فیلی دەشتایی ئەفریقی

فیلی دەشتایی ئەفریقی (بە ئینگلیزی: African bush elephant، ناوی زانستی: Loxodonta africana) گەورەترین ئاژەڵی وشکانیی زیندووە لەسەر زەوی. ئەم جۆرە فیلە یەکێکە لە دوو جۆرە ناسراوەکەی فیلی ئەفریقی (لەگەڵ فیلی دارستانی ئەفریقی) و لە تەواوی کیشوەری ئەفریقادا لە چەندین ژینگەی جیاوازدا دەژی، لەوانە سەڤانا، دەوەنزار، و بیابانەکان.

ئەم ئاژەڵە زەبەلاحە بە گوێیە گەورەکانی، خورتوومە بەھێزەکەی، و عاجە درێژەکانی ناسراوەتەوە. ڕۆڵێکی ژینگەیی زۆر گرنگی ھەیە و وەک "ئەندازیاری ژینگە" دادەنرێت، بەڵام بەداخەوە بەھۆی ڕاوی نایاسایی و لەدەستدانی ژینگەوە، ڕووبەڕووی مەترسیی لەناوچوون بووەتەوە.

دۆخی پاراستن
مەترسیی لەسەرە (EN)
پۆلێنکردنی زانستی
شانشین	ئاژەڵ (Animalia)
پۆل	شیردەرەکان (Mammalia)
خێزان	فیلییەکان (Elephantidae)
ڕەگەز	Loxodonta
جۆر	L. africana
ناوی زانستی
ناوی دوانی	Loxodonta africana
نووسەری دوانی	(Blumenbach, 1797)
ناوی سێیانی	'
نەخشەی جوگرافی
ھاوناوەکان

پۆلێنکاریی و جیاوازیی

بۆ ماوەیەکی زۆر وا دادەنرا کە ھەموو فیلەکانی ئەفریقا یەک جۆرن. بەڵام توێژینەوە بۆماوەییەکان لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکدا دەریانخست کە دوو جۆری جیاوازن:

1. فیلی دەشتایی ئەفریقی (Loxodonta africana)
2. فیلی دارستانی ئەفریقی (Loxodonta cyclotis)

فیلی دەشتایی بە چەندین تایبەتمەندی لە فیلی دارستان جیا دەکرێتەوە:

قەبارە: بە شێوەیەکی بەرچاو گەورەتر و قورسترە.

گوێ: گوێیەکانی گەورەترن و شێوەیان زیاتر نووکتیژە.

عاج: عاجەکانی ئەستوورترن و بەرەو دەرەوە چەماونەتەوە، لە کاتێکدا ھیی فیلی دارستان باریکتر و ڕاستترن.

تایبەتمەندییە جەستەییەکان

• قەبارە و کێش: نێرەکان باڵایان دەگاتە ٣.٣ مەتر لە شانەکانیانەوە و کێشیان دەتوانێت بگاتە ٦ تۆن. مێینەکان کەمێک بچووکترن، باڵایان تا ٢.٦ مەتر و کێشیان تا ٣ تۆنە.
• گوێیەکان: گوێیە زەبەلاحەکانیان کە دەتوانێت درێژییەکەی بگاتە ٢ مەتر، ڕۆڵێکی گرنگیان ھەیە لە فێنککردنەوەی جەستەیاندا. جووڵاندنی گوێیەکانیان یارمەتیی دابەزاندنی پلەی گەرمی لەشیان دەدات.
• خورتووم: خورتوومی فیل لە یەکگرتنی لووت و لێوی سەرەوە پێکدێت و زیاتر لە ٤٠,٠٠٠ ماسولکەی تێدایە. بۆ ھەناسەدان، بۆنکردن، دەستلێدان، گرتنی شتومەک، و خواردنەوەی ئاو بەکاردێت. لە کۆتایی خورتوومی فیلی دەشتاییدا دوو پەنجەی بچووک ھەیە کە توانای گرتنی شتی زۆر وردی پێدەبەخشێت.
• عاج (Tusks): ھەردوو نێر و مێی ئەم جۆرە عاجیان ھەیە، کە لە بنەڕەتدا ددانی بڕەری درێژبووە. عاج بۆ بەرگری، شەڕکردن لەسەر مێینە، لێکردنەوەی قەدی دار، و ھەڵکەندنی زەوی بۆ دۆزینەوەی ئاو یان خوێی کانزایی بەکاردێت.

ڕەفتار و خۆراک

ڕانێک لە فیلی دەشتایی ئەفریقی.

پەیڕەوی کۆمەڵایەتی

فیلەکان لەناو کۆمەڵگەیەکی زۆر ڕێکخراو و ئاڵۆزدا دەژین کە بە ژن پێشڕەویی یان ژن سالاریی (matriarchal) ناسراوە. ڕانەکان لەلایەن بەتەمەنترین و ئەزمووندارترین مێینەوە (کە پێی دەوترێت ماتریارک) سەرکردایەتی دەکرێن و لە کۆمەڵێک مێینەی خزم و بێچووەکانیان پێکدێن. نێرەکان دوای پێگەیشتن ڕانەکە جێدەھێڵن و بە تەنھا یان لەناو گرووپی بچووکی نێرەکاندا دەژین.

خۆراک

فیلی دەشتایی گیاخۆرێکی ڕووتە (megaherbivore). خۆراکی پێکدێت لە گژوگیا، گەڵا، قەدی دار، میوە، و ڕەگ. فیلێکی پێگەیشتوو دەتوانێت ڕۆژانە تا ١٥٠ کیلۆگرام خواردن بخوات و نزیکەی ٤٠ لیتر ئاو بخواتەوە.

زاوزێ

ماوەی سکپڕی لە فیلی دەشتایی ئەفریقیدا درێژترینە لەنێو ھەموو شیردەرەکاندا و نزیکەی ٢٢ مانگ دەخایەنێت. مێینە بە گشتی یەک بێچووی دەبێت کە کێشی لە کاتی لەدایکبووندا نزیکەی ١٢٠ کیلۆگرامە. ھەموو ئەندامانی ڕانەکە یارمەتیی پاراستن و پەروەردەکردنی بێچووەکە دەدەن.

ھەڕەشەکان و دۆخی پاراستن

بەپێی دوایین ھەڵسەنگاندنی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN) لە ساڵی ٢٠٢١، فیلی دەشتایی ئەفریقی وەک جۆرێکی لە مەترسیدا (Endangered - EN) پۆلێن کراوە.

مەترسییە سەرەکییەکان بریتین لە:

ڕاوی نایاسایی (Poaching): بازرگانیکردن بە عاجی فیل ھۆکاری سەرەکیی کوشتنی دەیان ھەزار فیلە لە ساڵێکدا.

لەدەستدانی ژینگە: بەھۆی فراوانبوونی مرۆیی، کشتوکاڵ، و پڕۆژەکانی ژێرخان، ژینگەی فیلەکان پارچە پارچە بووە و ئەمەش بووەتە ھۆی زیادبوونی پێکدادان لە نێوان مرۆڤ و فیلدا.

ھەوڵەکان بۆ پاراستنیان بریتین لە دامەزراندنی ناوچەی پارێزراو، زیادکردنی ھێزی دژە-ڕاو، و کارکردن لەگەڵ کۆمەڵگە ناوخۆییەکان بۆ کەمکردنەوەی کێشەکان.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.