فەتحعەلی خان ئەفشار
فەتحعەلی خان ئەفشار (بە فارسی: فتحعلی خان افشار؛ مردووی ١٧٦٤) سەرۆکێک بوو لە ھۆزی ئەفشاری ورمێ، و یەکێک بوو لە چوار ململانێی باڵادەستی لە ئێران لە نێوان ساڵانی ١٧٥١–١٧٦٣. لە کۆتاییدا لە شوباتی ١٧٦٣ لەلایەن یەکێک لە ڕکابەرەکانەوە، کەریم خان زەند، سەرۆکی زەندییەکان شکستی ھێنا و دەستگیرکرا؛ و لە ساڵی دواتر، لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٧٦٤، فەتحعەلی خان لە سێدارە درا.
پێشبینی
[دەستکاری]فەتح-عەلی خان لەژێر تیرەی ئاراشلوی ھۆزی ئەفشار بوو.[١] خەڵکی ئەو لقی ئەفشارانە بوو کە لە سەردەمی سەفەوییەوە شاری ورمێی دانیشتوو کردبوو. بە گوتەی مێژوونووس پیێر ئۆبەرلینگ، فەتحعەلی خان "بەناوبانگترین پارێزگەری ورمێ" بووە.[٢] ئەفشارەکانی ورمێ ڕۆڵێکی گەورەیان لە شەڕە توندوتیژەکاندا ھەبوو کە دوای مردنی شای ئێران، نادر شا (١٧٣٦–١٧٤٧) لە ساڵی ١٧٤٧دا بەدوای خۆیدا ھێنا.[١]
ژیاننامە
[دەستکاری]لە ڕێگەی پشتیوانییەکی بەرفراوانی ناوخۆییەوە، فەتحعەلی خان توانی تا ساڵی ١٧٤٩[٣] توانی ھەموو ھەرێمی ئازەربایجان کۆنترۆڵ بکات، فەتحعەلی خان جێگر و ژەنەڕاڵێکی ئازاد خانی ئەفغانی بوو، کە پشتونێکی غیلزای بوو و خەڵکی کابول بوو و لە ئازەربایجان بۆ پێگەیەکی تا ڕادەیەک بەھێز بەرز بووبووەوە و بنکەکەی لە ورمێ بوو.[١][٤] فەتحعەلی خان، ئازاد خان ئەفغان، سەرۆکی زەندییەکان کەریم خان زەند و سەرۆکی قاجاڕەکان محەممەد حەسەن خان قاجاڕ چوار ململانێی باڵادەستی لە ئێران بوون.[٥]
لە ھاوینی ساڵی ١٧٥٣ ئازاد خان لەشکرێکی کەریم خانی تێکشکاند. ئازاد خان سوودی لە سەرکەوتنەکانی وەرگرت بە ڕێپێوان بەرەو قەڵای زەند لە گوندی پیرۆز یان پەری،[٦][٧] ئامۆزای کەریم خان شێخ عەلی خانی زەند لەوێ ھەڵاتبوو. لەوێ فێڵی لە شێخ عەلی خان و محەممەد خانی زەند کرد بۆ ئەوەی بچنە دەرەوە، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی لەگەڵ پازدە خزمی دیکەدا بگیرێن.[٤] لە مانگی تشرینی یەکەمدا ئازاد خان ئەسفەھان و داگیرکرد.[٧] فەتحعەلی خان شارۆچکەی شەھرەزا وێران کرد. ھەر زوو دوای ئەوە، کەریم خان لەگەڵ ھەندێک سوپایەکی بەھێزدا، چوونە شەھرەزا، لەوێشەوە ھێرشی گەریلایان لە دژی ھێرشبەران و پەیوەندییەکانی ئازاد خان ئەنجامدا. فەتحعەلی خان سەرکردایەتی ھێرشێکی کردە سەر شارۆچکەکە و لە ئەنجامدا ئەسکەندەر خان زەند برای برای کەریم خانی زەند ھێزەکانی زەند کشاندەوە؛ بەڵام کاتێک ورەی زەندییەکان بەرز بووەوە، ئەمەش دوای ھەڵھاتنی ئەو زیندانیانەی کە ئازاد لە پەری دیلیان کردبوو.[٤]
لە ساڵی ١٧٥٤دا ئازاد خان ھێزێکی پڕچەککراوی لەژێر دەستی فەتحعەلی خان نارد بۆ ھێرشکردنە سەر سوپای تازە پەروەردەکراوی زەند کە بەھۆی سەختی زستانەوە بە قورسی ھەڵوەشابووەوە. یەکەی ناوەکی زەندەکان بەرەنگارییەکی توندیان کرد بۆ ئەوەی کات بدەن بە ژنان و جانتاکان بۆ ھەڵھاتن. ھەر لەم ڕووداوەدا بوو کە محەممەد خان لە کەسانی دیکە جیابووەوە، و زنجیرەیەک دەستکەوتی بەدەستھێنا، لەوانەش کوشتنی عەلی مەردان خان بەختیاری سەرۆک ھۆزی بەختیاری. بە ھاوکاریی حەیدەر خان زەنگنە، کاریگەری ئازاد خانی لە عێراقی عەجەم نەھێشت.[٤] لەم نێوەندەدا ئازاد خان لە مانگی ئابی ساڵی ١٧٥٤دا چوو بۆ ناو شیراز و لە مانگی ئەیلوول ھێزێکی بچووکی کەریم خان لە کازیروون لەلایەن فەتحعەلی خانەوە شکێنرا.[٤]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 3 Kondo، Nobuaki (1999-10). «Qizilbash Afterwards: The Afshars in Urmiya from the Seventeenth to the Nineteenth Century». Iranian Studies (بە ئینگلیزی). ٣٢ (4): ٥٣٧–٥٥٦. doi:١٠.١٠٨٠/٠٠٢١٠٨٦٩٩٠٨٧٠١٩٦٨. ISSN ٠٠٢١-٠٨٦٢.
{{cite journal}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|ڕێکەوت=(یارمەتی) - ↑ Oberling، Pierre. «AFŠĀR». Encyclopædia Iranica (بە ئینگلیزی).
- ↑ Tapper، Richard (٢٠٠٦). Frontier nomads of Iran: a political and social history of the Shahsevan. Cambridge middle east studies (چاپی Digitally printed first paperback version). Cambridge New York Melbourne Madrid Cape Town Singapore Sao Paulo: Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٥٨٣٣٦-٧.
- 1 2 3 4 5 Fisher، William Bayne؛ Avery، P.؛ Hambly، G. R. G.؛ Melville، C. (١٩٦٨). The Cambridge History of Iran (بە ئینگلیزی). Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٠٠٩٥-٠.
- ↑ Yar Shater، Ehsan (٢٠١١). Encyclopaedia iranica. New York: Encyclopaedia iranica foundation. ژپنک ٩٧٨-١-٩٣٤٢٨٣-٢٩-٥.
- ↑ Farrokh، Kaveh (٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١). Iran at War: 1500-1988 (بە ئینگلیزی). Bloomsbury Publishing. لاپەڕە ١٣٤. ژپنک ٩٧٨-١-٧٨٠٩٦-٢٤٠-٥.
- 1 2 Perry، John R. (١٤ی ئایاری ٢٠١٥). Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 (بە ئینگلیزی). University of Chicago Press. لاپەڕە ٥١. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-٦٦١٠٢-٥.
