فاسیل گێبی
| فاسیل گێبی | |
|---|---|
 | |
| ناو بە زمانی فەرمی | ፋሲል ግቢ |
| وڵات | ئیتیۆپیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Gondar |
| پۆتانی شوێن | ١٢°٣٦′٢٩″N ٣٧°٢٨′١١″E |
| بەڵێندەری سەرەکی | Fasiladas |
| باری کەلەپووری | کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ، Heritage of Portuguese Influence |
| پێوەری کەلەپووری جیھانی | (ii)، (iii) |
 | |
فاسیل گێبی (بە ئەمھەری: ፋሲል ግቢ) قەڵایەکە دەکەوێتە شاری گۆندەر لە ھەرێمی ئەمھارا لە ئیتیۆپیا. لە سەدەی ١٧ لەلایەن ئیمپراتۆر فاسیلیدسەوە دامەزراوە و شوێنی ئیمپراتۆرەکانی ئیتیۆپیا بووە. تەلارسازییە ناوازەکەی کاریگەری جۆراوجۆر نیشان دەدات لەوانە تایبەتمەندی پورتوگالی، ھیندۆسی و عەرەبی. [١] بەھۆی گرنگی مێژوویی و تەلارسازییەکەیەوە، قەڵاکە لە ساڵی ١٩٧٩ وەک میراتی جیھانی یوونێسکۆ نووسرا. [١] گێبی وشەیەکی ئەمھارییە واتا کۆمەڵەگە یان شووراگە.[٢]
کۆمەڵگەی بیناکان بریتین لە قەڵای فاسیلیدس، کۆشکی ئیاسۆی یەکەم، ھۆڵی داویتی سێیەم، قەڵای ئیمپراتۆری مێنتێواب، شانسیلاری و پەرتووکخانەیەک لە سەردەمی یۆھانیسی یەکەم، ھۆڵێکی ئاھەنگگێڕان لە ئیمپراتۆر باکافا، تەویلە، و سێ کڵێسا: ئاساسامێ قێدوس میکایل، ئێلفین گیۆرگیس و گێمجابێت ماریام.[١]
لە ساڵی ٢٠٢٥ فاسیل گێبی ھەوڵی پاراستنی درا.[٣]
مێژوو
[دەستکاری]بنەچەی فاسیڵ گێبی پێشتر بە نەریتی کۆنی ئیمپراتۆرەکانی ئیتیۆپیا دەستی پێ کردووە کە بەنێو مڵکەکانیاندا دەگەڕان، بە بەرھەمی جووتیاران دەژیان و لە چادردا نیشتەجێ دەبوون. بە ڕەنگدانەوەی ئەم پێوەندییە، ئەم ناوچەیە زۆرجار وەک «کاتاما» («کەمپ» یان «نیشتەجێبوونی قەڵابەند») یان «ماکابابیا» ناودەبردرا، ئەو ناوەی کە لە «ڕۆژژمێری پاشایەتی»ی بایدە مریامی یەکەم بۆ کەمپی ئیمپراتۆری بەکارھاتووە.[٤] ئیمپراتۆر فاسیڵیدیس ئەم نەریتی گەڕانە بەنێو خاکەکاندا شکاند، و شاری گۆندەری وەک پایتەختی خۆی دامەزراند؛ بەردەوامیی ڕێژەیی ئەم شارە وای کردووە لە ڕووی مێژووییەوە گرینگ بێت. لەناو پایتەختەکەدا، فاسیڵیدیس فەرمانی بە دروستکردنی تەلارێکی گەورە کرد، کە قەڵای «فاسیڵ گێبی» یان فاسیڵیدیس بوو. ئیمپراتۆرەکانی دواتر وەک یۆھانسی یەکەم، ئیاسۆی یەکەم و داویتی سێیەم بینای تایبەتی خۆیان لە ھەمان حەوشەی ئیمپراتۆریدا دروست کرد، و ناوچە گەمارۆدراوەکەیان بە شێوەیەکی بەرچاو فراوان کرد. بیناکان لە بازاڵتی قاوەیی و بە ڕازاوەیی تووڤی ڕەنگی شەرابی ناوخۆیی دروست کرابوون. کۆشکەکان شێوەیەکی قەڵاسایان ھەبوو و زۆرجار بە تابلۆ و دەستنووسە ڕازاوەکان دەڕازانەوە، کە بەزۆری بۆ کڵێساکان و خانەدانەکان دروست دەکران.[١][٥]
بەپێی گوتەی باڵوێزێکی یەمەنی بە ناوی حەسەن کوڕی ئەحمەد ئەلحەیمی کە لە ساڵی ١٦٤٨دا سەردانی کۆشکەکەی کردووە کاتێک تەمەنی تەنھا چەند ساڵێک بووە، تەلارسازی پشت تەلاری فاسیڵیدیس ھیندییەک بووە بە ناوی عەبدولکەریم کە پێشتر لە کۆشکی ئیمپراتۆر سوسینیۆسی یەکەم لە دانقەز کاری کردبوو.[٦] ڕۆژژمێرە پاشایەتییەکان ڕایان گەیاند کە تەلارەکانی یۆھانسی یەکەم و ئیاسۆی یەکەم لەلایەن تەلارسازێکی ئیتیۆپی بە ناوی واڵدا گیۆرگیس دروست کراون، کە وەک کەسێکی «بە توانا، زیرەک و بەناوبانگ» وەسف کراوە.[٧] ھێزی کاری دەستی بە پلەی یەکەم لەلایەن جووە ئیتیۆپییە ناوخۆیییەکانەوە (بێتا ئیسرائیل) دابین دەکرا، بەتایبەتی ھۆزی کایلا کە بە شێوەیەکی نەریتی وەک بەردتاش، ئاسنگەر و دارتاش کاریان دەکرد، ئەو پیشانەی کە لەلایەن دانیشتووانەوە بە کەم سەیر دەکران.[٨][٩]
ئەلحەیمی کە زۆر سەرسام بوو بە کۆشکەکە، وەک خانوویەکی گەورەی بەرد و قسڵ و «یەکێک لە بینا سەرسووڕھێنەرەکان، شایەنی سەرسامی و جوانترین سەرسووڕھێنەری ناوازە» وەسفی دەکات. کۆشکەکە وەک شوێنی نیشتەجێبوونی خێزانی پاشایەتی بەکارھاتووە، ئەرمەنییەک لە خزمەتگوزاری ئیمپراتۆری ئیتیۆپیادا بە ناوی خۆجا موراد، لە ساڵی ١٦٩٦دا سەردانی کۆشکی ئیمپراتۆری کردووە و بانگەشەی ئەوەی کردووە کە لانی کەم ٨٠ منداڵی پاشایەتی ھەبوون کە «بەبێ جیاوازی بە دەورەکەدا دەھاتن و دەچوون».[١٠][١١] لەکاتی سەردانیکردنی فاسیڵ گێبی لە کۆتاییی ١٩٥٠کاندا، تۆماس پاکێنھام تێبینی کردووە کە «ئەوەی لە کۆشک و کیۆسکەکانی شاری ئیمپراتۆری ماونەتەوە لە نێوان کۆشکەکاندا بڵاو بوونەتەوە».[١٢]
ژمارەیەکی زۆر لە بیناکانی فاسیڵ گێبی لە ڕووداوەکانی ئەو سەردەمە ڕزگاریان نەبوو، بەڵام شوێنەکە تا ئێستاش دەوڵەمەندە بەو بینایانەی کە ھەم لەلایەن داگیرکەرە ئیتاڵییەکان لە کۆتاییی ١٩٣٠کاندا و ھەم دوای ئەوەی ئیتیۆپیا سەربەخۆیی خۆی بەدەستھێناوەتەوە، نۆژەن کراونەتەوە. شوێنەکە لە ساڵی ١٩٧٩دا لەلایەن یونسکۆوە وەک شوێنەواری میراتی جیھانی ڕای گەیەندرا، کە لە بڕیارەکەیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە بە دڵسۆزی نوێنەرایەتی شارستانییەتی نوێی ئیتیۆپیا لە باکووری دەریاچەی تانا دەکات کە لە سەرەتای سەدەی ١٧دا دەرکەوتووە و بۆ چەندین ساڵ کاریگەری لەسەر تەلارسازی ئیتیۆپیا ھەبووە. فاسیڵ گێبی ھەروەھا حەمامەکانی فاسیڵیدیس دەگرێتەوە، کە دروستکردنی ئەویش بۆ ئیمپراتۆر فاسیڵیدیس دەگەڕێتەوە.
سەرچاوەکان
[دەستکاری] | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (تەممووزی ٢٠٢٦) |
- 1 2 3 4 «Fasil Ghebbi, Gondar Region». UNESCO World Heritage Centre. لە ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
In the 16th and 17th centuries, the fortress-city of Fasil Ghebbi was the residence of the Ethiopian emperor Fasilides and his successors. Surrounded by a 900-m-long wall, the city contains palaces, churches, monasteries and unique public and private buildings marked by Hindu and Arab influences, subsequently transformed by the Baroque style brought to Gondar by the Jesuit missionaries.
- ↑ Appleyard، David (٢٠١٣). Colloquial Amharic (چاپی 2nd). Routledge. ژپنک ٩٧٨١١٣٦٣٠٣٠٣٦.
- ↑ «Fasil Ghebbi restoration and city revitalization reflect Gondar's long-awaited rebirth». Welcome to Fana Media Corporation S.C (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥. لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
- ↑ Munro-Hay, Ethiopia, the unknown land: a cultural and historical guide (London: I.B. Tauris, 2002), p. 118
- ↑ Pankhurst، Richard (١٩٦١). An introduction to the economic history of Ethiopia, from early times to 1800. Lalibela House. لاپەڕە ٨٦.
- ↑ Pankhurst، Richard (١٩٨٢). History Of Ethiopian Towns. لاپەڕە ١٠٩. ژپنک ٩٧٨٣٥١٥٠٣٢٠٤٩.
- ↑ Pankhurst، Richard (١٩٨٢). History Of Ethiopian Towns. لاپەڕە ١٢٥. ژپنک ٩٧٨٣٥١٥٠٣٢٠٤٩.
- ↑ Pankhurst، Richard (١٩٦١). An introduction to the economic history of Ethiopia, from early times to 1800. Lalibela House. لاپەڕە ١٥٧.
- ↑ Quirin، James (١٩٩٨). «Caste and Class in Historical North-West Ethiopia: The Beta Israel (Falasha) and Kemant, 1300-1900». The Journal of African History. ٣٩ (2): ٢٠٥. doi:١٠.١٠١٧/S٠٠٢١٨٥٣٧٩٨٠٠٧٢١X. JSTOR ١٨٣٥٩٦.
- ↑ Pankhurst، Richard (١٩٨٢). History Of Ethiopian Towns. لاپەڕە ١٢٤. ژپنک ٩٧٨٣٥١٥٠٣٢٠٤٩.
- ↑ ڕیچارد پانکھێرس، The Ethiopians: A History (Oxford: Blackwell, 2001), pp. 109f
- ↑ Pakenham, The Mountains of Rasselas (New York: Reynal & Co., 1959), p. 42
