غەزەل

غەزەلی کوردی لە وێژەی کوردیدا یەکێکە لە گرنگترین و باوترین قاڵبەکانی شیعری کلاسیک کە مێژوویەکی دەوڵەمەندی لە ھەردوو شێوەزاری کورمانجیی سەروو و کورمانجیی خواروودا ھەیە. غەزەلی کوردی لەژێر کاریگەریی عەرووزی عەرەبی و فارسیدا گەشەی کردووە، بەڵام توانیویەتی ڕەنگوبۆ و تایبەتمەندیی کۆمەڵایەتی و فەرھەنگیی کوردەواری وەربگرێت. لەم قاڵبەدا، نیوەدێڕی یەکەمی بەیتی یەکەم لەگەڵ ھەموو نیوەدێڕە جووتەکاندا ھاوسەروایە و ژمارەی بەیتەکانی بەزۆری لەنێوان پێنج بۆ پازدە بەیتدایە. شاعیرانی کوردیش وەک نەریتێکی ئەدەبی، لە کۆتا بەیتدا نازناوی شاعیرانەی خۆیان یان «تەخەلووس» بەکار ھێناوە.

سەرەتای دەرکەوتنی غەزەلی کوردی بە شێوەیەکی پوخت و دامەزراو بۆ سەردەمی مەلای جزیری لە ناوچەی بۆتان دەگەڕێتەوە. جزیری بە داڕێژەری بنەماکانی غەزەلی کوردی دادەنرێت و توانی عەشقێکی قووڵی عاریفانە و فەلسەفی لە چوارچێوەی غەزەلدا کۆ بکاتەوە. غەزەلەکانی ئەو خاوەن مۆسیقایەکی دەوڵەمەند و زمانێکی پاراو بوون کە کاریگەرییان لەسەر شاعیرانی دوای خۆی وەک ئەحمەدی خانی ھەبوو. لەم قۆناغەدا، غەزەل زیاتر ڕەھەندی عاریفانە و دڵداریی پاکی ھەبووە.

لە سەدەی نۆزدەیەمدا و لەگەڵ سەرھەڵدانی قوتابخانەی ئەدەبیی بابان، غەزەلی کوردی (بە شێوەزاری سۆرانی) گەیشتە لووتکەی گەشەکردنی خۆی. نالی وەک پێشەنگی ئەم قوتابخانەیە، شێوازێکی نوێی لە غەزەلدا داھێنا کە تێیدا جوانیی زمان، وێنەی شیعریی ئاڵۆز و بەکارھێنانی زاراوەی زانستی و فەلسەفی تێکەڵ بە عەشق کرابوون. لە تەک نالیدا، شاعیرانی وەک سالم و کوردی پایەکانی غەزەلی سۆرانییان قایمتر کرد. دواتر مەحوی دەرکەوت کە غەزەلی گەیاندە قۆناغێکی باڵای تەسەووف و لێکۆڵینەوە لە دەروونی مرۆڤ، بە جۆرێک کە غەزەلەکانی ئەو تێکەڵەیەک بوون لە عەشقی مەعشووقی زەوینی و مەعشووقی ڕاستەقینە.

لە سەدەی بیستەمدا، بەھۆی گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، ناوەرۆکی غەزەلی کوردیش گۆڕانی بەسەردا ھات. ھەرچەندە شاعیرانی وەک حاجی قادری کۆیی زیاتر ڕوویان لە قەسیدە و ناوەرۆکی نەتەوەیی کرد، بەڵام غەزەل ھەر بە زیندوویی مایەوە. شاعیرانی وەک ھێمن و ھەژار غەزەلیان بۆ دەربڕینی ھەستی نیشتمانپەروەری و وەسفی سروشتی کوردستان بەکار ھێنا. ھێمن بەتایبەتی توانی غەزەلێکی ناسک و سادە بنووسێت کە لە زمان و تێگەیشتنی خەڵکی ئاسایی نزیک بێت، بەبێ ئەوەی دەستبەرداری ڕەسەنایەتیی قاڵبەکە ببێت.

لەگەڵ سەرھەڵدانی شیعری نوێی کوردی بە ڕێبەرایەتیی گۆران، قاڵبی غەزەل لە ڕووی کێش و سەرواوە کەوتە ژێر فشار، بەڵام گیانی غەزەل و وێنە دڵدارییەکانی ھەرگیز کۆتایییان نەھات. لە غەزەلی ھاوچەرخی کوردیدا، شاعیران سوودیان لە تەکنیکە نوێیەکانی وێنەکێشان و ھێما (ڕەمز) وەرگرتووە. ئێستا غەزەل تەنھا بۆ باسکرانی کوڵم و زوڵفی یار نییە، بەڵکوو بووەتە ئامرازێک بۆ دەربڕینی تەنیاییی مرۆڤی مۆدێرن، خەمە نەتەوەیییەکان و کێشە فەلسەفییەکان، لەکاتێکدا کە ھێشتا پەیوەستبوونی خۆی بە مۆسیقای ناوەکی و جوانیی وشەوە پاراستووە.

غەزەل لە ئەدەبیاتی فارسیدا

غەزەل لە وێژەی فارسی بە قاڵبێکی شیعری سوننەتی دەوترێت. لە قاڵبی غەزەلدا کە بەزۆری لەنێوان پێنج بۆ دوازدە بەیتدایە و خاوەنی ھەمان کێشە، نیوەدێڕی یەکەم لەگەڵ نیوەدێڕە جووتەکاندا ھاوسەروایە. زۆر باوە کە شاعیر لە کۆتا بەیتی غەزەلەکەدا، ناوی شاعیرانە یان «تەخەلووس»ی خۆی بھێنێت. غەزەل، زیاتر ناوەرۆکێکی دڵدارانەی ھەیە. تا پێش سەدەی شەشەمی کۆچی، لەجیاتی غەزەل، «تەغەزوول» باو بوو کە ناسنامەیەکی سەربەخۆی نەبوو و غەزەلێک بوو کە لە سەرەتای «قەسیدە» دا دەھات. لە ئەدەبیاتی عەرەبیشدا بە «تەشبیب»، «نەسیب» و «تەغەزوول» کە بەزۆری لە سەرەتای قەسیدەکاندا دەھات، غەزەل دەگوترا (و تا ئێستاش دەوترێت). غەزەل لە زمانەکانی تورکی، ھیندی، ئۆردوو و ئینگلیزیشدا بە مەبەستی دەربڕینی بابەتی دڵدارانە بەکاردێت و ھەندێک جار لەگەڵ مۆسیقادا دەخوێنرێتەوە. جگە لەمە، بابەتە عاریفانەکان بۆ دەربڕینی عەشق بۆ مەعشووقی ڕاستەقینە لە غەزەلی فارسیدا باو بووە؛ بەڵام ئەگەری ئەوەش ھەیە غەزەل بۆ دەربڕینی بابەتە ئەخلاقی، مەعریفەیی، نیشتمانپەروەرییەکان یان ھەر جۆرە ئەزموونێکی تری شاعیرانە بەکاربھێنرێت. ھەروەھا لە غەزەلێکدا، ڕەنگە ھەمەجۆریی بابەت ھەبێت.

غەزەلە سەرەتایییەکان لە شیعری فارسیدا، زمانێکی سادەیان ھەیە و بە «شێوازی خۆراسانی» گوتراون. لە سەدەی شەشەمدا، لە سەرەتادا شاعیرانی وەک «خاقانی»، «ئەنوەری» و «زەھیر» کە لە بنەڕەتدا قەسیدەنووس بوون، ژمارەیەکی بەرچاو شیعریان لە قاڵبی غەزەلدا ھۆنییەوە؛ بەڵام دواتر، شاعیرانی وەک «سەنایی» و «عەتار» دەرکەوتن کە گرنگیپێدانی سەرەکییان بۆ غەزەل بوو. لەم سەدەیەدا، «شێوازی خۆراسانی» پاشەکشەی کرد و شاعیران ڕوویان لە «شێوازی عێراقی» کرد. لەم قۆناغەدا، «عەتار» غەزەلی بۆ دەربڕینی چەمکە عیرفانییەکان بەکارھێنا. غەزەل بە دەرکەوتنی «سەعدی» گەیشتە لووتکەی زمانیی خۆی کە دەربڕینێکی ڕەوان و «سەھل و مومتەنیع»ی ھەبوو و وشە پڕبەکارھێنان و گشتفەھمەکانی بەکار دەھێنا. «مەولەوی»یش، باسی گەشتە ڕۆحییەکانی خۆی لە غەزەلیاتیدا ڕەنگ داوەتەوە. ئەو زۆرێک لە غەزەلیاتەکانی نەک لە سووچی گۆشەگیری و لە ململانێ لەگەڵ وشەکاندا، بەڵکوو بە شێوەی زیندوو و دەستبەجێ و لە کۆڕەکانی سەما و لە کاتی وەجددا ھۆنییەوە. لە سەدەی ھەشتەمدا، «خاجووی کرمانی» عەشق و تەسەووفی لە غەزەلەکانیدا تێکەڵ کرد کە لووتکەی شێوازەکەی لە غەزەلیاتەکانی «حافز» دا دەبینرێت. حافز، کە تایبەتمەندیی شیعری ئەو «ئیھام»ە، مەمدووح و مەعشووقی یەکخست و مەدحەکانی ئەو کە لەسەر شێوەی غەزەلن، لە ڕواڵەتدا ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیان دەرناخەن.

لە سەرەتای سەدەی نۆیەمەوە تا سەدەی یازدەیەم، شاعیران بۆ ھۆنینەوەی غەزەل بە شێوازی عێراقی ھەر لە ھەوڵدا بوون، بەڵام سەرکەوتنێکی ئەوتۆ بەدەست نەھات. ئەم بنبەستە زەمینەخۆشکەر بوو بۆ دەرکەوتنی «شێوازی ھیندی». بنەمای غەزەلی شێوازی ھیندی ئەوە بوو کە شاعیر لە نیوەدێڕی یەکەمدا بابەتێکی ژیربێژی بڵێت و لە نیوەدێڕی دواتردا بە شایەد یان نموونەیەک، مانای نیوەدێڕی یەکەم بسەلمێنێت یان ڕوونی بکاتەوە. لە کۆتایییەکانی «سەردەمی ئەفشارییە» دا ڕەوتێک لەژێر ناوی «ڕەوتی گەڕانەوە» دەستی پێ کرد کە تێیدا شاعیران بە پەیڕەویکردن لە شێوازەکانی خۆراسانی و عێراقی شیعری نوێیان دەھۆنییەوە. ئەم ڕەوتە لە «سەردەمی قاجار» دا گەیشتە لووتکە. لەگەڵ دەستپێکردنی «بزووتنەوەی مەشرووتە»، تێھەڵکێشکردنی بابەتە نیشتمانییەکان لە غەزەلدا باو بوو کە بە «غەزەلی نیشتمانی» ناوبانگی دەرکرد. لەگەڵ دەرکەوتنی «شیعری نوێ»، شێوازێکی نوێ لە ھۆنینەوەی غەزەلدا ھاتە کایەوە کە بە «غەزەلی نوێ»یان غەزەلی وێنەیی ناسراوە. ئەم جۆرە غەزەلە، چ لە ڕووی وشە و چ لە ڕووی ناوەرۆکەوە، سوود لە توانا و ئیمکاناتەکانی شیعری نوێ وەردەگرێت. یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی غەزەلی نوێ، بەکارھێنانی کێشی نوێیە. غەزەلنووسە نوێخوازەکان، وەسفیان لە غەزەلدا تەنھا بۆ مەعشووقی زەوینی و ئاسمانی سنووردار نەکرد و ئەزموونە دەروونییەکانی خۆیان لە گەڕان بەدوای ئاسۆگەلی تازەتردا پەرە پێدا. لە ئەنجامی ئەم ھەوڵەدا، وێنەی خەیاڵ لە غەزەلی نوێدا بەرەو نوێبوونەوە چوو. ھەروەھا غەزەلی نوێ لە تەوەرەی ستوونیی خۆیدا گونجانی زیاتری پەیدا کرد.