فڕانسس کریک

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
فڕانسس کریک
بە ئینگلیزی: Francis Harry Compton Crick ham
Francis Crick 1995.jpg
لەدایکبوون٨ی حوزەیرانی ١٩١٦
Northampton، شانشینی یەکگرتوو
مردن٢٨ی تەممووزی ٢٠٠٤(٢٠٠٤-07-٢٨) (٨٨ ساڵ ژیاوە)
La Jolla، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ھۆی مەرگcolorectal cancer
زمانەکانی ئاخاوتنئینگلیزی
بواری کارmolecular biology
شوێنی کارکردنزانکۆی کامبریج، Salk Institute for Biological Studies، New York University Tandon School of Engineering
پەروەردەUniversity College London، Gonville and Caius College، Mill Hill School، زانکۆی کامبریج، Northampton School for Boys
Doctoral advisorMax Perutz
قوتابییMax Perutz
ئایینatheist
پاڵێوراوە بۆخەڵاتی نۆبڵ لە کیمیا، خەڵاتی نۆبڵ لە کیمیا

ئۆ ئێم ئێف ئاڕ ئێس[دەستکاری]

له‌دایكبوون: فڕانسس هاری كۆمپتۆن كریك، ٨ی حوزه‌یرانی ١٩١٦، وێستۆن فاڤێڵ، نۆرسامپتۆنشەر، ئینگڵته‌ڕا، شانه‌شینی یه‌كگرتوو

مردن: ٢٨ی ته‌مموزی ٢٠٠٤ (ته‌مه‌ن ٨٨ ساڵ)، سان دیێگۆ، كالیفۆرنیا، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئەمریکا

نه‌ته‌وه‌:  بەریتانیی

خوێندن: یونیڤێرستی كۆڵیج، له‌نده‌ن (به‌كا‌لۆریۆس) – گۆنڤایڵ ئاند كایوس كۆڵیج، كامبریج (دكتۆرا)

ناوبانگی ده‌ركردووه‌ له‌ ڕێگه‌ی: پێكهاته‌ی DNA، ڕێسای ناوه‌ندی، هۆشیاری، گریمانه‌ی گۆڕه‌ڕ

هاوسه‌ر: ڕوس دۆڕین دۆد (له‌ ساڵی ١٩٤٠ هاوسه‌رگیریان كرد)، ئۆدیل سپید (له‌ ساڵی  ١٩٤٩ هاوسه‌رگیریان كرد)

منداڵ: ٣

خه‌ڵات: ئێف ئاڕ ئێس (١٩٥٩)، خه‌ڵاتی ئه‌ڵبێرت لاسكێر بۆ توێژینه‌وه‌ی بنه‌ما پزیشكیه‌كان (١٩٦٠)، خه‌ڵاتی ده‌زگای نێوده‌وڵه‌تی گایردنه‌ر (١٩٦٢)، خه‌ڵاتی نۆبڵ (١٩٦٢)، ئه‌ندامبوون له‌ ئی ئێم بی ئۆ (١٩٦٤)، فۆرن ئه‌سۆسیه‌ت ئۆڤ زه‌ ناشنه‌ڵ ئه‌كادیمی ئۆڤ سایه‌نسیز (١٩٦٩)، مه‌دالیای شاهانه‌ (١٩٧٢)، مه‌دالیای كۆپلێی (١٩٧٥)، مه‌دالیای سێر هانس كرێبس (١٩٧٧)، مه‌دالیای ئه‌ڵبێرت (١٩٨٧)، ئۆ ئێم (١٩٩١)

پسپۆری زانستی: فیزیا، زینده‌زانی گه‌رد‌ی زینده‌زانیی

دامه‌زراوه‌: زانكۆی كامبریج، تاقیگه‌ی كاڤێندیش، تاقیگه‌ی زینده‌زانی گه‌رد‌ی (ئێڵ ئێم بی)، دامه‌زراوه‌ی سالك بۆ توێژینه‌وه‌ی زینده‌گیی

تێزه‌كه‌ی: پۆلیپێپتایده‌كان و پڕۆتینه‌كان: توێژینه‌وه‌كانی تیشكی ئێكس (١٩٥٤)

(http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.598146)

سه‌رپه‌رشتیاری دكتۆراكه‌ی: ماكس پێروتز

قوتابی دكتۆرا: نەیبووە

وێبسایت:  www.crick.ac.uk/about-us/francis-crick

فڕانسس كریك[دەستکاری]

فڕانسس هاری كۆمپتۆن كریك ئۆ ئێم ئێف ئاڕ ئێس (٨ی حوزه‌یرانی ١٩١٦ – ٢٨ی ته‌مموزی ٢٠٠٤) زانایه‌كی به‌ریتانی بواری گه‌ردی زینده‌زانی، فیزیكی زینده‌وه‌ر و زانستی ده‌مار بوو. له‌ ساڵی ١٩٥٣ له‌گه‌ڵ جه‌یمس واتسن توێژینه‌وه‌یه‌كی ئه‌كادیمیانبڵاوکردەوە و پێشنیازی ئه‌وه‌یان كرد كه‌ گه‌ردی DNA پێكهاته‌یه‌كی دووانه‌ی لوولخواردووه‌ (پێچاوپێچ). به‌یه‌كه‌وه‌ له‌گه‌ڵ واتسن و ماوریس ویلكینز خه‌ڵاتی نۆبڵیان له‌ ساڵی ١٩٦٢ پێبه‌خشرا له‌ بواری فیسیۆلۆژی یان پزیشکیی "بۆ دۆزینه‌وه‌ی پێكهاته‌ی گه‌ردی ترشی ناووكی و گرنگی ئه‌مه‌ له‌ گواستنه‌وه‌ی زانیاری له‌ ته‌نی زیندوو". به‌شێكی ئه‌نجامه‌كه‌یان پشتی به‌ستبوو به‌ توێژینه‌وه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی رۆزالیند فڕانكلین، ڕایمۆند گۆسلینگ و ویلكینس.[١]

كریك تیۆرناسێكی گرنگی بواری گه‌ردی زینده‌زانی بوو، هه‌روه‌ها ڕۆڵێكی جه‌وهه‌ری هه‌بوو له‌ توێژینه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیدار به‌ پێكهاته‌ پێچاوپێچییه‌كه‌ی DNA. ناوبانگێكی به‌رفراوانی په‌یداكرد به‌هۆی به‌كارهێنانی چه‌مكی "ڕێسای ناوه‌ندی" كه‌ به‌كاریهێنا بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ی ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی كه‌ ده‌ڵێت هه‌ركاتێك زانیاری له‌ ترشی ناووكی (DNA یان RNA) گوازرایه‌وه‌ بۆ پڕۆتینه‌كان، ناتوانێ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ترشه‌ ناووكیه‌كان. به‌ واتایه‌كی تر، دوایین هه‌نگاو له‌ لێشاوی زانیاری له‌ ترشه‌ ناووكیه‌كانه‌وه‌ بۆ پڕۆتینه‌كان پێچه‌وانه‌ نابێته‌وه‌.[٢]

له‌ دوایین قۆناغی ماوه‌ی کارکردنیدا، پۆستی پڕۆفیسۆری جه‌ی ده‌بڵیو كیكهێفه‌ری توێژینه‌وەی  ئاستبەرزی‌ له‌ په‌یمانگای ساڵك بۆ توێژینه‌وه‌ زینده‌گیه‌كان وه‌رگرت کە دەکەوێتە لالۆله‌ له‌ ویلایه‌تی كالیفۆرنیا. چه‌قی توێژینه‌وه‌كانی دواتریلەسەر بابه‌تی زینده‌زانی ده‌ماری تیۆریی بوو و هه‌وڵی گه‌شه‌پێدانی توێژینه‌وه‌ی زانستی ده‌دا سه‌باره‌ت به‌ بواری ئاگایی مرۆڤ. تاوه‌كو مردنیشی له‌م پۆسته‌دا مایه‌وه‌. "له‌سه‌ره‌ مه‌رگ خه‌ریكی پێداچوونه‌وه‌ی ده‌ستنووسێك بوو. زانایه‌ك بوو تا كۆتاییه‌ تاڵه‌كه‌‌" به‌ قسه‌ی كریستۆف كۆچ.[٣]

ناوه‌ڕۆك

سه‌ره‌تای ژیان و خوێندن

ژیان و كاری دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌م

ژیانی تایبه‌تی

توێژینه‌وه‌كانی: ١٩٤٩-١٩٥٠، ١٩٥١-١٩٥٣: پێكهاته‌ی DNA، زینده‌زانی گه‌رد‌ی زینده‌زانیی

مشتڕومڕی زانستی: زانستی كۆنتڕۆڵكردنی منداڵبوون بۆ مه‌به‌ستی خستنه‌وه‌ی وه‌چه‌ی ته‌ندروست

بیروباوه‌ڕی ئایینی: خودا خوڵقێنه‌ری هه‌موو شتێكه‌

سه‌رچاوه‌ی ژیان ته‌نۆچكه‌ی كیمیایی گه‌ردوونه‌

زانستی ده‌مارو ئاره‌زووی تر

خه‌ڵات و ڕێزلێنانه‌كان: وانه‌و مه‌دالیاكانی فڕانسس كریك، په‌یمانگای فڕانسس كریك، وانه‌كانی خوێندنی باڵای فڕانسس كریك، ڕێزلێنانه‌كانی تر

په‌رتووكه‌كان

هه‌روه‌ها ببینه‌

سه‌رچاوه‌كان

خوێندنه‌وه‌ی زیاتر

به‌سته‌ری ده‌ره‌كی

سه‌ره‌تای ژیان و خوێندن

كریك كوڕه‌ گه‌وره‌ی هاری كریك (١٨٨٧-١٩٤٨) و ئانی ئیلیزه‌بێس كریكه‌ (كچی ویلكینس؛ ١٨٧٩-١٩٥٥). له‌ ٨ی حوزه‌یرانی ١٩١٦ له‌ دایك بووه‌و له‌ وێستۆن فاڤێڵ گه‌وره‌ بووه‌، پاشان له‌ گوندێكی بچووك نیشته‌جێبوو له‌ نزیك ئینگلیش تاون ئۆڤ نۆرسامپتۆن كه‌ له‌وێ باوكی و مامی به‌یه‌كه‌وه‌ كارگه‌ی پوت و پێڵاویان به‌كارخستبوو. باپیری، وۆڵته‌ر درۆبریج (١٨٥٧-١٩٠٣)، سروشتناسێكی ناپیشه‌گه‌ر بوو، وه‌سفێكی‌ نوسی ده‌رباره‌ی فۆرامینیفێری خۆجێی و‌ (گیانه‌وه‌ری تاكخانه‌ی پڕۆتیست و توێكڵه‌كان)، كه‌ له‌گه‌ڵ چاڕڵس داروین یه‌كیده‌گرته‌وه،‌ ناوی دوو خشۆك (هێلكه‌شه‌یتانۆكه‌ یان  كرمی لینج) ‌ له‌ دوای ئه‌وه‌وه‌ ناونراوه‌.[٤]

له‌ ته‌مه‌نێكی كه‌مدا، فڕانسس حه‌زی به‌ زانست و ئه‌و په‌رتوكانه‌ش ده‌كرد كه‌ ده‌رباره‌ی زانست لێیانه‌وه‌ فێرده‌بوو. بە منداڵیی، دایكی و باوكی ده‌یانبرد بۆ كڵێسا. به‌ڵام له‌ ته‌مه‌نی ١٢ ساڵی بڕیاری دا کە ئیتر نەچێت بۆ كڵێسا چونكه‌ پشكنین و لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی لا په‌سندتر بوو وه‌ك له‌ بیروباوه‌ڕی ئایینی.

ۆڵته‌ر كریك، مامی، له‌ خانوویه‌كی بچووك له‌ به‌شی باشووری ئابینگتۆن ئاڤینو ده‌ژیا؛ كوخێكی له‌ به‌شی خواره‌وه‌ی باخچه‌ بچووكه‌كه‌یدا هه‌بوو كه‌ فێری كریكی ده‌كرد له‌وێ کە تەکنیکی شت دروستکردن لە شوشەی تاواوە ببێ  و، تاقیكردنه‌وه‌ی كیمیایی ئەنجام بدا و وێنه‌ چاپ بكات. له‌ ته‌مه‌نی هه‌شت یان نۆ ساڵیدا كریك چووه‌ قوتابخانه‌ی ناوه‌ندینۆرسامپتۆن ناسراو بە (گرامەر سکوڵ) له‌ شه‌قامی بیڵینگ. قوتابخانه‌كه‌ ٢ كیلۆمه‌تر له‌ ماڵیان دوور بوو بۆیە گونجاو بوو بۆ‌ كریك کە به‌ پێ بچێتە‌ قوتابخانه‌و بێتەوە‌، له‌ باشووری پاڕك ئاڤینو و ئابینگتۆن پاڕك كڕێسێنت، به‌ڵام ئه‌و زیاتر به‌ پاس یانیش دواتر به‌ پاسكیل هاتوچۆی ده‌كرد. مامۆستاكه‌ی – خاتوو هۆڵدینگ – مامۆستایه‌كی ئیلهامبه‌خش بوو به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ چێژی ده‌به‌خشیه‌ هه‌موو شتێك. وانه‌وتنه‌وه‌ به‌م شێوازو ئاسته‌ به‌رزه‌ جێگه‌ی ڕه‌زامه‌ندی بوو به‌ڵام‌ به‌م شێوه‌یه‌ش هانده‌ر نه‌بوو بۆ ئەو. دوای ته‌مه‌نی ١٤ ساڵی له‌ قوتابخانه‌ی میڵ هیڵ له‌ له‌نده‌ن ده‌ستی به‌ خوێندن كرد (له‌ ڕێگه‌ی وەرگرتنی کورسی خوێندنی بەخۆڕاییه‌وه‌)، له‌وێ بیركاری، فیزیا و كیمیای له‌گه‌ڵ نزیكترین هاوڕێی خۆی جۆن شیڵستۆن خوێند. له‌ ڕۆژی یادکرنەوەی دامه‌زراندنی قوتابخانه‌ی میڵ هیڵ له‌ ڕۆژی هه‌ینی ٧ی ته‌مموزی ١٩٣٣، بەیەکەوە بوونه‌ هاوبه‌شی خه‌ڵاتی ۆڵته‌ر نۆكس بۆ كیمیا. بە بڕوای ئەو، سه‌رچاوه‌ی سه‌ركه‌وتنه‌كه‌ی ئیلهامی له‌ شێوازی وانه‌وتنه‌وه‌ی قوتابخانه‌كه‌‌ی وه‌رگرت‌ كاتێك كه‌ ئه‌و قوتابی بووه‌ له‌وێ.[٥]

له‌ ته‌مه‌نی ٢١ ساڵیدا، بڕوانامه‌ی به‌كه‌لۆریۆسی له به‌شی‌ فیزیا له‌ زانكۆی كۆڵیج له‌نده‌ن بەدەست هێنا. كریك نه‌یتوانی له‌ كامبریج كۆڵیج وه‌ربگیرێت، كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌كرێ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تێدانه‌بوونی یه‌كێك له‌ داواكاریه‌كان كه‌‌ زمانی لاتینی بوو. كریك ده‌ستی به‌ خوێندنی دكتۆرا كرد له‌ یو سی ئێڵ به‌ڵام له‌ خوێندن دابڕا به‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌. دواتر بووه‌ قوتابی دكتۆرا و ئه‌ندامێكی فه‌خری له‌ گۆنڤایڵ ئاند كایوس كۆڵیج له‌ كامبریج. هه‌روه‌ها ئه‌و به‌زۆری له‌ تاقیگه‌ی كاڤێندیش و ئه‌نجومه‌نی توێژینه‌وه‌ی پزیشكی له‌سه‌ر زینده‌زانی گه‌رد‌ی له‌ كامبریج كاری ده‌كرد. هه‌روهک ئه‌ندامی فه‌خری بوو له‌ چێرچیڵ كۆڵیج له‌ كامبریج و به‌ هه‌مان شێوه‌ش له‌ یونیڤێرسیتی كۆڵیج له‌ له‌نده‌ن.[٦]

كریك ده‌ستی کرد به‌ پڕۆژه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ی دكتۆراكه‌ی له‌سه‌ر پێوانی لینجی ئاو له‌ پله‌ی گه‌رمی به‌رزدا (كه‌ دواتر وه‌ك "گه‌مژه‌ترین پرسیاری یان بابەتی لێکۆڵینەوە" باسی كرد) له‌ تاقیگه‌ی فیزیكزان ئێدوارد نێڤیڵ دا كۆستا ئاندرێید له‌ یونیڤێرسیتی كۆڵیج له‌نده‌ن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانی دووه‌م ( به‌ دیاریكراوی له‌ ئه‌نجامی ڕووداوی باتڵ ئۆڤ بریتن كه‌ بۆمبێك به‌ سه‌قفی تاقیگه‌كه‌دا كه‌وت و له‌ ئه‌نجامدا بووه‌ هۆی تێكشكانی ئامێری تاقیكردنه‌وه‌كه‌ی) كریك له‌سه‌ر ڕێچكه‌ی‌ فیزیا لایدا. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌،‌ له‌ ساڵی دووه‌می خوێندنی دكتۆراكه‌یدا خه‌ڵاتی توێژینه‌وه‌ی (كارێی فۆسته‌ری) پێبه‌خشرا كه‌ شانازییه‌كی گه‌وره‌ بوو. له‌ په‌یمانگای پۆلیته‌كنیك له‌ بڕۆكلین توێژینه‌وه‌ی پۆست دكتۆرای خوێند.

له‌ كاتی جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا واتسن بۆ تاقیگه‌ی توێژینه‌وه‌ی ئه‌دمیڕاڵتی كاری كرد، كه‌ له‌وێ گروپێكی زۆر له‌ زانای دیار به‌ده‌ركه‌وتن له‌وانه‌ ده‌یڤد باتیس، ڕپبێرت بۆید، جۆڕج دیكن، جۆن گه‌ن، های ماسێی و نێڤیڵ مۆت؛ واتسن كاری له‌سه‌ر نه‌خشاندنی مینی ده‌نگی و موگناتیسی كردو  هۆكارێك بوو بۆ‌ نه‌خشاندنی مینێكی نوێ كه‌ كاریگه‌ر بوو له‌ دژی مین لابه‌ری ئه‌ڵمانی.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement". www.achievement.org. American Academy of Achievement. 
  2. ^ "Francis Crick EMBO profile". people.embo.org. Heidelberg: European Molecular Biology Organization. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی ١٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ ھێنراوە. 
  3. ^ Crick FH (1958). "On protein synthesis" (PDF reprint). Symp. Soc. Exp. Biol. 12: 138–63. PMID 13580867. 
  4. ^ Crick (1990) p. 10: "I remember telling my mother that I no longer wished to go to church".
  5. ^ White، Michael (3 October 2009). "Francis Crick as Late Bloomer". Science 2.0. ION Publications LLC. لە ڕێکەوتی ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  6. ^ "Bio at Wellcome Trust". Genome.wellcome.ac.uk. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 26 April 2007.