مردنی کەسایەتییەک، دروستکردنی مزگەوتێک یان ڕووداوێکی گرنگ تۆمار بکەن، قیتعەیەکی کورتیان نووسیوە کە لە بەیتی کۆتاییدا بە پیتەکانی «ئەبجەد» ڕێکەوتەکەیان دیاری کردووە. حاجی قادری کۆییش لە قیتعەکانیدا زۆر جار ڕەخنەی توندی لە دۆخی دواکەوتوویی کۆمەڵگا گرتووە و ھانی خەڵکی بۆ خوێندن و فێربوونی زانستی سەردەم داوە.
ژمارەی بەیتەکانی قیتعە جێگیر نییە، بەڵام بەزۆری لەنێوان دوو بۆ پازدە بەیتدایە، ھەرچەندە ھەندێک جار دەگاتە قەبارەی قەسیدەیەکی درێژیش. لە سەردەمی ھاوچەرخدا، ھەرچەندە قاڵبە کلاسیکییەکان کەمتر دەبینرێن، بەڵام شێوازی «پارچە شیعر» کە لەسەر بنەمای قیتعە دامەزراوە، ھێشتا وەک ئامرازێک بۆ دەربڕینی ھەڵوێستە سیاسی و نیشتمانییەکان لە ڕۆژنامە و گۆڤارە کوردییەکاندا پێگەی خۆی پاراستووە. ئەم قاڵبە بەھۆی سادەیی لە گێڕانەوە و چڕیی لە مانادا، توانیویەتی ببێتە پردێک لەنێوان عەقڵییەت و فیکری شاعیر و واقیعی کۆمەڵگای کوردەواریدا.
