فێردیناند لیسامپس

فێردیناند دۆ لێسێپس (بەتەواوی: فێردیناند ماری، ڤیکۆنت دۆ لێسێپس، بە فەڕەنسی: Ferdinand Marie, Vicomte de Lesseps؛ ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٠٥ – ٧ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٤) دیپلۆماتکار و بازرگانێکی فەڕەنسییەکان بوو. ناوبراو پەرەپێدەری پڕۆژەی کەناڵی سوێز بوو کە لە ساڵی ١٨٦٩دا دەریای ناوەڕاست و دەریای سووری بەیەکەوە بەستەوە. ھەروەھا لە ساڵانی ١٨٨٠دا ھەوڵێکی دا بۆ دروستکردنی کەناڵی پەنەما، بەڵام بەھۆی بڵاوبوونەوەی توندی نەخۆشییەکانی مەلاریا و تاى زەرد ناچار بوو پڕۆژەکە جێبھێڵێت، ئەمەش بووە ھۆی مایەپووچبوونی کۆمپانیای کەناڵی پەنەما. دواتر کەناڵێکی جیاواز لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە دروستکرا و لە ساڵی ١٩١٤دا تەواو بوو.

ژیانی پێشوو

فێردیناند دۆ لێسێپس لە ساڵی ١٨٠٥ لە شاری ڤێرسای لە ناوچەی ئۆ-دو-سێن لەدایکبوو. ساڵانی سەرەتای ژیانی لە ئیتاڵیا بەسەر برد، لەوێ باوکی وەک دیپلۆماتکارێک کاری دەکرد.

کار و چالاکی

کاری دیپلۆماتی

لە ساڵی ١٨٢٨دا، لێسێپس وەک یاریدەدەری جێگری کونسوڵ ڕەوانەی تونس کرا، کە باوکی لەوێ کونسوڵی گشتی بوو. لەو ماوەیەدا، یارمەتی ڕاکردنی (یووسف)ی دا، کە لەلایەن سەربازەکانی بەی (فەرمانڕەوای تونس)ەوە ڕاوەدوو دەنرا. یووسف خۆی یەکێک بوو لە ئەفسەرەکانی بەی بەڵام بەھۆی پێشێلکردنی یاسای حەرەمسەراوە لێی دەگەڕان.

لە ساڵی ١٨٣٢ لێسێپس وەک جێگری کونسوڵ لە ئەسکەندەریە دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٨٣٣ بوو بە کونسوڵ لە قاهیرە، و ماوەیەکی کەم دوای ئەوە بەڕێوبەرایەتی کونسوڵگەری گشتی لە ئەسکەندەریە پێسپێردرا، و تا ساڵی ١٨٣٧ لەو پۆستەدا مایەوە. لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٨٣٧دا گەڕایەوە فەڕەنسا، و لە ٢١ی کانوونی دووەمدا هاوسەرگیری لەگەڵ ئاگات دێلامال (١٥ی تشرینی یەکەمی ١٨١٩ – ١٣ی تەممووزی ١٨٥٣) کرد، کە کچی داواکاری گشتی دادگای ئەنجێرز بوو. ئەوان بوونە خاوەنی پێنج کوڕ.

لە ساڵی ١٨٣٩ وەک کونسوڵ لە ڕۆتەردام دەستنیشانکرا، و لە ساڵی دواتریدا گوازرایەوە بۆ مالاگا، کە زێدی باوان و خێزانی دایکی بوو. لە ساڵی ١٨٤٢ ڕەوانەی بارسێلۆنا کرا و دوای ماوەیەکی کەم پلەکەی بەرزکرایەوە بۆ کونسوڵی گشتی. لە ساڵی ١٨٤٨ تا ١٨٤٩ وەزیری فەڕەنسا بوو لە مەدرید. لە ساڵی ١٨٤٩دا، حکوومەتی کۆماری فەڕەنسا ناوبراوی ڕەوانەی ڕۆما کرد بۆ دانوستانکردن لەسەر گەڕانەوەی پاپا پیۆسی نۆیەم بۆ ڤاتیکان. ئەو هەوڵیدا ڕێککەوتنێک بکات کە پاپا پیۆس بتوانێت بە ئاشتیانە بگەڕێتەوە بۆ ڤاتیکان و لە هەمان کاتدا سەربەخۆیی بەردەوامی ڕۆما مسۆگەر بکات. بەڵام لە کاتی دانوستانەکاندا، هەڵبژاردنەکانی فەڕەنسا بووە هۆی گۆڕانکاری لە سیاسەتی دەرەوەی حکوومەتدا.

لە ٣٠ی ئابی ١٨٥١دا، خەڵاتی فەرماندەیی (پلەی ٣٣٤) و پاشان خاچی گەورەی (پلەی ٢٠٠) لە "ڕێزلێنانی تاوەر و شمشێر" پێبەخشرا.

دواتر لێسێپس لە کاری دیپلۆماتی خانەنشین بوو و چیتریش بێ فێردیناند ڤیکتۆر بە ماوەی چەند ڕۆژێک جیاوازی لەدەستدا. لە ساڵی ١٨٥٤دا، هاتنەسەرکاری سه‌عید پاشا وەک جێنشینی خدیوی میسر، هاندەرێکی نوێی بەخشی بە لێسێپس بۆ ئەوەی دەست بە پڕۆژەی دروستکردنی کەناڵی سوێس بکات.

کەناڵی سوێس

کاریکاتێرێکی دۆ لێسێپس لەلایەن ئاندرێ گێڵ.

پەیکەرەکەی دۆ لێسێپس ئێستا لە کارگەی کەشتیسازیی پۆرت فوئاد وەستاوە.

سەعید پاشا بانگهێشتی لێسێپسی کرد بۆ سەردانیکردنی میسر، و لە ٧ی تشرینی دووەمی ١٨٥٤دا لە ئەسکەندەریە دابەزی؛ لە ٣٠ی هەمان مانگدا، سەعید پاشا مۆڵەتی فەرمی (concession) پێبەخشی کە ڕێگەی پێدەدا کەناڵی سوێس دروست بکات.

مردن

لێسێپس لە کۆشکی لا شێنسێ ناوچەی گێلی لە شاری ڤاتان لە هەرێمی ئاندر لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٨٩٤ کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی لە گۆڕستانی پێر لاشێز لە پاریس بەخاک سپێردرا.

دوای مردنی

ناوی ئەو لە وتارێکی سەرۆکی میسر جەمال عەبدولناسردا وەک وشەی نهێنی (کۆد) بەکارهات بۆ دەرکردنی فەرمانی هەڵکوتانە سەر ئۆفیسەکانی کۆمپانیای کەناڵی سوێس لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٥٦، کە ئەمەش یەکەم هەنگاو بوو بۆ خۆماڵیکردنی کەناڵەکە. لە کاتی هەڵکوتانە سەر کەناڵەکە و دەستبەسەرداگرتنی لەلایەن ناسرەوە، پەیکەری لێسێپس کە لە دەروازەی کەناڵی سوێسدا بوو لەسەر بنکەکەی لادرا، وەک هێمایەک بۆ کۆتاییهاتنی خاوەندارێتی ئەورووپییەکان بەسەر ئەو ڕێڕەوە ئاوییەدا. لە ئێستادا پەیکەرەکە لە باخچەیەکی بچوکی کارگەی کەشتیسازیی پۆرت فوئاددا وەستاوە.

سەرچاوەکان

• سمیت، جی بارنێت The Life and Enterprises of Ferdinand de Lesseps (لەندەن، ١٨٩٣)
• دۆ لێسێپس، فێردیناند، Souvenirs de quarante ans (وەرگێڕانی سی بی پیتمان).
• مەککەلۆ، دەیڤد، The Path Between the Seas: The Creation of the Panama Canal 1870-1914 سایمۆن و شوستەر، ١٩٧٧.
• مێلاندەر، گوستاڤو ئەی. (١٩٧١) The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years. دانڤیل، ئیلینۆی: ئینتەرستەیت پبلشەرز. OCLC 138568.
• مێلاندەر، گوستاڤو ئەی.؛ نێلی مالدۆنادۆ مێلاندەر (١٩٩٩). Charles Edward Magoon: The Panama Years. ڕیۆ پیدراس، پۆرتۆ ڕیکۆ: ئێدیتۆریال پلازا مایر. ISBN 1563281554. OCLC 42970390.
• پارکەر، ماتیۆ. Panama Fever: The Epic Story of One of the Greatest Human Achievements of All Time - the Building of the Panama Canal. نیویۆرک: dۆبڵدەی،
• سایمۆن، مارۆن ئێف. The Panama Affair چارڵز سکریبنەرز سەنز، ١٩٧١.
• داڕێژە:1911

بەستەرە دەرەکییەکان

• فێردیناند دۆ لێسێپس (١٨٨٧). Recollections of forty years. بەرگی ١. بەرگی ٢. لە Internet Archive.
• ئاندرێ گێڵ (١٨٦٧). "Ferdinand de Lesseps"، تابلۆی کاریکاتێریی فێردیناند دۆ لێسێپس.
• بنەماڵەی دۆ لێسێپس 2010-11-23 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.: ئەم پەڕەیە تیشک دەخاتە سەر بنەماڵەی ڤیکۆنت دۆ لێسێپس.
• کۆمۆنەی بەڵگەنامەیی ئەی. بی. نیچۆڵس 2011-07-27 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. کە پێکهاتووە لە بەڵگەنامە و کەرەستەکانی پەیوەندیدار بە کەناڵی پەنەما، چەندین ئاماژە بە پڕۆژە فەڕەنسییەکە لەخۆدەگرێت، لەوانەش وێنەکانی دۆ لێسێپس و ماڵەکەی لە پەنەما.
• ئەنجومەنی هاوسێیان و بازرگانانی گۆڕەپانی لێسێپس, گراسیا, بارسێلۆنا, کاتالۆنیا 2010-07-11 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.