قامیشی شەکر
قامیشی شەکر (بە ئینگلیزی: Sugarcane، ناوی زانستی: Saccharum officinarum) جۆرێکە لە ڕووەکی گژوگیایی فرەساڵەی بەرز کە سەر بە ڕەگەزی Saccharumـە. قەدەکانی پتەو، بەنددار، و پڕ لە ڕیشاڵن و دەوڵەمەندن بە ساکارۆز (sucrose)، کە لە ناو شلەی قەدەکەیدا کۆدەبێتەوە. ئەم ڕووەکە لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە سەری ھەڵداوە و ئێستا لە سەرانسەری جیھاندا لە ناوچە گەرمەکاندا دەچێنرێت.
قامیشی شەکر لە ڕووی بڕی بەرھەمھێنانەوە گەورەترین بەرھەمی کشتوکاڵیی جیھانە.[١] شەکر و ئیسانۆڵ (بۆ بایۆفیوڵ) دوو بەرھەمی سەرەکیی ئەم ڕووەکەن.
 | |
| دۆخی پاراستن | |
|---|---|
| ماڵی کراو | |
| پۆلێنکردنی زانستی | |
| شانشین | ڕووەکەکان (Plantae) |
| خێزان | Poaceae |
| ڕەگەز | Saccharum |
| جۆر | S. officinarum |
| ناوی زانستی | |
| ناوی دوانی | Saccharum officinarum |
| نووسەری دوانی | Linnaeus, 1753 |
| ناوی سێیانی | ' |
| نەخشەی جوگرافی | |
| ھاوناوەکان | |
شرۆڤەی ڕووەکناسی
[دەستکاری]قامیشی شەکر ڕووەکێکی گژوگیاییە کە دەتوانێت باڵای لە نێوان ٢ بۆ ٦ مەتر بەرز ببێتەوە. قەدەکانی چەندین بەندیان ھەیە و لەوێوە گەڵاکانی گەشە دەکەن. ئەم قەدانە سەرچاوەی سەرەکیی شەکرن، کە نزیکەی ١٢-١٥٪ی کێشی قەدەکە پێکدەھێنن. قامیشی شەکر لە خێزانی گژوگیاکانە (Poaceae)، کە خێزانێکی گرنگی ئابوورییە و دانەوێڵەکانی وەک گەنم، گەنمەشامی، و برنج لەخۆدەگرێت.
مێژوو
[دەستکاری]بنەچەی قامیشی شەکر دەگەڕێتەوە بۆ دوورگەی نیوگینیا، کە نزیکەی ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ یەکەمجار ماڵی کراوە. لەوێوە بۆ ناوچەکانی تری باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ھیندستان بڵاوبووەتەوە. ھیندستان یەکەم وڵات بوو کە توانی تەکنیکی بەرھەمھێنانی شەکر بە شێوەی کریستاڵ پەرە پێ بدات لە دەوروبەری ٣٥٠ی زایینی.[٢]
لەسەردەمی ئەسکەندەری مەکەدۆنیدا، سەربازەکانی باسی "قامیشێکیان دەکرد کە ھەنگوین بەبێ ھەنگ بەرھەم دەھێنێت". دواتر لە ڕێگەی بازرگانە عەرەبەکانەوە، کشتوکاڵی قامیشی شەکر و تەکنیکی دروستکردنی شەکر گەیشتە ناوچەکانی دەریای ناوەڕاست، باکووری ئەفریقا، و ئەندەلوس. کریستۆفەر کۆڵۆمبس لە دووەم گەشتیدا بۆ ئەمریکا لە ساڵی ١٤٩٣، تۆوی قامیشی شەکری لەگەڵ خۆی بردە کاری بی، کە بووە ھۆی گەشەسەندنێکی گەورەی پیشەسازیی شەکر لەوێ و ھاوکات بووە ھۆکارێکی سەرەکیی گەشەکردنی بازرگانیی کۆیلە لە ئەفریقاوە بۆ دابینکردنی ھێزی کاری ھەرزان.
بەرھەمھێنان و کشتوکاڵ
[دەستکاری]
قامیشی شەکر لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی جیھاندا گەشە دەکات. وڵاتانی وەک بەڕازیل، ھیندستان، و چین گەورەترین بەرھەمھێنەرانی جیھانن. کشتوکاڵی قامیشی شەکر پێویستی بە بڕێکی زۆر ئاو و خۆری گەرم ھەیە. چاندنی لە ڕێگەی قەڵەم (بڕینی بەشێک لە قەد)ـەوە دەکرێت، نەک بە تۆو.
دروێنەکردن کارێکی قورس و تاقەتپڕووکێنە و دەتوانێت بە دەست یان بە ئامێری میکانیکی ئەنجام بدرێت. لە ھەندێک ناوچەدا، پێش دروێنە کێڵگەکە دەسووتێنرێت بۆ لابردنی گەڵا ಒಣکەکان و ئاسانکردنی کاری بڕینەوە.
بەکارھێنان
[دەستکاری]قامیشی شەکر چەندین بەکارھێنانی گرنگی ھەیە:
- شەکر: بەکارھێنانی سەرەکییەتی. شەکر لە شلەی ناو قەدەکانییەوە بەرھەم دێت. پاشماوەکانی ئەم پرۆسەیە بریتین لە مۆلاس (کە بۆ دروستکردنی خواردنەوەی کحولی بەکاردێت) و باگاس (پاشماوەی ڕیشاڵیی قەدەکە).
- بایۆفیوڵ (ئیسانۆڵ): بەڕازیل گەورەترین بەرھەمھێنەری ئیسانۆڵە لە قامیشی شەکر، کە وەک سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمبێل بەکاری دێنێت.
- ڕەم (Rum): خواردنەوەیەکی کحولیی بەناوبانگە کە لە ڕێگەی ھەوێنکردنی مۆلاسەوە بەرھەم دێت.
- خۆراکی ئاژەڵ: باگاس و گەڵاکانی دەتوانرێت وەک خۆراکی ئاژەڵ بەکاربھێنرێت.
- وزەی کارەبا: سووتاندنی باگاس دەتوانێت وزەیەکی زۆر بەرھەم بھێنێت، کە کارگەکان بۆ کارپێکردنی ئامێرەکانیان بەکاری دێنن و پاشماوەکەشی دەفرۆشنەوە بە تۆڕی کارەبای نیشتمانی.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (تشرینی دووەمی ٢٠٢٥) |